Language

ENहिગુ
Scripture Library

Abhidharmakośabhāṣya · Part 381400

nānyavedyakṛdapyāryaḥ
[231|02]
thara iti vartate /
[231|02-231|03]
āryapudgalastu yato vītarāgo na ca parihāṇadharmā sa tatropapadyadanīyaṃ cāparaparyāyavedanīyaṃ ca karma na karoti /
[231|03-231|04]
na hyasau bhavyaḥ punarādhastanīṃ bhūmimāyātumaniyataṃ kuryāddṛṣṭadharmavedanīyaṃ cātropapannaḥ /
[231|05]
kāme 'gre vā 'sthiro 'pi na
[231|06-231|07]
parihāṇadharmāpi tvāryapudgalaḥ kāmadhātorbhavāgrā dvītarāgaḥ tayorūpapadyāparaparyāyavedanīyaṃ karmābhavyaḥ karttum /
[231|07]
kiṃ kāraṇam /
phalāddhi sa parihīṇo bhavati /
[231|07-231|08]
na cāsti laparihīṇasya kālakriyeti paścātpravedayiṣyāmaḥ /
[231|09]
kimantarābhave 'pyasti karmaṇa ākṣepaḥ /
astītyāha /
[231|10]
dvāviṃśatividhaṃ kāmeṣvākṣipatyantarābhavaḥ /
[231|11]
gāmāvacaro hyantarābhavo dvāviṃśatividhaṃ karmākṣipati /
kathaṃ kṛtvā /
[231|11-231|12]
pañca hi garbhāvasthāḥ /
[231|12]
kalalārvudapeśīghanapraśākhāvasthāḥ /
pañca jātāvasthāḥ /
[231|12-231|13]
bālakumāravamadhyavṛddhāvasthāḥ /
[231|13]
tatrāntarābhavaḥ kalalavedanīyaṃ karmākṣipatyaniyataṃ niyataṃ ca /
[231|14]
evaṃ yāvadvṛddhavedanīyamantarābhavavedanīyaṃ ca /
[231|15]
dṛṣṭadharma phalaṃ tacca
[231|16]
taccaitadantarābhavikaṃ karma yanniyatamekādaśavidhamuktaṃ dṛṣṭadharmavedanīyaṃ tadveditavyam /
[231|17]

kiṃ kāraṇam /
[231|18]
nikāyo hyeka eva saḥ
[231|19-231|20]
eka eva hyasau nikāyasabhāga ekakarmākṣipto yaścāntarābhavo yāśca tadanvayā daśāvasthāḥ /
[231|20]
ata evānyadantarābhavavedanīyaṃ karma noktam /
[231|20-231|21]
upapadyavedanīyena ca tasyākṣepāt /
[231|22]
kīdṛśaṃ karma niyataṃ veditavyam /
[231|23-231|24]
tīvrakleśaprasādena sātatyena ca yatkṛtam /
guṇakṣetre ca niyataṃ tatpitrorghātakaṃ ca yat
[231|25-232|01]
yaddhi karma tīvreṇa kleśena kṛtaṃ yacca tīvreṇa prasādena yacca sātatyena gunakṣetre ca tanniyataṃ veditavyam /
[232|01]
tatra guṇakṣetraṃ trīṇi ratnāni /
[232|01-232|02]
pudgalaviśeṣo vā kaścitphalasamāpattiviśeṣaprāptaḥ /
[232|02-232|03]
tatra hyantareṇāpi tīvrakleśaprasādānāṃ sātatyaṃ ca kuśalamakuśalaṃ ca karma niyataṃ saṃpadyate /
[232|03]
pitarau punarmātā ca pitā ca /
[232|04]
tayoścāpi yatra ghātikaṃ karma yathā tathā vā tanniyataṃ saṃpadyate nānyat /
[232|05]
atha dṛṣṭadharmavedanīyaṃ karma kīdṛśaṃ veditavyam /
[232|06]
dṛṣṭadharmaphalaṃ karma kṣetrāśayaviśeṣataḥ /
[232|07]
dṛṣṭadharmavedanīyaṃ karma kṣetraviśeṣādvā bhavati /
[232|07-232|08]
yathā saṃghastrīvādasamudācārādvyañjanaparivṛttiḥ śrūyate /
[232|08]
āśayaviśeṣādvā /
[232|08-232|09]
yathā śaṇḍhasya gavāmapuṃstvapratimokṣaṇātpumbhāvaḥ /
[232|09]
athavā

[232|10]
tadbhūmyatyantavairāgyāt
[232|11-232|12]
tasya vā karmaṇo yā bhūmiḥ kuśalasyākuśalasya vā tato 'tyantavairāgyāttatkarma dṛṣṭadharmavedanīyaṃ karma saṃpadyate /
[232|12]
tasyāṃ bhūmau jātasya kīdṛśaṃ karmetyāha
[232|13]
vipāke niyataṃ hi yat
[232|14]
yaddhi karma niyataṃ vipāke na tvavasthāyāṃ nāpyaniyataṃ tatyaiṣa niyamaḥ /
[232|14-232|15]
yatpunaravasthāntaraniyataṃ tasya tatraiva niyato vipākastadvato 'tyantavairāgyāsaṃbhavāt /
[232|15-232|16]
yaccāniyataṃ tasyāvipāka evātyantavairāgyāt /
[232|17]
kīdṛśaṃ punaḥ kṣetraṃ yatrāvaśyaṃ dṛṣṭadharmavedanīyaṃ karma saṃpadyate /
āha /
[232|17-232|18]
buddhapramukho bhikṣusaṃghaḥ pudgalāstu pañca /
[232|19-232|20]
ye nirodhāraṇāmaitrīdarśanārhatphalotthitāḥ /
teṣu kārāpakārasya phalaṃ sadyo 'nubhūyate
[232|21]
nirodhasamāpattivyutthitaḥ parāṃ cittaśāntiṃ labhate /
nirvāṇasadṛśatvātsamāpatteḥ /
[232|22]
sa hi gatapratyāgata eva nirvāṇādbhavati /
[232|22-232|23]
araṇāvyutthitasyāpramāṇasattvāraṇāhitādhyāśayānugatātyudagrāpramāṇapuṇyaparibhāvanānugatā ca saṃtatirvartate /
[232|23-232|25]
maitrīvyutthitasyāpramāṇasattvasukhādhyāśayānugatātyudagrāpramāṇapuṇyaparibhāvanānugatā ca saṃtativartate /
[232|25-232|26]
darśanamārgavyutthitasyāśeṣadarśanaprahātavyaprahāṇāt pratyagrāśrayaparivṛttinirmalā saṃtatirvartate /
[232|26-232|27]
arhatphalavyutthitasyāśeṣabhāvanāprahātavyaprahāṇātpratyagrāśrayaparivṛttiśuddhā saṃtatirvartate /
[232|27-233|01]
ata eteṣu kṛtānāṃ kārāpakārāṇāṃ phalaṃ dṛṣṭa eva dharme niyataṃ prāpyate /
[233|01-233|03]
śeṣasya tu bhāvanāmārgasyāparipūrṇasvabhāvaphalatvācca tadvyutthitānāṃ na tathā pratyagrāśrayaparivṛttiśuddhāśayasaṃtatirvartata iti na te tathā puṇyakṣetraṃ bhavati /
[233|04]

