Abhidharmakośabhāṣya · Part 401420
[244|18-244|19]
yadi svasaṃjñī parastriyaṃ yāyāt na syāt karmapathaḥ /
[244|19-244|20]
yadyanyaḥ parastrīsaṃjñayā 'nyāmabhigacchet paradāraprayogādvastuparibhogācca syādityeke /
[244|20-244|21]
anyatra prayogānna syāt prāṇāti pātavadityapare /
[244|21]
bhikṣuṇīṃ gacchataḥ kasyāntikāt kāmamithyācāraḥ /
[244|21-244|22]
viṣayasvāminaḥ /
[244|22]
tasya hi tanna marṣaṇīyam /
tasyāpi saniyamā svabhāryeva tu sā na gamyā /
[244|23]
kumārīṃ gacchato yasya nisṛṣṭā no cedyasya rakṣā 'ntato rājñaḥ /
[244|24]
anyathāsaṃjñino vākyamarthābhijñe mṛṣāvacaḥ
[244|25-245|01]
yadi yamarthaṃ bravīti tasminnanyathāsamjñī bhavati yaṃ cādhikṛtya bravīti sa tasya vākyasyārthābhijño bhavati tadvākyaṃ mṛṣāvādaḥ /
[245|01]
anabhijñe kiṃ syāt /
[245|01-245|02]
saṃbhinnapralāpaḥ syāt /
[245|02]
vākyamityucyate /
[245|02-245|03]
kadācicca bahavo varṇā vākyaṃ bhavantīti katamaḥ tatra karmapathaḥ /
[245|03]
paścimaḥ sahāvijñaptyā yatra cārthābhijño bhavati /
pūrve tu varṇāḥ prayogaḥ /
[245|04]
arthābhijña ityucyate /
[245|04-245|05]
ki tāvadabhijñātārthe śrotari āhosvit abhijñātuṃ samarthe /
[245|05]
kiṃ cātaḥ /
[245|05-245|06]
yadyabhijñātārthe manovijñānaviṣayatvādvākyārthasya śrotravijñānena saha nirodhācca vāgvijñapteravijñaptireva syāt karmapathaḥ /
[245|06-245|07]
athābhijñātuṃ samarthe /
[245|07]
evaṃ doṣo na bhavati /
[245|07-245|08]
kathaṃ cābhijñātuṃ samartho 'pyutpannabhāva utpanne śrotravijñāne /
[245|08]
yathā na doṣastathā 'stu /
[245|09]
ṣodaśa vyavahārāḥ sūtra uktāḥ /
[245|09-245|11]
"adṛṣṭe dṛṣṭavāditā aśrute 'mate 'vijñāte vijñātavāditā dṛṣṭe adṛṣṭavāditā yāvad vijñāte 'vijñātavāditā itīme 'nāryā aṣṭau vyavahārāḥ /
[245|11-245|12]
dṛṣṭe dṛṣṭavāditā yāvadvijñāte vijñātavāditā adṛṣṭ 'dṛṣṭavāditā yāvadavijñāte avijñātavāditā itīme āryā aṣṭau vyavahārāḥ /
[245|12-245|13]
tatraiṣāṃ dṛṣṭaśrutamatavijñātānāṃ kiṃ lakṣaṇam /
[245|14-245|15]
cakṣuḥ śrotramanaścittairanubhūtaṃ tribhiśca yat /
taddṛṣṭaśrutavijñātaṃ mataṃ coktaṃ yathākramam
[245|16]
yaccakṣurvijñānenānubhūtaṃ taddṛṣṭamityuktam /
yacchrotravijñānena tacchrutam /
[245|16-245|17]
yanmano vijñānena tat vijñātam /
[245|17]
yat ghrāṇajihvākāyavijñānaistanmatam /
kiṃ kāraṇam /
[245|18]
gandharasaspraṣṭavyānyavyākṛtatvānmṛtakalpāni /
ata eteṣu matākhyeti vaibhāṣikāḥ /
[245|19]
kimatra jñāpakam /
sūtraṃ yuktiśca /
[245|19-245|21]
sūtraṃ tāvat "tatkiṃ manyase māhakīmātaḥ yāni tvayā cakṣuṣā rūpāṇi na dṛṣṭāni na dṛṣṭapūrvāṇi na paśyasi nāpi te evaṃ bhavati paśyeyamiti /
[245|21-245|22]
api nu te tannidānamutpannaśchando vā rāgo vā sneho vā yena vā ālayo vā nīyatiradhyavasānaṃ vā /
[245|22]
no bhadanta /
[245|22-245|24]
ye tvayā śrotreṇa śabdā na śrutā na śrutapūrvā vistareṇa yāvanmanasā dharmā na vijñātā vistareṇa yāvanno bhadanta /
[245|24-245|25]
atra ca te māhakīmātardṛṣṭe dṛṣṭamātraṃ bhaviṣyati śrute mate vijñāte vijñātapātramityu"ktam /
[245|25-245|26]
atastriṣu viṣayeṣu dṛṣṭaśrutavijñātaśabdāpadeśādgandhādiṣu matākhyā amyate /
[245|26-245|27]
ata evaṃ cāniṣyamāṇe dṛṣṭādibhāvabāhyatvāt gandhādiṣu vyavahāro na syādityeṣā yuktiḥ /
[245|27]
sūtraṃ tāvajjñāpakamanyārthatvāt /
[245|27-245|28]
na hyatra sūtre bhagavān vyavahārānāṃ lakṣāṇaṃ śāsti sma /
[245|28]
kiṃ tarhi /
[245|28-246|01]