vipākaḥ punarvedanāpradhānaḥ /
tadidānīṃ vicāryate /
[233|04-233|05]
syāt karmaṇaścaitasikyeva vedanā vipāko vipacyeta na kāyikī /
[233|05-233|06]
syāt kāyikyeva na caitasikī syādityāha
[233|07-233|08]
kukśalasyāvitarkasya karmaṇo vedanā matā /
vipākaścaitasikyeva
[233|09]
avitarkaṃ karma dhyānāntarāt prabhṛti yāvat bhavāgre /
[233|09-233|10]
tasyāvitarkasya kuśalasya karmaṇaścaitasikyeva vedanā vipākaḥ /
[233|10]
kasmānna kāyikī /
[233|10-233|11]
tasyā avaśyaṃ savitarkavicāratvāt /
[233|12]
kāyikyevāśubhasya tu
[233|13]
akuśalasya karmaṇaḥ kāyikyeva vedanā vipākaḥ /
kasmānna caitasikī /
[233|13-233|15]
tasya hi duḥkhā vedanā vipākaścaitasikī ca duḥkhā vedanā daurmanasyaṃ na ca daurmanasyaṃ vipāka iti vyākhyātametat /
[233|16]
yattarhi sattvānāṃ cittakṣepo bhavati /
katamasminnasau citte bhavati kena vā kāraṇena /
[233|17]
cittakṣepo manaścitte /
[233|18]
manovijñāna ityarthaḥ /
nahi pañcasu vijñānakāyeṣu cittaṃ kṣipyate /
avikalpakatvāt /
[233|19]
sa ca karmavipākajaḥ /
[233|20]
sa caiṣa cittakṣepaḥ sattvānāṃ karmajaḥ /
[233|20-233|23]
ye hi dravyamantraprayogeṇa vā pareṣāṃ cittaṃ kṣepayanti akāmakaṃ vā viṣaṃ madyaṃ vā pāyayanti trāsayanti vā mṛgayādiṣvagnim vā dāveṣutsṛjanti prapātādvā pātayantyanyena vā kenacitpareṣāṃ smṛtiṃ bhraṃśayanti teṣāṃ tasya karmaṇo vipākenāyatyāṃ cittaṃ kṣipyate /
[233|24]

bhayopaghātavaiṣamyaśokaiśca
[233|25]
kathaṃ tāvadbhayena /
[233|25-233|26]
amanuṣyādayo manuṣyānvirūpeṇa rūpeṇopasaṃkrāmanti /
[233|26]
tebhyo bhītānāṃ cittaṃ kṣīpyate /
kathamupaghātena /
[233|26-234|01]
amanuṣyā eva kupitā manuṣyāṇāṃ marmasu praharanti /
[234|01]
kathaṃ mahābhūtavaiṣamyeṇa /
[234|01-234|02]
vātapittaśleṣmāṇaḥ prakopamāpadyante /
[234|02]
kathaṃ śokena /
yathā vāsiṣṭhīprabhṛtīnām /
[234|02-234|03]
yadi mano vikṣipyate karmavipākajaśca cittakṣepaḥ /
[234|03]
kathaṃ na caitasikī vedanā vipākaḥ prāpnoti /
[234|03-234|04]
nahi brūmastadeva cittavipāka ityapi tu yo mahābhūtānāṃ prakopaḥ sa vipākaḥ /
[234|04-234|05]
tasmājjātamato vipākajam /
[234|05-234|06]
karmajena hi dhātunā vaiṣamyeṇa vyākulamavaśaṃ bhraṣṭasmṛtikaṃ cittaṃ vartata iti kṣiptamityucyate /
[234|06]
evaṃ cedaṃ catuṣkoṭikaṃ yujyate /
[234|06-234|07]
asti cittaṃ kṣiptaṃ na vikṣiptamiti vistaraḥ /
[234|07]
kṣiptaṃ tāvanna kṣiptaṃ vikṣiptacittasya /
[234|07-234|08]
kliṣṭaṃ cittaṃ vikṣiptaṃ na kṣiptaṃ svasthacittasya kliṣṭam /
[234|08]
ubhayaṃ kṣiptacittasya kliṣṭam /
[234|09]
nobhayaṃ svasthacittasyākliṣṭam /
[234|10]

katameṣāṃ punaḥ sattvānāṃ cittaṃ kṣipyate /
[234|11]
akurukāminām
[234|12]
akuruṇāṃ kāminām /
deveṣvapi hi deva /
unmattāḥ santi prāgeva manuṣyatiryakpreteṣu /
[234|13]
nārakāstu nityaṃ kṣiptacittā eva /
[234|13-234|15]
te hi vividhayātanāsahasravyatibhinnamarmāṇastīrvābhirvedanābhirabhitunnā ātmānamapi tāvannābhicetayanti kiṃ punaḥ kāryamakāryaṃ vā /
[234|15]
hācittaparidevakaścātra nāraka udāhāryaḥ /
[234|15-234|16]
āryāṇāmapi cittaṃ kṣipyate bhūtavaiṣamyeṇānyatra buddhāt /
[234|16-234|17]
na karmaṇā niyatasya pūrvaṃ vipākādaniyatasyāvipākāt /
[234|17]
na bhayena /
pañcabhayasamatikramāt /
nopaghātena /
[234|17-234|18]
manuṣyaprakopakāraṇasyāprāsādikasyākaraṇāt /
[234|18]
na śokena /
dharmatābhijñatvāt /
[234|19]
punastrayo vaṅkā uktāḥ sūtre /
kāyavaṅkok vāgvaṅko manovaṅkaḥ /
trayo doṣāḥ /
[234|20]
kāyadoṣo vāgdoṣo manodoṣaḥ /
trayaḥ kaṣāyāḥ /
[234|20-234|21]
kāyakaṣāyo vākkaṣāyo manaḥ kaṣāyaḥ iti /
[234|21]
tatra yathākramaṃ veditavyāḥ /
[234|22]
vaṅkadoṣakaṣāyoktiḥ śāṭhyadveṣajarāgaje /
[234|23]

śaṭhyajaṃ kāyakarma kāyavaṅka ityuktam /
kuṭilānvayatvāt /
evaṃ vāṅmanovaṅkau /
[234|24]
dveṣajaṃ kāyakarma kāyadoṣa ityuktam /
cittapradoṣānvayatvāt /
evaṃ vāṅmanodoṣau /
[234|25]
rāgajaṃ kāyakarma kāyakaṣāya ityuktam /
rāñjanānvayatvāt /
evaṃ vāṅmanaḥkaṣāyau /
[234|26]
kṛṣṇaśuklādibhedena punaḥḥ karma caturvidham
[235|01]
"asti karma kṛṣṇaṃ kṛṣṇavipākam /
asti karma śuklaṃ śuklavipākam /
[235|01-235|02]
asti karma kṛṣṇaśuklaṃ kṛṣṇaśuklavipākam /
[235|02-235|03]
asti karmākṛṣṇamaśuklamavipākam /
[235|03]
yattatkarma karmakṣayāya saṃvartata" iti /
tatra
[235|04-235|05]
aśubhaṃ rūpakāmāptaṃ śubhaṃ caiva yathākramam /
kṛṣṇaśuklobhayaṃ karma tatkṣayāya nirāsravam
[235|06]
aśubhaṃ karma ekāntena kṛṣṇaṃ kliṣṭatvāt kṛṣṇavipākaṃ cāmanojñavipākatvāt /
[235|07]
rūpāptaṃ śubhamekāntena śuklamakuśalenāvyatibhedāt /
[235|07-235|08]
śuklavipākaṃ ca manojñavipākatvāt /
[235|08]
ārupyāptaṃ kasmānnocyate /
[235|08-235|09]
yatra kila dvividho 'sti vipāka āntarābhavika aupapattibhavikaśca /
[235|09-235|10]
trividhasya kāyavāṅmanaskarmaṇo yatraiva saṃbhavastatraivoktamiti /
[235|10]
tadapi tūktaṃ sūtrāntare /

[235|10-235|11]
"kāmāptaṃ śubhaṃ karma kṛṣṇaśuklamakuśalavyavakīrṇatvat kṛṣṇaśuklavipākaṃ vyavakīrṇavipākatvāt" /
[235|11-235|12]
saṃtānata etadvyavasthāpitaṃ na svabhāvataḥ /
[235|12-235|13]
na hyevañjātīyakamekaṃ karmāsti vipāko vā yat kṛṣṇaṃ ca syāt śuklaṃ cānyonyavirodhāt /
[235|13-235|14]
nanu caivamakuśalasyāpi karmaṇaḥ kuśalavyavakīrṇatvāt kṛṣṇaśuklatvaṃ prāpnoti /
[235|14]
nāvaśyamakuśalaṃ kuśalena vyavakīryate /
[235|15]
kāmadhātau tasya balavattvāt /
kukśalaṃ tu vyavakīryate /
durbalatvāditi /
[235|16]
anasravaṃ karmaiṣāṃ trayāṇāṃ karmaṇāṃ kṣayāya prahāṇāya saṃvartate /
[235|16-235|17]
taddhyakṛṣṇamakliṣṭatvādaśuklaṃ vipākaśuklatā 'bhāvāt /
[235|17-235|18]
ābhiprāyiko hyeṣo 'śukla śabdaḥ /
[235|18-235|19]
uktaṃ tu bhagavatā mahatyāṃ śunyatāyā maśaikṣān dharmānārabhya "ime te ānanda dharmā ekāntakuśalā ekāntānavadyā" iti /
[235|19]
śāstre ca /
[235|19-235|20]
"śuklā dharmāḥ katame /
[235|20]
kuśalā dharmā anivṛtāvyākṛtāśce"ti /
[235|20-235|21]
avipākaṃ dhātvapatitatvāt pravṛttivirodhācca /
[235|22]
kiṃ punaḥ sarvamanāsravaṃ karma sarvasyāsya trividhasya karmaṇaḥ kṣayāya saṃvartate /
[235|23]
netyucyate /
kiṃ tarhi /
[236|01-236|02]
dharmakṣāntiṣu vairāgye cānantaryapathāṣṭake /
yā cetanā dvādaśadhā karma kṛṣṇakṣayāya tat
[236|03-236|04]
darśanamārge catasṛṣu dharmajñānakṣāntiṣu kāmavairāgye cāṣṭāsvānantaryamārgeṣu yā cetanā seyaṃ dvādaśavidhā cetanā kṛṣṇasya karmaṇaḥ prahāṇāya karma /