atra ca te ṣaḍvidhe viṣaye caturṣu vyavahāreṣu dṛṣṭādivyavahāramātraṃ bhaviṣyati na priyāpriyanimittādhyāropa ityayamatra sūtrārtho dṛśyate /
[246|01]
kiṃ punarḍṛṣṭaṃ kiṃ ca yāvadvijñātam /
kecittāvadāhuḥ /
[246|01-246|02]
"yat pañcabhirindriyaiḥ pratyakṣaṃ taddṛṣṭam /
[246|02]
yat parata āgamitaṃ tacchrutam /
[246|02-246|03]
yat svayaṃ yuktyanumānato rucitaṃ tanmatam /
[246|03-246|04]
yanmanaḥpratyakṣabhāvenādhiṣṭitaṃ pratyātmavedyaṃ tadvijñātami"ti /
[246|04]
ete ca pañca viṣayāḥ pratyekaṃ dṛṣṭā iti vā kṛtvā vyavahrilyante /
[246|05]
śrutā matā vijñātā iti vā /
[246|05-246|06]
ṣaṣṭho 'nyatra dṛṣṭāditi nāsti gandhādiṣu vyavahārābhāvaprasaṅgaḥ /
[246|06]
tasmādyuktiṃrapyeṣā yuktirna bhavati /
[246|06-246|07]
pūrvācāryā evamāhuḥ /
[246|07]
yad dṛṣṭaṃ yat pratyakṣīkṛtaṃ cakṣuṣā /
śrutaṃ yac chrotreṇa parataścākharitam /
[246|08]
mataṃ yat svayaṃ cintitam /
vijñātaṃ yat pratyātmapratisaṃveditamadhigataṃ cotpannam /
[246|09]
prasaṅgena śāstraṃ pravartayatām /
yaḥ kāyenānyathātvaṃ prāpyetsyānmṛṣāvādaḥ /
[246|10]
syāt /
ata evocyate /
"syiānna kāyena parākrameta prāṇātipātāvadyena ca spṛśyeta /
[246|11]
syādvācā parākrameta syānna vācā parākrameta mṛṣāvādāvadyena ca spṛśyeta /
[246|11-246|12]
syāt kāyena parākrameta syānna kāyena na vācā parākrakmeta ubhayāvadyena ca spṛśyeta /
[246|13]
syāt ṛśīṇāṃ manaḥpradoṣeṇa poṣadhanidarśanaṃ cātre"ti /
[246|13-246|14]
yadyubhayathā 'pi na parākrameta na cāvijñaptikāstyavijñaptiḥ kāmāvacarī kathaṃ tayoḥ karmapathaḥ siddhyati /
[246|15]
kartavyo 'tra yatnaḥ /
gato mṛṣāvādaḥ /
[246|16]
paiśunyaṃ kliṣṭacittasya vacanaṃ parabhedane /
[246|17]
yat kliṣṭacittasya pareṣāṃ bhedāya vacanamaprītaye tat paiśunyam /
[246|17-246|18]
arthabhijña iti vartate abhrāntyeti ca /
[246|19]
pāruṣyamapriyaṃ
[246|20]
vacanat /
kliṣṭacittasyeti vartate /
arthābhijñe abhrāntyeti ca /
[246|20-246|22]
yat kliṣṭacittasya pareṣāmapriyavacanamarthābhijñe tatraiva ca yat vivakṣitaṃ tat pāruṣyam /
[246|23]
sarvaṃ kliṣṭaṃ bhinna pralāpitā
[246|24]
vākyamityadhikāro vartate /
sarvaṃ kliṣṭaṃ vacanaṃ saṃbhinnapralāpaḥ /
[246|24-246|25]
saiva saṃbhinnapralāpitā /
[246|25]
tadyogena hi saṃbhinnapralāpī bhavati /
[247|01]
ato 'nyat kliṣṭamityanye
[247|02]
ato mṛṣāvādādikādvākkarmaṇo yadanyat kliṣṭaṃ vacanaṃ tatsaṃbhinnapralāpa ityapare /
[247|03]
lapanāgītanāṭyavat /
[247|04]
kuśāstravacca
[247|05-247|06]
tadyathā bhikṣurmithyājīvī lapanāṃ karoti raktāśca kecit gāyanti nāṭacye ca naṭāḥ pareṣāṃ rañjanārthaṃ pralapanti /
[247|06]
kukśāstrāṇi ca taddṛṣṭayo 'pi gadanti /
[247|06-247|07]
evaṃ paridevasaṃgaṇikādikamapi yadanyanmṛṣāvādādibhyaḥ kliṣṭaṃ vākkarma tatsaṃbhinnapralāpaḥ /
[247|07-247|08]
kathaṃ cakravartikāle gītaṃ cāsti na ca saṃbhinnapralāpaḥ /
[247|08-247|09]
naiṣkramyopasaṃhitāni hi tadānīṃ giyante sma na grāmyarasopasaṃhitāni /
[247|09-247|10]
tadāpyāvāhavivāhadyabhilāpasadbhāvādasti saṃbhinnapralāpo na karmapatha ityapare /
[247|11]
abhidhyā tu parasvaviṣamaspṛhā
[247|12-247|13]
aho vata yat pareṣāṃ tanmama syāditi parasvebhyo yā viṣameṇānyāyena spṛhā svīkaranecchā balādvā copāyādvā sā 'bhidhyā karmapathaḥ /
[247|13-247|14]
sarvaiva kāmāvacarī tṛṣṇābhidhyetyapare /
[247|14-247|15]
tathā hi nivaraṇādhikāre kāmacchandamadhikṛtyoktaṃ sūtre "so 'bhidhyāṃ loke prahāye" tyevamādi /
[247|15-247|16]
yadyapi sarvābhidhyā natu sarvā karmapatha audārikaduṣcaritasaṃgrahādityapare /