[236|05]
navame cetanā yā sā kṛṣṇaśuklakṣayāya ca /
[236|06-236|07]
navame kāmavairāgyānantaryamārge yā cetanā sā kṛṣṇaśuklasya kuśalasya karmaṇaḥ kṛṣṇasya cākuśalasya navamasya prakārasya prahāṇāya /
[236|08]
śuklasya dhyānavairāgyeṣvantyānantaryamārgajā
[236|09-236|10]
dhyānādvyānādvairāgyaṃ kurvato yo 'ntyo navama ānantaryamārgastatra yā cetanā iyaṃ caturvidhā cetanā śuklasya karmaṇaḥ prahāṇāya /
[236|10-236|11]
kiṃ punaḥ kāraṇamantyenaivānantaryamārgeṇa kuśalasya karmaṇaḥ prahāṇaṃ nānyena /
[236|11-236|12]
nahhi tasya svabhāvaprahāṇaṃ prahīṇasyāpi saṃmukhībhāvāt /
[236|12]
kiṃ tarhi /
tadālambanakleśaprahāṇāt /
[236|12-236|13]
ato yāvadeko 'pi tadālambanakleśaprakāra āste tāvadasya prahāṇaṃ nopapadyate /
[236|14]
anye narakavedyānyakāmavedyaṃ dvayaṃ viduḥ /
[236|15-236|16]
anye punarācāryāḥ paśyanti narakavedanīyaṃ narakāccānyakāmadhātuvedanīyaṃ karma yathākrama kṛṣṇaṃ kṛṣṇaśuklaṃ ceti /
[236|16-236|18]
narake hyakuśalasyaiva karmaṇo vipākastena tadvedanīyaṃ kṛṣṇamityucyate ato 'nya kāmadhātau kuśalākuśalasya karmaṇo vipākastena tadvedanīyaṃ kṛṣṇaśuklamityuktam /
[236|19]
dṛgdheyaṃ kṛṣṇamanye
[236|20]
anye punarāhurdarśanaprahātavyaṃ karma kṛṣṇa kuśalenāmiśratvāt /
[236|21]
anyatkṛṣṇaśuklaṃ tu kāmajam
[236|22]
anyattu kāmāvacaraṃ karma kṛṣṇaśuklam /
kiṃ tadanyat /
bhāvanāprahātavyam /
[236|22-236|23]
taddhi kuśalaṃ cākuśalaṃ ceti /
[236|23-236|24]
sūtra uktaṃ trīṇi mauneyāni kāyamauneyaṃ vāṅmauneyaṃ manomauneyaṃ ca /
[236|24]
tatra
[237|01-237|02]

aśaikṣaṃ kāyavākkarma manaścaiva yathākramam /
maunatrayam
[237|03]
aśaikṣe kāyavākkarmaṇī kāyavāṅmauneye /
[237|03-237|04]
aśaikṣaṃ tu mana eva manomauneyaṃ na manaskarmeti /
[237|04]
kiṃ kāraṇam /
cittaṃ hi paramārthamuniḥ /
[237|04-237|05]
tat kila kāyavākkarmabhyāmanumīyata iti /
[237|05]
api khalu kāyavākkarmaṇī viratisvabhāvena na manaskarma /
[237|05-237|06]
cittā vijñaptyabhāvāt /
[237|06]
viramārthena ca maunam /
ato mana eva virataṃ maunamityucyate /
[237|07]
kasmādaśaikṣameva nānyat /
arhataḥ parmārthamunitvāt /
[237|07-237|08]
sarvakleśajalpoparateḥ /
[237|08]
trīṇi śauceyāni uktāni sūtre /
kāyaśauceyaṃ vākśauceyaṃ manaḥsauceyaṃ ca /
[237|09]
tadetat /
[237|10]
tridhā śaucaṃ sarvaṃ sucaritatrayam
[237|11]
sarvaṃ kāyasucaritaṃ kāyaśaucam /
sarvaṃ vāṅmanaḥ sucaritaṃ vāṅmanaḥ śaucam /
[237|11-237|12]
duścaritamalāpakarṣaṇāttāvatkālamatyantaṃ vā /
[237|12-237|13]
eṣā ca deśanā mithyāmauna śaucādhimuktikānāṃ vivecānārtham /
[237|13]
trīṇi duścaritānyuktāni /
tatra

[237|14]
aśubhaṃ kāyakarmādi mataṃ duścarita trayam /
[237|15]
akuśalaṃ kāyavāṅmanaskarma yathākramaṃ kāyavāṅmanoduścaritam /
[237|16]
akarmāpi tvabhidhyādimanoduścaritaṃ tridhā
[237|17-237|18]
akarmasvabhāvamapyasti trividhaṃ manoduścaritaṃ cetanārthāntarabhūtamabhidhyā vyāpādo mithyādṛṣṭiśca /
[237|18]
abhidhyādaya eva manaskarmeti dārṣṭāntikāḥ /
[237|18-237|19]
saṃcetanīyasūtre vacanāt /
[237|19]
evaṃ tu sati karmakleśayoraikyaṃ syāt /
[237|19-237|20]
kim syādyadi kaścit kleśo 'pi karma syāt /
[237|20]
naitadasti /
sūtraṃ viruddhaṃ syāt /
[237|20-237|21]
sūtre tu cetanāyāstanmukhena pravṛttestaistāṃ darśayatīti vaibhāṣikāḥ /
[237|21-237|22]
aniṣṭaphalatvātkuṭsitaḥ kāyavāṅmanaścāro duścaritam /
[237|23]
viparyayātsucaritam
[237|24]
iṣṭaṃ kuśalaṃ kāyavāṅmanaskarmānabhidhyā 'vyāpādasamyagdṛṣṭayaśca /
[237|24-238|02]
parānugrahopaghātābhisaṃdhyabhāve kathaṃ samyagdṛṣṭimithyādṛṣṭavyoḥ kuśalākuśalatvam /
[238|02]
tanmūlatvāt /
yāni caitāni duścaritasucaritānyuktāni
[238|03-238|04]
tadaudārikasaṃgrahāt /
daśa karmapathā uktā yathāyogaṃ śubhāśubhāḥ
[238|05-238|06]
teṣāmeva sucaritaduścaritānāṃ caudārikasaṃgraheṇa daśa karmapathāḥ sūtra uktāḥ yathāyogaṃ kuśalāḥ sucaritebhyo 'kuśalā duścaritebhyaḥ /
[238|06-238|07]
kimatra duścaritamasaṃgṛhītaṃ kiṃ vā sucaritam /
[238|07-238|08]

akukśaleṣu tatkarmapathesu kāyaduścaritasya pradeśo na saṃgṛhītaḥ prayogapṛṣṭhabhūtaḥ kliṣṭaścānyo 'pi bandhānādiḥ /
[238|08]
tasya nātyaudārikatvāt /
[238|08-238|09]
yaddhi kāyaduścaritaṃ pareṣāṃ jīvitabhogadārebhyaścyāvakaṃ tatkarmapatha uktaṃ tato vivecanārtham /
[238|10]
vāgduścaritamapi yadeva praśādaṃ tatkarmapatha uktaṃ tadarthameva /
[238|10-238|11]
manoduścaritasya ca pradeśacetanā /
[238|11-238|12]
kuśaleṣvapi kāyasucaritasya pradeśaḥ prayogapṛṣṭhamadyādiviratidānejyādiko vāksucaritasya priyavacanādiko manaḥ sucaritasya cetanā /
[238|13]
eṣāṃ ca karmapathānām
[238|14]
aśubhāḥ ṣaḍavijñaptiḥ
[238|15-238|16]
akuśalāḥ ṣaṭ karmapathā avaśyamavijñaptisvabhāvāḥ prāṇātipātādattādānamṛṣāvādapaiśunyapārupyasaṃbhinnapralāpāḥ /
[238|16]
pareṇa kārayato maulavijñaptyabhāvāt /
[238|17]
dvidhaikaḥ
[238|18-238|19]
kāmamithyācāro nityaṃ vijñaptyavijñaptisvabhāvastasya svayeva niṣṭhāpanāt /
[238|19]
nahi taṃ pareṇa kārayatastādṛśī prītirbhavatīti /
[238|20]
te 'pi kurvataḥ /
[238|21-238|22]
te 'pi ṣaṭ karmapathāḥ svayaṃ kurvato dvividhā bhavanti vijñaptiravijñaptiśca tatkālamaraṇe paścāt maraṇe tvavijñaptireva /
[238|23]
kuśalānāṃ punaḥ karmapathānāṃ
[238|24]
dvividhāḥ sapta kuśalāḥ
[238|25]
kuśalāḥ sapta rūpiṇaḥ karmapathā avaśyaṃ dviprakārā vijñaptiravijñaptiśca /
[238|25-238|26]
vijñaptyadhīnatvātsamādānaśīlasya /
[239|01]
avijñaptiḥ samādhijāḥ
[239|02]

dhyānānāsravasaṃvarasaṃgṛhītāḥ samādhijāḥ ucyante /
[239|02-239|03]
te hyavijñaptireva cittamātrādhīnatvāt /
[239|04]
sāmantakāstu vijñaptiḥ
[239|05]
karmapathasāmantakāstu vijñaptisvabhāvā avaśyam /
[239|06]
avijñaptirbhavenna vā /
[239|07-239|08]
yadi tīvreṇa paryavasthānena pramādena vā ghanarasena prayogamārabheta syādavijñaptiranyathā na syāt /
[239|09]
viparyayeṇa pṛṣṭhāni
[239|10]
sāmantakebhyo viparyayeṇa karmapathānāṃ pṛṣṭhāni veditavyāti /
[239|10-239|11]
tāni avaśyamavijñaptisvabhāvāni /
[239|11]
vijñaptistu bhavenna vā /
[239|11-239|12]
yadi karmapathaṃ kṛṭvā punastasyānudharmaṃ ceṣṭeta tasya syāt vijñaptiranyathā na syāt /
[239|12-239|13]
atha kuto yāvadeṣāṃ prayogamaulapṛṣṭhānāṃ vyavasthānam /
[239|13-239|16]
yadā tāvadiha kaścit paśuṃ hantukāmo mañcakāduttiṣṭhati mūlyaṃ gṛhlāti gacchatyāmṛśati paśuṃ krīṇātyānayati puṣṇāti praveśayati nihantuṃ śāstramādatte prahāramekaṃ dadāti dvau vā yāvanna jīvitā dvacyaparopayati tāvat prayogaḥ /
[239|16-239|17]
yena tu prahāreṇa jīvitādvyaparopayati tatra yā vijñaptistatkṣaṇikā vā 'vijñaptirayaṃ maulaḥ karmapathaḥ /
[239|17-239|18]
dvābhyāṃ hi kāraṇābhyāṃ prāṇātipātāvadyena spṛśyate prayogataḥ mṛte sati phalaparipūritaśca /
[239|18-239|19]
tata ūrdhvamavijñaptikṣaṇāḥ pṛṣṭhaṃ bhavanti /
[239|19-239|21]
yāvacca taṃ paśuṃ kuṣṇāti śodhayati vikrīṇīte pacati khādayatyanukīrtayati vā tāvadasya vijñaptikṣaṇā api pṛṣṭhaṃ bhavanti /
[239|21]
evamanyeṣvapi yathāsaṃbhavaṃ yojyam /
[239|21-239|22]
abhidhyādīnāṃ nāsti prayogo na pṛṣṭhaṃ saṃmukhībhāvamātrātkarmapathaḥ /
[239|23]
idamatra vaktavyam /
[239|23-239|24]