[247|16-247|17
mā bhūccakravartināmapyuttarakauravānāṃ pābhidhyā karmapatha iti /
[247|18]
vyāpādaḥ sattvavidveṣaḥ
[247|19]
sattveṣu vidveṣo vyāpādaḥ parapīḍākārapravṛttaḥ /
[247|20]
nāstidṛṣṭiḥ śubhāśubhe /
[247|21]
mithyādṛṣṭiḥ
[247|22]
śubhe cāśubhe ca karmaṇi yā nāstīti dṛṣṭiḥ sā mithyādṛṣṭiḥ /
[247|22-247|24]
tadyathā "nāsti dattaṃ nāstīṣṭaṃ nāsti hutaṃ nāsti sucaritaṃ nāsti duścaritamityevamādi yāvanna santi loke 'hanta" iti /
[247|24-247|25]
saiṣā sākalyena karmaphalāryāpavādikā mithyādṛṣṭirbhavati /
[247|25]
ādimātraṃ tu śloke darśitam /
evaṃlakṣaṇā ete daśa karmapathāḥ /
[248|01]
karmapathā iti ko'rthaḥ /
[248|02]
trayo hyatra panthānaḥ sapta karma ca
[248|03]
abhidhyādayo hi trayaḥ karmaṇaḥ panthāna iti karmapathāḥ /
[248|03-248|04]
tatsaṃprayogiṇī hi cetanā teṣāṃ vāhena vahati teṣāṃ gatyā gacchati /
[248|04]
tadvaśena tathābhisaṃskaraṇāt /
[248|04-248|06]
sapta tu prāṇātipātādayaḥ karma ca kāyavākkarmatvāt karmaṇaśca panthāna iti karmapathāstatsamutthānacetanāyāstānadhiṣṭhāya pravṛtteriti /
[248|06]
karmapathāścakarma ca karmapathāśceti karmapathāḥ /
[248|07]
asarūpāṇāmapyekaśeṣasiddheḥ /
[248|07-248|08]
evamanabhidhyādayaḥ prāṇātipātaviratyādayaśca jñeyāḥ /
[248|08-248|09]
prayogapṛṣṭāni karmāṇi karmapathāḥ yasmāttadarthaṃ tanmūlikā ca teṣāṃ pravṛttiḥ /
[248|09-248|09-]
yathaudārikaṃ ca grahaṇādityuktaṃ prāk /
[248|09-248|10]
yeṣāṃ cotkarṣāpakarṣeṇādhyātmikabāhyānāṃ bhāvānāmutkarṣāpakarṣau loke bhavataḥ /
[248|10-248|11]
ye tarhi dārṣṭāntikā abhidhyādīneva manaskarmecchanti teṣāṃ te kathaṃ karmapathāḥ /
[248|11]
ta eva hi praṣṭavyāḥ /
[248|12]
api tu śakyaṃ vaktuṃ karma ca te panthānaśca sugatidurgatīnāmiti karmapathāḥ /
[248|12-248|13]
itaretarāvāhanādvā /
[248|13-248|14]
ya ete daśākuśalāḥ karmapathāḥ sarve ete kuśalānāṃ karmaṇāṃ samudācāravirodhinaḥ /
[248|15]
mūlacchedastvasaddṛṣṭyā
[248|16]
kuśalamūlacchedastu mithyādṛṣṭyā bhavatyadhimātraparipūrṇayā /
[248|16-248|17]
yattarhi śāstra uktaṃ "katamānyadhimātrāṇyakuśalamūlāni /
[248|17-248|18]
yairakuśalamūlaiḥ kuśalamūlāni samucchinatti kāmavairāgyaṃ cānuprāpnuvan yāni tatprathamata upalikhatī"ti /
[248|18-248|20]
akuśalamūlādhyāhṛtatvāt mithyādṛṣṭesteṣveva tatkarmāpadeśa eṣa kriyate tadyathāgnireva grāmaṃ dahani caurāstu tasyādhyāhārakā iti caurairgrāmo dagdha ityucyate /
[248|21]
katameṣāṃ kuśalamūlānāṃ samucchedo bhavati /
[248|22]
kāmāptotpattilābhinām /
[248|23]
kāmāvacarāṇi kuśalamūlāni samuchidyante /
[248|23-248|24]
rūpārūpyāvacarairasamanvāgatatvāt /
[248|24]
prajñaptibhāṣyaṃ tarhi kathaṃ nīyate /
[248|24-248|25]
"iyatā 'nena pudgalena traidhātukāni kuśalamūlāli samucchinnāni bhavantī"ti /
[248|25-249|01]
tatprāptidūrīkaraṇamabhisaṃdhāyaitaduktam /
[249|01]
saṃtatestadabhājanatvāpādanāt /
[249|01-249|02]
upapattipratilābhikānyeva ca samucchidyante /
[249|02]
prāyogikebhyaḥ pūrvaṃ parihīṇatvāt /
[249|02-249|03]
kimālambanayā mithyādṛṣṭyā samucchidyante
[249|04]
phalahetvapavādinyā
[249|05-249|06]
yā ca hetumapavadate nāsti sucaritaṃ nāsti duścaritamiti yā ca phalaṃ nāsti sucaritaduścaritānāṃ karmaṇāṃ phalavipāka iti /
[249|06-249|07]
ānantaryavimuktimārgasthānīye ete ityapare /
[249|07-249|08]
sāsravālambanayaiva nānāsravālambanayā sabhāgadhātvālambanayaiva ca na visabhāgadhātvālambanayā /
[249|08]