kiṃ tāvat maraṇabhavasthe tasmin prāṇini ye vijñaptyavijñaptī te karmapatha āhosvinmṛte /
[239|24]
kiṃ cātaḥ /
[239|24-239|25]
yadi tāvanmaraṇabhavasthe sahamṛṭasyāpio anturghātayiturvā prāṇātipātāvadyena yogaḥ prāpnoti /
[239|25-240|01]
na ceṣa siddhāntaḥ /
[240|01]
atha mṛte /
[240|01-240|02]
yaduktaṃ "yena tu prahāreṇa jīvitādvacyaparopayati tatra yā vijñaptistatkṣaṇikā vā 'vijñaptirayaṃ maulaḥ karmapatha" iti tanā vaktavyam /
[240|03]
yaccāpīdaṃ śāstra uktaṃ "syāt prāṇī hataḥ prāṇātipātaścāniruddhaḥ /
[240|03-240|06]
syādyathā hi tatprāṇī jīvitādvyaparopito bhavati prayogaścāpratiprasragdha" ityatra pṛṣṭhaṃ prayogaśabdenoktamiti vaibhāṣikīyo 'rthavirodho maulasyaiva tadānīmaniruddhatvāt /
[240|06]
yathā na doṣastathā 'stu /
kathaṃ ca na doṣaḥ /
[240|06-240|07]
maula evātra prayogaśabdenokta iti /
[240|07]
vijñaptistarhi tadā kathaṃ maulaḥ karmapatho bhavati /
[240|07-240|08]
kathaṃ ca na bhavitavyam /
[240|08]
asāmarthyat /
avijñaptiridānīṃ kathaṃ bhavati /
[240|08-240|10]
tasmāt prayogaphalaparipūrikāle tadubhayaṃ karmapathaḥ syāt karmatpatho 'pyanyasya prayogaḥ pṛṣṭhaṃ ca bhavati /
[240|10]
prāṇātipātasya daśāpi karmapathāḥ prayogaḥ /
[240|10-240|14]
yathā ca śatrorvadhārthaṃ kṛtyaṃ samupasthāpayan paśunā valiṃ kuryāt parakīyaṃ kṛtvā dāreṣu cāsya vipratipadyeta taireva tadghātanārtham anṛtapiśunaparuṣasāntavaiścāsya mitrabhedaṃ kuryādyānyasya paritrāṇāya kalperan abhidhyāṃ ca tatsva kuryāttatraiva ca vyāpādaṃ tadvadhārthaṃ ca mithyādṛṣṭiṃ vṛṃhayediti /
[240|14]
evamanyeṣvapi yathāyogaṃ yojyam /
[240|14-240|15]
na tvabhidhyādayaḥ prayogā yujyante /
[240|15]
nahi cittotpādamātreṇa prayukto bhavati /
kriyānārambhāt /

[240|16-240|17]
sūtra uktaṃ "prāṇātipāto bhikṣavastrividho lobhajo dveṣajo mohajo yāvanmithyādṛṣṭi"riti /
[240|17-240|18]
tatra kīdṛśaḥ prāṇātipāto lobhaja ityevamādi vaktavyam /
[240|18]
nātra sarveṣāṃ karmapathānāṃ lobhādibhirniṣṭhā /
[240|19]
prayogastu trimūlajaḥ
[240|20]
prayogasteṣāmakuśalamūlatrayājjāta ityādisamutthānavacanādevamuktaḥ /
[240|20-240|22]
tatra lobhajapraṇātipāto yathā taccharīrāvayavārthamarthārthaṃ krītārthaṃ ca prāṇinaṃ jīvitādvyaparopayati ātmasuhṛtparitrāṇāya /
[240|22]
dveṣajo yathā vairanipīḍanārtham /
[240|22-240|23]
mohajo yathā yājñikānāṃ dharmabuddhyā rājñāṃ ca dharmapāṭhakaprāmāṇyāddhiṃsatām /
[240|23-240|24]
duṣṭānāṃ kila nigrahaṃ kurvanto rājānaḥ puṇyabhājo bhavantīti /
[240|24]
pārasīkānāṃ ca /
te hyevamāhuḥ /
[240|25]
"mātāpitarau jīrṇau vā glānau vā hantavyā"viti /
[240|25-241|01]
ye cānye 'pyevamāhurahivṛścikatryamvukādayo manuṣyāṇāmupaghātāpakā hantavyāḥ mṛgapaśupakṣimahiṣādayaścopabhogārthatvāditi /
[241|01-241|02]
yaśca mithyādṛṣṭipravartitaḥ prāṇātipātaḥ /
[241|02-241|03]
lobhajamadattādānaṃ yo yenārthi sa tadvarati anyalābhasatkārayaśo 'rthaṃ vā ātmasukṛtaparitrāṇāya vā /
[241|03]
dveṣajaṃ yadvairanipīḍanārtham /
[241|03-241|04]
mohajaṃ yathā rājñāṃ dharmapāṭhakaprāmāṇyāt /
[241|04-241|05]
duṣṭanigrahārthaṃ yathā brāhmaṇā āhuḥ "sarvamidaṃ brahmaṇā brāhmaṇebhyo dattaṃ brāhmaṇānāṃ daurbalyādvṛṣlāḥ paribhuñjate /
[241|05-241|06]
tasmādapaharan brāhmaṇaḥ sumādatte svameva brāhmaṇo bhuṅkte svaṃ vaste svaṃ dadāti ce" ti /
[241|07]
na caiśāmaparasvasaṃjñā bhavati /
yacca mithyādṛṣṭipravarttitam /