saṃprayogamātrānuśāyitvena durbalatvādityeke /
[249|08-249|09]
evaṃ tu varṇayanti /
[249|10]
sarvathā
[249|11]
navaprakārāṇyapi kuśalamūlāni sakṛtsamucchidyante /
darśanaprahātavyavadityeke /
[249|11-249|12]
evaṃ tu varṇayanti /
[249|13]
kramaśaḥ
[249|14]
navaprakārayā mithyādṛṣṭyā navaprakārāṇi kuśalamūlāni samucchidyante /
[249|14-249|15]
bhāvanā heyakleśavat yāvadadhimātrādhimātrayā mṛdumṛdūnīti /
[249|15-249|16]
evamayaṃ granthaḥ pālito bhavati /
[249|16]
"katamānyaṇusahagatāni kuśalamūlāni /
āha /
[249|16-249|18]
yairakuśalamūlaiḥ kuśalāni samucchinnāni sarvapaścāt vijahāti yaiḥ vikīrṇaiḥ samucchinna kuśalamūla iti saṃkhyāṃ gacchatī"ti /
[249|18]
asya tarhi granthasya ko nayaḥ /
[249|18-249|19]
"katamānyadhiṃmātrādhimātrāṇyakuśalamūlāni /
[249|19-249|20]
yairakukśalamūlaiḥ kuśalamūlāni samucchinattī"ti /
[249|20]
samāptimetat saṃdhāyoktam /
tainiravaśeṣacchedāt /
[249|20-249|21]
eko 'pi hi prakāra steṣāmasamucchinnaḥ sarveṣāṃ punarutpattau hetuḥ syāditi /
[249|21-249|22]
darśanamārgavadabhyutthānena cchinattītyeke /
[249|22]
evaṃ tu varṇayantyubhayatheti /
[249|22-249|23]
pūrvaṃ saṃvaraṃ vijahāti paścāt kuśalamūlāni samucchinattītyeke /
[249|23]
evaṃ tu varṇayanti /
[249|23-249|24]
yasya cittasya phalasaṃvarastattyāgāttasya tyāga iti /
[249|24]
atha kuśalamūlāni samucchidyante
[249|25]
nṛṣu
[249|26]
manuṣyeṣveva nāpāyeṣu /
kliṣṭākliṣṭayoḥ prajñayoradṛḍhatvāt /
[249|26-249|27]
na deveṣu karmaphala pratyakṣatvāt /
[249|27]
triṣu dvīpeṣu nottarakurau /
apāpāśayatvāt jambūdvīpa evetyapare /
[249|28]
teṣāmayaṃ grantho virudhyate /
"jāmbūdvīpakaḥ sarvālpairaṣṭābhirindriyaiḥ samanvāgataḥ /
[250|01]
evaṃ pūrvavidehako godānīyaka" iti /
tāni punaḥ
[250|02]
chinatti strī pumān
[250|03]
stri ca samucchinatti puruṣaśca mandacchandavīryaprajñatvāt
na strītyapare
[250|03-250|04]
ayaṃ grantho virudhyeta
[250|04-250|05]
"yaḥ strīndriyeṇa samanvāgato niyatamasāvaṣṭābhirindriyaiḥ samanvāgata" iti
[250|05]
teṣāmapi tṛṣṇācarito na samucchinatti
[250|05-250|06]
calāśayatvāt
[250|06]
kastarhi
[250|07]
dṛṣṭicaritaḥ
[250|08]
dṛḍhagūḍhapāpāśayatvāt
ata eva na śaṇḍādayastṛṣṇācarite pakṣyatvāt
[250|08-250|09]
āpāyikavacca
[250|09]
kiṃsvabhāvaḥ kuśalamūlasamucchedaḥ
[250|10]
so 'samanvayaḥ
[250|11]
yadā hi kuśalamūlānāṃ prāptirna punarutpadyate aprāptirapyutpadyate /
[250|11-250|12]
tasminnasamanvāgama utpanne samucchinnāni kuśalamūlānyucyante /
[250|12-250|13]
teṣāṃ samucchinnānāṃ kathaṃ punaḥ pratisaṃdhiḥ
[250|14]
saṃdhiḥ kāṅkṣāstidṛṣṭibhyāṃ /
[250|15]
yadā 'sya hetuphale vicikitsā cotpadyate /
aṣṭidṛṣṭirvā samyak dṛṣṭirityarthaḥ /
[250|16]
tadā punaḥ tatprāptisamutpādāt pratisaṃdhitāni kuśalamūlānyucyante /
[250|16-250|17]
navaprakārāṇāṃ yugapat pratisaṃdhānaṃ krameṇa tu saṃmukhībhāva ārogyabalalābhavat /
[250|17-250|18]
sa punasteṣāṃ pratisaṃdhiḥ
[250|19]
nehānantaryakāriṇaḥ
[250|20]
anyasyaiveha syādānantaryakāriṇastu neha syāt /
[250|20-250|22]
tameva saṃdhāyoktam "abhavyo'yaṃ pudgalo dṛṣṭa eva dharme kuśalamūlāni pratisaṃdhātuṃ niyatamayaṃ navakebhyaścyavamāno vā upapadyamāno vā kuśalamūlāni pratisaṃdhāsyati" iti /
[250|22-250|24]
upapadyamāno 'ntarābhavasthaścyavamānaścyutyabhimukhastatra punaryo hetubalena samucchinatti sa cyavamānaḥ pratisaṃdadhāti yaḥ pratyayabalena sa upapadyamānaḥ /
[250|24-250|25]