[241|07-241|08]
lobhajaḥ kāmamithyācāraḥ dārādiṣu tatsaṃrāgādabrahmacaryaṃ lābhasatkārārthamātmasuhṛtparitrāṇāya /
[241|08-241|09]
dveṣajo vairanipīḍanārtham /
[241|09]
mohajo yathā pārasīkānāṃ mātrādigamanaṃ gosave ca yajñe /
[241|10]
yothoktaṃ "brāhmaṇo gosaveneṣṭyā saṃvatsaragovratī bhavati /
[241|10-241|11]
upahā udakaṃ cūṣati tṛṇāni cchinatti upaiti mātaramupasvasāramupa sagotrā"miti /
[241|11-241|12]
ye cāhu "rudūkhalapuṇyaphalapakvānnatīrthamārgaprakhyo mātṛgrāma" iti /
[241|12-241|13]
mṛṣāvādādayo lobhajā dveṣajāścapūrvavat /
[241|13]
mohajo mṛṣāvādo yathāha /
[241|14-241|17]
"na narmayuktamanṛtaṃ hi nāsti
na strīṣu rājanna vivāhakāle /
prāṇātyaye sarvadhanāpahāre
pañcānṛtānyāhurapātakānī"ti /
[241|18]
yaṣca mithyādṛṣṭipravartito mṛṣāvādaḥ /
paiśunyādayastu mithyādṛṣṭipravartitā mohajāḥ /
[241|19]
yaṣcaca vedādyasacchāstrapralāpaḥ /
[241|20]
abhidhyādayaḥ kathaṃ lobhajāḥ /
[241|21]
tadanantarasaṃbhūterabhidhyādyāstrimūlajāḥ /
[241|22]
lobhādanantaramutpannā lobhajāḥ dveṣādanantaraṃ dveṣajā mohādanantaraṃ mohajāḥ /
[241|22-241|23]
uktā kuśalāḥ karmapathāḥ /
[241|24]
kuśalāḥ kathamityāha
[241|25]
kuśalāḥ saprayogāntā alobhadveṣamohajāḥ
[241|26]
saprayogapṛṣṭhāḥ kuśalāḥ karmapathā alobhadveṣamohajāḥ /

[241|26-241|27]
kuṣalacittasamutthitatvāt /
[241|27-242|01]
tasya ca avaśya malobhādibhiḥ saṃprayogāt tatrākuśala karmapathaprayogādviratiḥ kuśalakarmapathaprayogaḥ /
[242|01]
maulādviratiḥ maulaḥ /
[242|01-242|02]
pṛṣṭhād viratiḥ pṛṣṭhaḥ /
[242|02-242|03]
tadyathā śrāmaṇera upasaṃpādyamāno nānāvāsaṃ praviśati bhikṣūnvandate upādhyāyaṃ yācate yāvadekaṃ karmavācanaṃ kriyate dvitīyaṃ ca /
[242|03]
ayaṃ prayogaḥ /
[242|03-242|04]
tṛtīya karmavācane yā vijñaptistatkṣaṇikā cāvijñaptirayaṃ maulaḥ karmapathaḥ /
[242|04-242|05]
tata ūrdhvaṃ yāvanniśrayā ārocyante tadadhiṣṭhānaṃ ca vijñapayati avijñaptica yāvadatuvartate idaṃ pṛṣṭham /
[242|06]
yaduktaṃ "na sarveṣāṃ karmapathānāṃ lobhādibhirniṣṭhe"tyatha kasya kena niṣṭhā /
[242|07]
vadhavyāpādapāruṣyaniṣṭhā dveṣeṇa
[242|08]
eṣāṃ prāṇātipātavyāpādapāruṣpāṇāṃ dveṣeṇa samāptiḥ /
[242|08-242|09]
parityāgaparuṣacittasaṃmukhī bhāvāt /
[242|10]
lobhataḥ /
[242|11]
parastrīgamanābhidhyā 'dattādānasamāpanam
[242|12]
lobhena kāmamithyācārābhidhyā 'dattādānānāṃ samāptiḥ /
[242|13]
mithyādṛṣṭestu mohena
[242|14]
adhimātrabhūto hi tāṃ niṣṭhāpayati /
[242|15]
śeṣāṇāṃ tribhiriṣyate /
[242|16]
ke punaḥ śeṣāḥ /
mṛṣāvādapaiśunyasaṃbhinnapralāpāḥ /
[242|16-242|17]

eṣāṃ tribhirapi niṣṭhā lobhena dveṣeṇa mohena vā
[242|18-242|19]
ya ete karmapathāścaturbhiḥ kāṇḍairuktāstrayastraya ekastrayaśca eṣāṃ yathākramaṃ
[242|20]
sattvabhogāvadhiṣṭhānaṃ nāmarūpaṃ ca nāma ca
[242|21]
sattvādhiṣṭhānā vadhādayaḥ /
bhogādhiṣṭhānāṃ parastrīgamanādayaḥ /
[242|21-242|22]
nāmarūpādhiṣṭhāmithyādṛṣṭiḥ /
[242|22]
nāmakāyādhiṣṭhānā mṛṣāvādādayaḥ /
[242|23-242|24]
yaḥ paraṃ maraṇānniyamayya samaṃ tena pūrvaṃ vā mriyate kimasya maulaḥ karmapatho bhavatyutāho na /
[242|25]
samaṃ prāk ca mṛtasyāsti na maulaḥ
[242|26-242|27]
ata evocyate "syāt prayogaṃ kuryāt phalaṃ ca paripūrayenna ca prāṇātipātāvadyena spṛśyate /
[242|27]
āha /
[242|27-243|02]
syāt yathāpi tadvyaparopavaḥ pūrvaṃ saha vā kālaṃ kuryā"diti kiṃ punastatkāraṇam nahi vadhye jīvati hantuḥ prāṇātipātāvadyenāsti yogo nāpi sahamṛtasya hantuḥ /
[243|03]
anyāśrayodayāt /
[243|04]
thenāśrayeṇa tatprayogaḥ kṛtaḥ sa ucchinno 'nya evāśrayo nikāyasabhāgabhinna utpannaḥ /
[243|05]
tasya prayoktṛtvāt karmapathena yogo na yuktaḥ /
[243|05-243|06]
yatsenāpātamṛgayāvaskandheṣu pareṣāṃ vadhārthaṃ bahavaḥ samagrāḥ patantyekaśca prāṇātipātaṃ karoti kastena samanvāgato bhavati /
[243|07]
senādiṣvekakāryatvāt sarve kattṛvadanvitāḥ
[243|08]
yathaiva hi karttā tathā sarve samanvāgatā bhavantyekakāryatvāt /
[243|08-243|09]
arthato hi te 'yonyaṃ payoktāro bhavanti /
[243|09-243|11]
yastarhi balānnīyate so'pi samanvāgato bhavatyanyatra ya evaṃ naścitya yāyāt yāvajjīvitahetorapi prāṇinaṃ na haniṣyāmīti /
[243|12-243|13]
kiyatā punaḥ prāṇātipātaṃ svayaṃ kurvataḥ karmapatho bhavati kiyatā yāvanmithyādṛṣṭiḥ karmapathaḥ iti lakṣaṇaṃ vaktavyaṃ taducyate /