evaṃ yaḥ svabalena parabalena /
[250|25]
punarāha /
[250|25-250|26]
ya āśayavipannaḥ samucchinatti sa dṛṣṭe dharme pratisaṃdadhāti /
[250|26]
ya āśayaprayogavipannaḥ sa bhedātkāyasyeti /
[250|26-251|01]
evaṃ yo dṛṣṭivipanno dṛṣṭi śīlavipanna iti /
[251|01]
syātsamucchinna kuśalamūlo na mithyātvaniyata iti /
[251|02]
catuṣkoṭikam /
prathamā koṭiḥ pūraṇādayaḥ /
dvitīyā 'jātaśatruḥ /
tṛtīyā devadattaḥ /
[251|03]
caturthyetānākārān sthāpayitvā /
[251|03-251|04]
kuśalamūlasamucchedikāyā mithyādṛṣṭeravīcau vipākaḥ /
[251|04]
ānantaryakāriṇāṃ tu tatra vā 'nyatra vā narake /
[251|05]
karmapathaprasaṅga evāyaṃ vartate /
[251|05-251|06]
tatra vaktavyaṃ katibhiḥ karmapathaiḥ saha cetanā yugapadutpannā vartata iti /
[251|07]
yugapadyāvadaṣṭābhiraśubhaiḥ saha vartate /
[251|08]
cetanā
[251|09]
ekena tāvatsaha vartate /
[251|09-251|10]
vinā 'nyenābhidhyādisaṃmukhībhāve akliṣṭacetaso vā tatprayogeṇa rūpiṇāmanyatamaniṣṭhāgamane /
[251|10]
dvabhyāṃ saha vartate /
[251|10-251|11]
vyāpannacittasya prāṇivadhe abhidhyāviṣṭasya vā 'dattādāne kāmamithyācāre saṃbhinnapralāpe vā /
[251|12]
tribhiḥ saha vartate /
vyāpannacittasya parakīya prāṇimāraṇāpaharaṇe yugapat /
[251|12-251|13]
na tarhīdānīmadattādānasya lobhenaiva niṣṭā sidhyati /
[251|13-251|14]
ananyacittasya tatsamāptau sa niyamo jñeyaḥ /
[251|14-251|15]
abhidhyādyāviṣṭasya ca tatprayogeṇa rūpidvayaniṣṭhāgamane tribhireva /
[251|15]
caturbhiḥ saha vartate /
[251|15-251|16]
bhedābhiprāyasyānṛta vacane paruṣavacane vā /
[251|16]
tatra himānasa eko bhavati vācikāstrayaḥ /
[251|16-251|17]
abhidhyādigatasya vā tatprayogeṇā nyarūpitraya niṣṭhāgamane /
[251|17]
evaṃ paṇcaṣaṭsaptabhiryo jayitavyā /
[251|17-251|18]
aṣṭābhiḥ saha vartate /
[251|18]
ṣaṭsu prayoggaṃ kṛtvā svayaṃ kāmabhithyācāraṃ kurvataḥ samaṃ niṣṭhāgamane /
[251|19]
evaṃ tāvadakuśalaiḥ /
[251|20]
daśabhiryāvacchubhaiḥ
[251|21]
kuśalaiḥ punaḥ karmapatharyāvat daśabhiḥ saha cetanā vartata ityutsargaṃ kṛtvā 'pavādaṃ karoti
[251|22]
naikāṣṭapañcabhiḥ
[251|23]
ekenāṣṭābhi pañcabhiśca karmapathaiḥ saha na vartate /
tatra dvābhyāṃ saha vartate /
[251|23-252|01]
kuśaleṣu pañcasu vijñāneṣu /
[252|01]
ārūpyasamāpattau ca kṣayānutpādajñānayoḥ /
[252|01-252|02]
tribhiḥ samyagdṛṣṭisaṃprayukte manovijñāne /
[252|02-252|03]
caturbhirakuśalāvyākṛtacittasyo pāsakaśrāmaṇerasaṃvarasamādāne /
[252|03]
ṣaḍbhiḥ kuśaleṣu pañcaṣu vijñānakāyeṣu tatsamādāne /
[252|03-252|04]
saptabhiḥ kuśale manovijñāne tatsamādāna eva akuśalāvyākṛtacittasya ca bhikṣusaṃvarasamādāne /
[252|05]
navabhiḥ kuśaleṣu pañcaṣu vijñāneṣu /
[252|05-252|06]
tatsamādāne kṣayānutpādajñānasaṃprayukte ca manovijñāne tasminneva ca dhyānasaṃgṛhīte /
[252|06-252|07]
daśabhistato 'nyatra kuśale manovijñāne bhikṣusaṃvarasamādāna eva /
[252|07-252|09]
sarvā ca dhyānānāsrava saṃvarasahavartinī cetanā 'nyatra kṣayānutpādajñānābhyām saṃvaranirmuktena tvekenāpi saha syādanya cittasyaikāṅgaviratisamādāne /
[252|09-252|10]
pañcāṣṭābhirapi syātkuśale manovijñāne dvipañcāṅgasamādāne yugapat /
[252|11-252|12]
kasyāṃ gatau kati karmapathā akuśalā kuśalā vā saṃmukhībhāvataḥ samanvāgamato vā /
[252|13]
bhinnapralāpapāruṣyavyāpādā narake dvidhā /
[252|14]
ityete trayaḥ karmapathā narake dvābhyāṃ saprakārābhyāṃ santi /
[252|14-252|15]
saṃmukhībhāvataḥ samanvāgamabhāvataśca /
[252|15]
paridevanātsaṃbhinnapralāpaḥ /
parasparaparitāpanātpāruṣyaṃ rukṣasaṃtānatayā /
[252|16]
parasparadveṣādvyāpādaḥ /
[252|17]
samanvāgamato 'bhidhyāmithyādṛṣṭī /
[252|18]
na saṃmukhībhāvataḥ /
rañjanīyavastvabhāvātkarmaphalapratyakṣatvācca /
[252|18-252|19]
karmakṣayeṇa maraṇānna prāṇātipātaḥ /
[252|19-252|20]
dravyastrīparigrahābhāvānnadattādānakāmamithyācārau prayojanābhāvānna mṛṣāvādaḥ /
[252|20]
ata eva na paiśunyaṃ nityabhinnatvācca /
[252|21]
kurau trayaḥ
[252|22]
samanvāgamata iti vartate /
abhidhyāvyāpādamithyādṛṣṭayo na saṃmukhībhāvataḥ /
[252|23-252|24]
amamāparigrahatvāt snigdha saṃtānatvādāghātavastvabhāvādapāpāśayatvācca /
[252|25]
saptamaḥ svayamapyatra
[252|26]
asaṃbhinnapralāpaḥ saṃmukhībhāvato 'pyasti /
te hi kliṣṭacittāḥ kadācit gāyanti /
[253|01]
apāpāśayatvāt na prāṇatipātādayaḥ /
[253|01-253|02]
niyatāyuṣkatvāddravyastrīparigrahābhāvāt prayojanābhāvācca /
[253|02]
kathameṣāmabrahmacaryam /
[253|02-253|03]
te khalu yayā striyā sārdhaṃ rantukāmā bhavanti tāṃ bāhau gṛhītvā vṛkṣamūlamupasarpanti /
[253|03-253|04]
gamyā cet vṛkṣaśchādayati tāṃ te gacchanti /
[253|04]
agamyā cenna chādayati tāṃ te na gacchanti /
[253|05]
kāme 'nyatra daśāśubhāḥ /
[253|06]
svayamapīti vartate /
[253|06-253|07]
narakottarakurubhyāmanyatra kāmadhātau daśākuśalāḥ karmapathāḥ saṃmukhībhāvato 'pi vidyante /
[253|07]
tiryakpretadeveṣvasaṃvaranirmuktāḥ /
[253|07-253|08]
manuṣyeṣvasaṃvarasaṃgṛhītā api /
[253|08]
yadyapi devo devaṃ na mārayati anyagatisthaṃ tu mārayati /
[253|08-253|09]
devā api śiromadhyacchedāt bhriyanta ityapare /
[253|09]
uktā aśubhāḥ /
[253|10]
śubhāstrayastu sarvatra saṃmukhībhāva lābhataḥ
[253|11-253|12]
pañcasu gatiṣu traidhātuke sarvatrānabhidhyā 'vyāpādasamyagdṛṣṭyaḥ saṃmukhībhāvataḥ samanvāgamataśca vidyante /
[253|13]
ārupyāsaṃjñisattveṣu lābhataḥ sapta
[253|14]
kāyikavācikāḥ sapta kuśalā ārūpyeṣvasaṃjñisattveṣu samanvāgamata eva /
[253|14-253|16]
ārūpyoopapannānāmāryāṇāmatītānāgatānāsravasaṃvarasamanvāgamāt /
[253|16]
asaṃjñisattvānāṃ ca dhyānasaṃvarasamanvāgamāt /
[253|16-253|17]
yadbhūmyā śrayamāryeṇānāsravaṃ śīlamutpāditaṃ nirodhitaṃ bhavati tenārūpyeṣvatītena samanvāgato bhavati /
[253|18]
pañca bhūmyāśrayeṇa tvanāgatena /
[253|19]
śeṣite /
[253|20]
saṃmukhībhāvataścāpi hitvā sanarakān kurun
[253|21]
śesaḥ kṛtaḥ śeṣitaḥ /
yo 'nyo dhātuḥ śeṣito gatirvā /
[253|21-253|22]
tatraite sapta kuśalāḥ karmapathāḥ saṃmukhībhāvato 'pi saṃvidyante 'nyatra narakottarakurubhyaḥ /
[253|22-253|23]
te punastiryakpreteṣu saṃvaranirmuktā rūpadhātau tu saṃvarasaṃgṛhītā anyatrobhayathā /
[253|23-253|24]
ta ete daśākuśalāḥ karmapathāḥ kuśalāśca
[253|25]
sarve 'dhipatiniṣyandavipākaphaladā matāḥ /
[253|26]
akuśalaistāvatsarvairevāsevitabhāvitabahulīkṛtaiḥ narakeṣrapapadyate /
tadeṣāṃ vipākaphalam /
[254|01-254|05]
sa ceditthaṃ tvamāgacchati manuṣyāṇāṃ sabhāgatāṃ praṇātipātenālpāyurbhavati adattādānena bhogavyasanī bhavatikāmamithyācārena sa saṃpannadāraḥ mṛṣāvādenābhyākhyānabahulaḥ paiśunyena mitrabhedo 'sya bhavati pāruṣyeṇāmanojñaśabdaśravaṇaṃ saṃbhinnapralāpenānādeyavākyaḥ abhidhyayā tīvrarāgaḥ vyāpādena tīvradveṣaḥ mithyādṛṣṭyā tīvramohaḥ /
[254|05]
tasyā mohabhūyastvāt /
idameṣāṃ niḥṣyandaphalam /
[254|05-254|06]
alpamapyāyurmanuṣyeṣu kuśalaphalam /
[254|06]
tat kathaṃ prāṇātipātasya niḥṣyandaphalaṃ bhavati /
[254|06-254|07]
nocyate tadevāyustasya phalam
[254|07]
kiṃ tarhi /
tenālpāyurbhavatīti /
[254|07-254|08]
ato 'ntarāyahetuḥ prāṇāti pātastasyāyuṣo bhavatīti veditavyam /
[254|08-254|09]
prāṇātīpātenātyāsevitena bāhyā bhāvā alpaujaso bhavantīti /
[254|09-254|12]
adattādānenāśanirajobahulāḥ kāmamithyācāreṇa rajo 'vakīrṇāḥ mṛṣāvādena durgandhāḥ paiśunyenotkūlanikūlāḥ pāruṣyeṇoparajāṅgalā pratikuṣṭāḥ pāpabhūmayaḥ saṃbhinnapralāpena viṣamartupariṇāmāḥ abhidhyayā śuṣkaphalāḥ vyāpādena kaṭukaphalā mithyādṛṣṭyā 'lpaphalā aphalā vā /
[254|12]
idameṣāmadhipatiphalam /
[254|13]
kiṃ tenaiva karmaṇā 'yamihālpāyurbhavatyathānyena /
tenevetyeke /
[254|13-254|14]
tadvipākaphalamidaṃ niṣyandaphalamiti /
[254|14]
tatra prayogeṇeha maulelnetyeke /
[254|14-254|15]
pare saparivāragrahaṇāttu prāṇātipātenetyuktamiti /
[254|15]
yadapyetanniḥṣyandaphalamuktaṃ naitaddvayamativartate vipākaphalamadhipatiphalaṃ ca /
[254|16]
sādṛśyaviśeṣāttu tathoktam /
[254|16-254|17]
kiṃ punaḥ kāraṇameṣāṃ karmapathānāmetattrividhaphalamabhinivartate /
[254|17-254|18]
prāṇātipātaṃ hi tāvatkurvatā māryamāṇasya duḥkhamutpāditaṃ māritamojo nāśimato 'sya
[254|19]
duḥkhanānmāraṇādojonāśanāttrividhaṃ phalam
[254|20]
parasya duḥkhanādvipākaphalena narake duḥkhito bhavati /
[254|20-254|21]
māraṇanniḥṣyandaphalenālpāyurbhavati /
[254|21]
ojonāśanādadhipati phalenālpaujaso bāhyā auṣadhayo bhavanti /
[254|23]
evamanyeṣvapi yojyam /
[254|23-254|24]
evaṃ kuśalānāmapi karmapathānāṃ phalatrayaṃ veditavyam prāṇātipātaviratyā āsevitayā bhāvitayā bahulīkṛtayā deveṣupapadyate /
[254|24-254|25]
sa ceditthantvamāgacchati manuṣyāṇāṃ sabhāgatāṃ dīrghāyurbhavatītyakuśalaviparyayeṇa sarvaṃ yojayitavyam /
[254|25-254|26]
yadbhagavatā "mithyāvāṃimathyākarmānto mithyājīva" ityuktaṃ ko 'yamanyastābhyāṃ mithyājīvaḥ /
[254|26]
nāyamanyo 'sti /
tadeva tu
[255|01]
lobhajaṃ kāyavākkarma mithyājīvaḥ
[255|02]
dveṣamohajau tu kāyavākkarmāntau /
sa caiṣa tābhyāṃ
[255|03]
pṛthak kṛtaḥ /
[255|04]
duḥśodhatvāt
[255|05]
hārī hi lobhadharmaḥ /
tatsamutthāt karmaṇaścittaṃ na surakṣyam /
[255|05-255|06]
ata ājīvo duḥkhaśodha ityādarotpādanārthaṃ tatrāsau pṛthagnirdiṣṭaḥ /
[255|06]
āha cātra
[255|07-255|08]
"duḥśodhā gṛhiṇāṃ dṛṣṭirnityaṃ vividhadṛṣṭinā /
ājīvo bhikṣuṇā caiva pareṣvāyattadṛṣṭine"ti //
[255|09]
pariṣkāralobhotthaṃ cet
[255|10]
yo manyate jīvitpariṣkāralobhotthameva kāyavākkarma mithyājīvonānyat /
[255|10-255|11]
nahyātmaratinimittaṃ nṛttagītādi ājīvayoga iti tat
[255|12]
na sūtrataḥ
[255|13]
śīlaskandhikāyāṃ hi bhagavatā hastiyuddha darśanādīnyapi mithyājīve nyastāni /
[255|14]
kiṃ kāraṇam /
mithyaviṣayaparibhogāt /
gatametat /
[254|15]
yāni pūrvaṃ pañca phalānyuktāni teṣāṃ katamat karma katibhiḥ phalaiḥ prahāṇam /
[255|16]
prahāṇamārge samale saphalaṃ karma pañcabhiḥ /
[255|17]
prahāṇārthaṃ mārgaḥ prahīyante vā 'nena kleśā iti prahāṇamārgaḥ ānantaryamārgaḥ /
[255|18]
tasminsāsrave yat karma tat pañcabhiḥ phalaiḥ saphalam /
[255|18-255|19]
tasya hi vipākaphalaṃ svabhūmāviṣṭo vipākaḥ /
[255|19]
niḥṣyandaphalaṃ samādhijā uttare sadṛśā dharmāḥ /
[255|19-255|20]
visaṃyogaphalaṃ visaṃyoga eva /
[255|20]
yattat prahāṇam /
[255|20-255|21]
puruṣakāraphalaṃ tadākṛṣṭā dharmastadyathā 'dhimuktimārgastatsahabhuvaśca /
[255|21]
yaccānāgataṃ bhāvyate tacca prahāṇam /
[255|21-255|22]
adhipatiphalaṃ svabhāvādanye sarvasaṃskārāḥ pūrvotpannavarjyāḥ /
[255|23]
caturbhiramale
[255|24]
anāsrave prahāṇamārge yatkarma taccaturbhiḥ phalaiḥ saphalaṃ vipākaphalaṃ hitvā /
[255|25]
anyacca sāsravaṃ yacchubhāśubham
[256|01-256|02]
yaccānyat prahāṇamārgātsāsravaṃ kuśalaṃ karmaṃ yaccākuśalaṃ tadapi caturbhirvisaṃyogaphalaṃ hitvā /
[256|03]
anāsravaṃ punaḥ śeṣāṃ tribhiravyākṛtaṃ ca yat /
[256|04]
prahāṇamārgādanyadanāsravaṃ karma avyākṛtaṃ ca karma tribhirvipākavisaṃyogaphale hitvā /
[256|05]
catvāri dve tathā trīṇi kuśalasya śubhādayaḥ
[256|06]
anukramamiti paścādvakṣyati /
[256|06-256|07]
kuśalsya karmaṇaḥ kuśalā dharmāścatvāri phalāni vipākaphalaṃ hitvā /
[256|07]
akuśalā dve puruṣakārādhipatiphale /
[256|07-256|08]
avyākṛtā strīṇi niḥṣyandavisaṃyogaphale hitvā /
[256|08]
aśubhasya śubhādyā dve trīṇi catvāryanukramam /
[256|10]
yathākramamityarthaḥ /
akuśalasya karmaṇaḥ kuśalā dharmā dve puruṣakārādhipatiphale /
[256|11]
akuśalāstrīṇi vipākavisaṃyogaphale hitvā /
[256|11-256|12]
avyākṛtāścatvāri visaṃyogaphalaṃ hitvā /
[256|12-256|13]
avyākṛte hi satkāyāntagrāhadṛṣṭī akuśalānāṃ sarvatragāṇāṃ duḥkhadarśana heyānāṃ ca niḥṣyandaphalam /
[256|14]
avyākṛtasya dve trīṇi trīṇi caite śubhādayaḥ
[256|15]
avyākṛtasya karmaṇaḥ kuśalā dharmā dve puruṣakārādhipatiphalel /
[256|15-256|16]
akuśalāḥ trīṇi vipākavisaṃyogaphale hitvā /
[256|16-256|17]
akuśalā hi duḥkhadarśanādiheyā avyākṛtayordṛṣṭyoniḥrṣyandaphalam /
[256|17]
avyākṛtā dharmā etānyeva trīṇi /
[256|18]
sarve 'tītasya catvāri
[256|19]
sarva iti traiyadhvikāḥ /
[256|19-256|20]
atītasya karmaṇastraiyadvikāḥ dharmāścatvāri phalāni /
[256|20]
visaṃyogaphalalṃ hitvā /
[256|21]
madhyamasyāpyanāgatāḥ /
[256|22]
pratyutpannasyāpi karmaṇo 'nāgatā dharmāścatvāti phalānyetānyeva /
[256|23]
madhyamā dve
[256|24]
pratyutpannā dharmāḥ pratyupannasya dve puruṣakārādhipatiphale /
[256|25]
ajātasya phalāni triṇyanāgatāḥ
[257|01]
anāgatasyānāgatāni trīṇi phalāni /
niḥṣyandavisaṃyogaphale hitvā /
[257|02]
svabhūmidharmāścatvāri
[257|03]
svabhūmikasya karmaṇaḥ svabhūmikā dharmāścatvāri phalāni visaṃyogaphalaṃ hitvā /
[257|04]
trīṇi dve vā 'nyabhūmikāḥ /
[257|05]
anyabhūmikā dharmā anāsravāścet trīṇi phalāni /
vipākavisaṃyogaphale hitvā /
[257|06]
dhātvapatitatvāt /
sāsravāścet dve puruṣakārādhipatiphale /
[257|07]
śaikṣasya trīṇi śaikṣādyāḥ
[257|08]
śaikṣasya karmaṇaḥ śaikṣā dharmāstrīṇi phalāni vipākavisaṃyogaphale hitvā /
[257|08-257|09]
aśaikṣā apyevam /
[257|09]
naivaśaikṣānāśaikṣā api vipākaniḥṣyandaphale hitvā /
[257|10]
aśaikṣasya tu karmaṇaḥ
[257|11]
dharmāḥ śaikṣādikā ekaṃ phalaṃ trīṇyapi ca dvayam /
[257|12]
aśaikṣasya karmaṇaḥ śaikṣā dharmāḥ ekamadhipatiphalam /
[257|12-257|13]
aśaikṣāstrīṇi vipākavisaṃyogaphale hitvā /
[257|13]
naivaśaikṣānāśaikṣā dve puruṣakārādhipatiphale /
[257|14]
tābhyāmanyasya śaikṣādyā dve dve pañca phalāni ca
Original text: Abhidharmakośabhāṣya · Edition: s of (1) P. Pradhan (ed.), Abhidharmakośabhāṣyam of Vasubandhu. (rev. 2nd ed.) Patna: K.P. Jayaswal Research Center, 1975. (2) Dwarikadas Shastri, Swami (ed.), Abhidharmakosa & Bhasya of Acarya Vasubandhu with Sphutartha Commentary of Acarya Yasomittra. (2 vols.) Varanasi: Bauddha Bharati, 1998. · Data entry Dan Lusthaus Paul Hackett · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0