[243|14]
prāṇātipātaḥ saṃcintya parasyābhrāntimāraṇam /
[243|15]
yadi mārayiṣyāmyenamiti saṃjñāya paraṃ mārayati tameva ca mārayati nānyaṃ bhramitvā /
[243|16]
iyatā prāṇātipāto bhavati /
[243|16-243|17]
yastarhi saṃdigdho mārayati kimayaṃ prāṇī na prāṇīti sa evānyo veti so 'pyavaśyametaṃ niścayaṃ labdhvā tatra praharati /
[243|17-243|18]
yo 'stu so 'stviti kṛtamevānena tyāgacittaṃ bhavati /
[243|18]
kathaṃ kṣaṇikeṣu skandheṣu prāṇātipāto bhavati /
[243|19]
prāṇo nāma vāyuḥ kāyacittasaṃniśrito vartate /
tamabhipātayati /
[243|19-243|20]
yathā pradīpaṃ nirodhayati ghaṇṭāsvanaṃ vā /
[243|20]
jīvitendriyaṃ vā prāṇāstannirodhayati /
[243|20-243|21]
yadyekasyāpi jīvitakṣaṇasyotpadyamānasyāntarāyaṃ karoti prāṇātipātāvadyena spṛśyate nānyathā /
[243|22]
kasya tajjīvitaṃ yastadabhāvānmṛto bhavati /
[243|22-243|23]
kasyeti ṣaṣṭhīṃ pudgalavāde vicārayiṣyāmaḥ /
[243|23]
uktaṃ tu bhagavatā
[243|24-243|25]
"āyuruṣmā 'tha vijñānaṃ yadā kāyaṃ jahatyamī /
apaviddhastadā śete yathā kāṣṭhamacetana" // iti /
[243|26]
tasmātsendriyaḥ kāyo jīvatītyucyate anindriyo mṛta iti /
[243|26-243|27]
abuddhipūrvādapi prāṇivadhāt karturadharmo yathā 'gnisaṃyogāddāha iti nirgranthāḥ /
[243|27-244|01]
teṣāṃ paradāradarśane 'pyeṣa prasaṅgaḥ /
[244|01-244|03]
nirgranthaśiroluñcane ca kaṣṭatapodeśane ca śāstuḥ tadvisūcikāmaraṇe ca dāturvaidyānāṃ cāturapīḍane maraṇe ca mātṛgabhasthayoścānyonyaṃ duḥkhanimittatvāt /
[244|03]
vadhyasyāpi ca tatkriyāsaṃbandhādagnisvāśrayadāhavat /

[244|03-244|04]
kāryataścāprasaṅgastadasambandhāt /
[244|04]
pareṇāgnim sparśayatastenādāhavat /
[244|04-244|05]
acetanānāṃ ca kāṣṭhādīnāṃ gṛhapāte prāṇivadhāt pāpaprasaṅgo na vā dṛṣṭāntamātrātsiddhiriti /
[244|06]
uktaḥ prāṇātipātaḥ /
[244|07]
adattādānamanyasvasvīkriyā balacauryataḥ
[244|08]
abhrāntyeti vartate /
[244|08-244|09]
yadi balādvā cauryeṇa vā parasvaṃ svīkaroti yatraiva ca balacauryābhiprāyeṇānyatra saṃjñāvibhramāt iyatā 'dattādānaṃ bhavati /
[244|09-244|10]
stūpādapaharato buddhāda dattādānam /
[244|10]
sarvaṃ hi tadbhagavatā parinirvāṇakāle parigṛthītamiti /
[244|10-244|11]
yeṣāṃ samrakṣyamityapare /
[244|11-244|12]
asvāmikaṃ ca nidhimuddharato viṣayasvāmikāt parivartakaṃ harataḥ kṛte karmaṇi sīmāprāptebhyaḥ akṛte sarvabuddhaśaikṣyebhyaḥ /
[244|13]
agamyagamanaṃ kāmamithyācāraścaturvidhaḥ /
[244|14]
catuṣprakāramagamyagamanaṃ kāmamithyācāraḥ /
[244|14-244|15]
agamyāṃ gacchati paraparigṛhītāṃ vā mātaraṃ duhitaraṃ vā mātṛpitṛsaṃbandhinīṃ vā /
[244|15-244|16]
anaṅge vā gacchati svāmapi bhāryām apāne mukhe vā /
[244|16]
adeśe vā gacchati prakāśe caitye vihāre vā /
[244|17]
akāle vā gacchati /
kaḥ punaḥ akālaḥ /
[244|17-244|18]
garbhiṇīṃ vā gacchati pāyayantīṃ vā saniyamāṃ vā /
[244|18]
yadi bharturanujñayā saniyamā bhavatītyeke /
abhrāntyeti vartate /

Original text: Abhidharmakośabhāṣya · Edition: s of (1) P. Pradhan (ed.), Abhidharmakośabhāṣyam of Vasubandhu. (rev. 2nd ed.) Patna: K.P. Jayaswal Research Center, 1975. (2) Dwarikadas Shastri, Swami (ed.), Abhidharmakosa & Bhasya of Acarya Vasubandhu with Sphutartha Commentary of Acarya Yasomittra. (2 vols.) Varanasi: Bauddha Bharati, 1998. · Data entry Dan Lusthaus Paul Hackett · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc