અભિધર્મકોશભાષ્ય · ભાગ 381400

નાન્યવેદ્યકૃદપ્યાર્યઃ
[231।02]
થર ઇતિ વર્તતે ।
[231।02-231।03]
આર્યપુદ્ગલસ્તુ યતો વીતરાગો ન ચ પરિહાણધર્મા સ તત્રોપપદ્યદનીયં ચાપરપર્યાયવેદનીયં ચ કર્મ ન કરોતિ ।
[231।03-231।04]
ન હ્યસૌ ભવ્યઃ પુનરાધસ્તનીં ભૂમિમાયાતુમનિયતં કુર્યાદ્દૃષ્ટધર્મવેદનીયં ચાત્રોપપન્નઃ ।
[231।05]
કામે ઽગ્રે વા ઽસ્થિરો ઽપિ ન
[231।06-231।07]
પરિહાણધર્માપિ ત્વાર્યપુદ્ગલઃ કામધાતોર્ભવાગ્રા દ્વીતરાગઃ તયોરૂપપદ્યાપરપર્યાયવેદનીયં કર્માભવ્યઃ કર્ત્તુમ્ ।
[231।07]
કિં કારણમ્ ।
ફલાદ્ધિ સ પરિહીણો ભવતિ ।
[231।07-231।08]
ન ચાસ્તિ લપરિહીણસ્ય કાલક્રિયેતિ પશ્ચાત્પ્રવેદયિષ્યામઃ ।
[231।09]
કિમન્તરાભવે ઽપ્યસ્તિ કર્મણ આક્ષેપઃ ।
અસ્તીત્યાહ ।
[231।10]
દ્વાવિંશતિવિધં કામેષ્વાક્ષિપત્યન્તરાભવઃ ।
[231।11]
ગામાવચરો હ્યન્તરાભવો દ્વાવિંશતિવિધં કર્માક્ષિપતિ ।
કથં કૃત્વા ।
[231।11-231।12]
પઞ્ચ હિ ગર્ભાવસ્થાઃ ।
[231।12]
કલલાર્વુદપેશીઘનપ્રશાખાવસ્થાઃ ।
પઞ્ચ જાતાવસ્થાઃ ।
[231।12-231।13]
બાલકુમારવમધ્યવૃદ્ધાવસ્થાઃ ।
[231।13]
તત્રાન્તરાભવઃ કલલવેદનીયં કર્માક્ષિપત્યનિયતં નિયતં ચ ।
[231।14]
એવં યાવદ્વૃદ્ધવેદનીયમન્તરાભવવેદનીયં ચ ।
[231।15]
દૃષ્ટધર્મ ફલં તચ્ચ
[231।16]
તચ્ચૈતદન્તરાભવિકં કર્મ યન્નિયતમેકાદશવિધમુક્તં દૃષ્ટધર્મવેદનીયં તદ્વેદિતવ્યમ્ ।
[231।17]

કિં કારણમ્ ।
[231।18]
નિકાયો હ્યેક એવ સઃ
[231।19-231।20]
એક એવ હ્યસૌ નિકાયસભાગ એકકર્માક્ષિપ્તો યશ્ચાન્તરાભવો યાશ્ચ તદન્વયા દશાવસ્થાઃ ।
[231।20]
અત એવાન્યદન્તરાભવવેદનીયં કર્મ નોક્તમ્ ।
[231।20-231।21]
ઉપપદ્યવેદનીયેન ચ તસ્યાક્ષેપાત્ ।
[231।22]
કીદૃશં કર્મ નિયતં વેદિતવ્યમ્ ।
[231।23-231।24]
તીવ્રક્લેશપ્રસાદેન સાતત્યેન ચ યત્કૃતમ્ ।
ગુણક્ષેત્રે ચ નિયતં તત્પિત્રોર્ઘાતકં ચ યત્
[231।25-232।01]
યદ્ધિ કર્મ તીવ્રેણ ક્લેશેન કૃતં યચ્ચ તીવ્રેણ પ્રસાદેન યચ્ચ સાતત્યેન ગુનક્ષેત્રે ચ તન્નિયતં વેદિતવ્યમ્ ।
[232।01]
તત્ર ગુણક્ષેત્રં ત્રીણિ રત્નાનિ ।
[232।01-232।02]
પુદ્ગલવિશેષો વા કશ્ચિત્ફલસમાપત્તિવિશેષપ્રાપ્તઃ ।
[232।02-232।03]
તત્ર હ્યન્તરેણાપિ તીવ્રક્લેશપ્રસાદાનાં સાતત્યં ચ કુશલમકુશલં ચ કર્મ નિયતં સંપદ્યતે ।
[232।03]
પિતરૌ પુનર્માતા ચ પિતા ચ ।
[232।04]
તયોશ્ચાપિ યત્ર ઘાતિકં કર્મ યથા તથા વા તન્નિયતં સંપદ્યતે નાન્યત્ ।
[232।05]
અથ દૃષ્ટધર્મવેદનીયં કર્મ કીદૃશં વેદિતવ્યમ્ ।
[232।06]
દૃષ્ટધર્મફલં કર્મ ક્ષેત્રાશયવિશેષતઃ ।
[232।07]
દૃષ્ટધર્મવેદનીયં કર્મ ક્ષેત્રવિશેષાદ્વા ભવતિ ।
[232।07-232।08]
યથા સંઘસ્ત્રીવાદસમુદાચારાદ્વ્યઞ્જનપરિવૃત્તિઃ શ્રૂયતે ।
[232।08]
આશયવિશેષાદ્વા ।
[232।08-232।09]
યથા શણ્ઢસ્ય ગવામપુંસ્ત્વપ્રતિમોક્ષણાત્પુમ્ભાવઃ ।
[232।09]
અથવા

[232।10]
તદ્ભૂમ્યત્યન્તવૈરાગ્યાત્
[232।11-232।12]
તસ્ય વા કર્મણો યા ભૂમિઃ કુશલસ્યાકુશલસ્ય વા તતો ઽત્યન્તવૈરાગ્યાત્તત્કર્મ દૃષ્ટધર્મવેદનીયં કર્મ સંપદ્યતે ।
[232।12]
તસ્યાં ભૂમૌ જાતસ્ય કીદૃશં કર્મેત્યાહ
[232।13]
વિપાકે નિયતં હિ યત્
[232।14]
યદ્ધિ કર્મ નિયતં વિપાકે ન ત્વવસ્થાયાં નાપ્યનિયતં તત્યૈષ નિયમઃ ।
[232।14-232।15]
યત્પુનરવસ્થાન્તરનિયતં તસ્ય તત્રૈવ નિયતો વિપાકસ્તદ્વતો ઽત્યન્તવૈરાગ્યાસંભવાત્ ।
[232।15-232।16]
યચ્ચાનિયતં તસ્યાવિપાક એવાત્યન્તવૈરાગ્યાત્ ।
[232।17]
કીદૃશં પુનઃ ક્ષેત્રં યત્રાવશ્યં દૃષ્ટધર્મવેદનીયં કર્મ સંપદ્યતે ।
આહ ।
[232।17-232।18]
બુદ્ધપ્રમુખો ભિક્ષુસંઘઃ પુદ્ગલાસ્તુ પઞ્ચ ।
[232।19-232।20]
યે નિરોધારણામૈત્રીદર્શનાર્હત્ફલોત્થિતાઃ ।
તેષુ કારાપકારસ્ય ફલં સદ્યો ઽનુભૂયતે
[232।21]
નિરોધસમાપત્તિવ્યુત્થિતઃ પરાં ચિત્તશાન્તિં લભતે ।
નિર્વાણસદૃશત્વાત્સમાપત્તેઃ ।
[232।22]
સ હિ ગતપ્રત્યાગત એવ નિર્વાણાદ્ભવતિ ।
[232।22-232।23]
અરણાવ્યુત્થિતસ્યાપ્રમાણસત્ત્વારણાહિતાધ્યાશયાનુગતાત્યુદગ્રાપ્રમાણપુણ્યપરિભાવનાનુગતા ચ સંતતિર્વર્તતે ।
[232।23-232।25]
મૈત્રીવ્યુત્થિતસ્યાપ્રમાણસત્ત્વસુખાધ્યાશયાનુગતાત્યુદગ્રાપ્રમાણપુણ્યપરિભાવનાનુગતા ચ સંતતિવર્તતે ।
[232।25-232।26]
દર્શનમાર્ગવ્યુત્થિતસ્યાશેષદર્શનપ્રહાતવ્યપ્રહાણાત્ પ્રત્યગ્રાશ્રયપરિવૃત્તિનિર્મલા સંતતિર્વર્તતે ।
[232।26-232।27]
અર્હત્ફલવ્યુત્થિતસ્યાશેષભાવનાપ્રહાતવ્યપ્રહાણાત્પ્રત્યગ્રાશ્રયપરિવૃત્તિશુદ્ધા સંતતિર્વર્તતે ।
[232।27-233।01]
અત એતેષુ કૃતાનાં કારાપકારાણાં ફલં દૃષ્ટ એવ ધર્મે નિયતં પ્રાપ્યતે ।
[233।01-233।03]
શેષસ્ય તુ ભાવનામાર્ગસ્યાપરિપૂર્ણસ્વભાવફલત્વાચ્ચ તદ્વ્યુત્થિતાનાં ન તથા પ્રત્યગ્રાશ્રયપરિવૃત્તિશુદ્ધાશયસંતતિર્વર્તત ઇતિ ન તે તથા પુણ્યક્ષેત્રં ભવતિ ।
[233।04]

વિપાકઃ પુનર્વેદનાપ્રધાનઃ ।
તદિદાનીં વિચાર્યતે ।
[233।04-233।05]
સ્યાત્ કર્મણશ્ચૈતસિક્યેવ વેદના વિપાકો વિપચ્યેત ન કાયિકી ।
[233।05-233।06]
સ્યાત્ કાયિક્યેવ ન ચૈતસિકી સ્યાદિત્યાહ
[233।07-233।08]
કુક્શલસ્યાવિતર્કસ્ય કર્મણો વેદના મતા ।
વિપાકશ્ચૈતસિક્યેવ
[233।09]
અવિતર્કં કર્મ ધ્યાનાન્તરાત્ પ્રભૃતિ યાવત્ ભવાગ્રે ।
[233।09-233।10]
તસ્યાવિતર્કસ્ય કુશલસ્ય કર્મણશ્ચૈતસિક્યેવ વેદના વિપાકઃ ।
[233।10]
કસ્માન્ન કાયિકી ।
[233।10-233।11]
તસ્યા અવશ્યં સવિતર્કવિચારત્વાત્ ।
[233।12]
કાયિક્યેવાશુભસ્ય તુ
[233।13]
અકુશલસ્ય કર્મણઃ કાયિક્યેવ વેદના વિપાકઃ ।
કસ્માન્ન ચૈતસિકી ।
[233।13-233।15]
તસ્ય હિ દુઃખા વેદના વિપાકશ્ચૈતસિકી ચ દુઃખા વેદના દૌર્મનસ્યં ન ચ દૌર્મનસ્યં વિપાક ઇતિ વ્યાખ્યાતમેતત્ ।
[233।16]
યત્તર્હિ સત્ત્વાનાં ચિત્તક્ષેપો ભવતિ ।
કતમસ્મિન્નસૌ ચિત્તે ભવતિ કેન વા કારણેન ।
[233।17]
ચિત્તક્ષેપો મનશ્ચિત્તે ।
[233।18]
મનોવિજ્ઞાન ઇત્યર્થઃ ।
નહિ પઞ્ચસુ વિજ્ઞાનકાયેષુ ચિત્તં ક્ષિપ્યતે ।
અવિકલ્પકત્વાત્ ।
[233।19]
સ ચ કર્મવિપાકજઃ ।
[233।20]
સ ચૈષ ચિત્તક્ષેપઃ સત્ત્વાનાં કર્મજઃ ।
[233।20-233।23]
યે હિ દ્રવ્યમન્ત્રપ્રયોગેણ વા પરેષાં ચિત્તં ક્ષેપયન્તિ અકામકં વા વિષં મદ્યં વા પાયયન્તિ ત્રાસયન્તિ વા મૃગયાદિષ્વગ્નિમ્ વા દાવેષુત્સૃજન્તિ પ્રપાતાદ્વા પાતયન્ત્યન્યેન વા કેનચિત્પરેષાં સ્મૃતિં ભ્રંશયન્તિ તેષાં તસ્ય કર્મણો વિપાકેનાયત્યાં ચિત્તં ક્ષિપ્યતે ।
[233।24]

ભયોપઘાતવૈષમ્યશોકૈશ્ચ
[233।25]
કથં તાવદ્ભયેન ।
[233।25-233।26]
અમનુષ્યાદયો મનુષ્યાન્વિરૂપેણ રૂપેણોપસંક્રામન્તિ ।
[233।26]
તેભ્યો ભીતાનાં ચિત્તં ક્ષીપ્યતે ।
કથમુપઘાતેન ।
[233।26-234।01]
અમનુષ્યા એવ કુપિતા મનુષ્યાણાં મર્મસુ પ્રહરન્તિ ।
[234।01]
કથં મહાભૂતવૈષમ્યેણ ।
[234।01-234।02]
વાતપિત્તશ્લેષ્માણઃ પ્રકોપમાપદ્યન્તે ।
[234।02]
કથં શોકેન ।
યથા વાસિષ્ઠીપ્રભૃતીનામ્ ।
[234।02-234।03]
યદિ મનો વિક્ષિપ્યતે કર્મવિપાકજશ્ચ ચિત્તક્ષેપઃ ।
[234।03]
કથં ન ચૈતસિકી વેદના વિપાકઃ પ્રાપ્નોતિ ।
[234।03-234।04]
નહિ બ્રૂમસ્તદેવ ચિત્તવિપાક ઇત્યપિ તુ યો મહાભૂતાનાં પ્રકોપઃ સ વિપાકઃ ।
[234।04-234।05]
તસ્માજ્જાતમતો વિપાકજમ્ ।
[234।05-234।06]
કર્મજેન હિ ધાતુના વૈષમ્યેણ વ્યાકુલમવશં ભ્રષ્ટસ્મૃતિકં ચિત્તં વર્તત ઇતિ ક્ષિપ્તમિત્યુચ્યતે ।
[234।06]
એવં ચેદં ચતુષ્કોટિકં યુજ્યતે ।
[234।06-234।07]
અસ્તિ ચિત્તં ક્ષિપ્તં ન વિક્ષિપ્તમિતિ વિસ્તરઃ ।
[234।07]
ક્ષિપ્તં તાવન્ન ક્ષિપ્તં વિક્ષિપ્તચિત્તસ્ય ।
[234।07-234।08]
ક્લિષ્ટં ચિત્તં વિક્ષિપ્તં ન ક્ષિપ્તં સ્વસ્થચિત્તસ્ય ક્લિષ્ટમ્ ।
[234।08]
ઉભયં ક્ષિપ્તચિત્તસ્ય ક્લિષ્ટમ્ ।
[234।09]
નોભયં સ્વસ્થચિત્તસ્યાક્લિષ્ટમ્ ।
[234।10]

કતમેષાં પુનઃ સત્ત્વાનાં ચિત્તં ક્ષિપ્યતે ।
[234।11]
અકુરુકામિનામ્
[234।12]
અકુરુણાં કામિનામ્ ।
દેવેષ્વપિ હિ દેવ ।
ઉન્મત્તાઃ સન્તિ પ્રાગેવ મનુષ્યતિર્યક્પ્રેતેષુ ।
[234।13]
નારકાસ્તુ નિત્યં ક્ષિપ્તચિત્તા એવ ।
[234।13-234।15]
તે હિ વિવિધયાતનાસહસ્રવ્યતિભિન્નમર્માણસ્તીર્વાભિર્વેદનાભિરભિતુન્ના આત્માનમપિ તાવન્નાભિચેતયન્તિ કિં પુનઃ કાર્યમકાર્યં વા ।
[234।15]
હાચિત્તપરિદેવકશ્ચાત્ર નારક ઉદાહાર્યઃ ।
[234।15-234।16]
આર્યાણામપિ ચિત્તં ક્ષિપ્યતે ભૂતવૈષમ્યેણાન્યત્ર બુદ્ધાત્ ।
[234।16-234।17]
ન કર્મણા નિયતસ્ય પૂર્વં વિપાકાદનિયતસ્યાવિપાકાત્ ।
[234।17]
ન ભયેન ।
પઞ્ચભયસમતિક્રમાત્ ।
નોપઘાતેન ।
[234।17-234।18]
મનુષ્યપ્રકોપકારણસ્યાપ્રાસાદિકસ્યાકરણાત્ ।
[234।18]
ન શોકેન ।
ધર્મતાભિજ્ઞત્વાત્ ।
[234।19]
પુનસ્ત્રયો વઙ્કા ઉક્તાઃ સૂત્રે ।
કાયવઙ્કોક્ વાગ્વઙ્કો મનોવઙ્કઃ ।
ત્રયો દોષાઃ ।
[234।20]
કાયદોષો વાગ્દોષો મનોદોષઃ ।
ત્રયઃ કષાયાઃ ।
[234।20-234।21]
કાયકષાયો વાક્કષાયો મનઃ કષાયઃ ઇતિ ।
[234।21]
તત્ર યથાક્રમં વેદિતવ્યાઃ ।
[234।22]
વઙ્કદોષકષાયોક્તિઃ શાઠ્યદ્વેષજરાગજે ।
[234।23]

શઠ્યજં કાયકર્મ કાયવઙ્ક ઇત્યુક્તમ્ ।
કુટિલાન્વયત્વાત્ ।
એવં વાઙ્મનોવઙ્કૌ ।
[234।24]
દ્વેષજં કાયકર્મ કાયદોષ ઇત્યુક્તમ્ ।
ચિત્તપ્રદોષાન્વયત્વાત્ ।
એવં વાઙ્મનોદોષૌ ।
[234।25]
રાગજં કાયકર્મ કાયકષાય ઇત્યુક્તમ્ ।
રાઞ્જનાન્વયત્વાત્ ।
એવં વાઙ્મનઃકષાયૌ ।
[234।26]
કૃષ્ણશુક્લાદિભેદેન પુનઃઃ કર્મ ચતુર્વિધમ્
[235।01]
"અસ્તિ કર્મ કૃષ્ણં કૃષ્ણવિપાકમ્ ।
અસ્તિ કર્મ શુક્લં શુક્લવિપાકમ્ ।
[235।01-235।02]
અસ્તિ કર્મ કૃષ્ણશુક્લં કૃષ્ણશુક્લવિપાકમ્ ।
[235।02-235।03]
અસ્તિ કર્માકૃષ્ણમશુક્લમવિપાકમ્ ।
[235।03]
યત્તત્કર્મ કર્મક્ષયાય સંવર્તત" ઇતિ ।
તત્ર
[235।04-235।05]
અશુભં રૂપકામાપ્તં શુભં ચૈવ યથાક્રમમ્ ।
કૃષ્ણશુક્લોભયં કર્મ તત્ક્ષયાય નિરાસ્રવમ્
[235।06]
અશુભં કર્મ એકાન્તેન કૃષ્ણં ક્લિષ્ટત્વાત્ કૃષ્ણવિપાકં ચામનોજ્ઞવિપાકત્વાત્ ।
[235।07]
રૂપાપ્તં શુભમેકાન્તેન શુક્લમકુશલેનાવ્યતિભેદાત્ ।
[235।07-235।08]
શુક્લવિપાકં ચ મનોજ્ઞવિપાકત્વાત્ ।
[235।08]
આરુપ્યાપ્તં કસ્માન્નોચ્યતે ।
[235।08-235।09]
યત્ર કિલ દ્વિવિધો ઽસ્તિ વિપાક આન્તરાભવિક ઔપપત્તિભવિકશ્ચ ।
[235।09-235।10]
ત્રિવિધસ્ય કાયવાઙ્મનસ્કર્મણો યત્રૈવ સંભવસ્તત્રૈવોક્તમિતિ ।
[235।10]
તદપિ તૂક્તં સૂત્રાન્તરે ।

[235।10-235।11]
"કામાપ્તં શુભં કર્મ કૃષ્ણશુક્લમકુશલવ્યવકીર્ણત્વત્ કૃષ્ણશુક્લવિપાકં વ્યવકીર્ણવિપાકત્વાત્" ।
[235।11-235।12]
સંતાનત એતદ્વ્યવસ્થાપિતં ન સ્વભાવતઃ ।
[235।12-235।13]
ન હ્યેવઞ્જાતીયકમેકં કર્માસ્તિ વિપાકો વા યત્ કૃષ્ણં ચ સ્યાત્ શુક્લં ચાન્યોન્યવિરોધાત્ ।
[235।13-235।14]
નનુ ચૈવમકુશલસ્યાપિ કર્મણઃ કુશલવ્યવકીર્ણત્વાત્ કૃષ્ણશુક્લત્વં પ્રાપ્નોતિ ।
[235।14]
નાવશ્યમકુશલં કુશલેન વ્યવકીર્યતે ।
[235।15]
કામધાતૌ તસ્ય બલવત્ત્વાત્ ।
કુક્શલં તુ વ્યવકીર્યતે ।
દુર્બલત્વાદિતિ ।
[235।16]
અનસ્રવં કર્મૈષાં ત્રયાણાં કર્મણાં ક્ષયાય પ્રહાણાય સંવર્તતે ।
[235।16-235।17]
તદ્ધ્યકૃષ્ણમક્લિષ્ટત્વાદશુક્લં વિપાકશુક્લતા ઽભાવાત્ ।
[235।17-235।18]
આભિપ્રાયિકો હ્યેષો ઽશુક્લ શબ્દઃ ।
[235।18-235।19]
ઉક્તં તુ ભગવતા મહત્યાં શુન્યતાયા મશૈક્ષાન્ ધર્માનારભ્ય "ઇમે તે આનન્દ ધર્મા એકાન્તકુશલા એકાન્તાનવદ્યા" ઇતિ ।
[235।19]
શાસ્ત્રે ચ ।
[235।19-235।20]
"શુક્લા ધર્માઃ કતમે ।
[235।20]
કુશલા ધર્મા અનિવૃતાવ્યાકૃતાશ્ચે"તિ ।
[235।20-235।21]
અવિપાકં ધાત્વપતિતત્વાત્ પ્રવૃત્તિવિરોધાચ્ચ ।
[235।22]
કિં પુનઃ સર્વમનાસ્રવં કર્મ સર્વસ્યાસ્ય ત્રિવિધસ્ય કર્મણઃ ક્ષયાય સંવર્તતે ।
[235।23]
નેત્યુચ્યતે ।
કિં તર્હિ ।
[236।01-236।02]
ધર્મક્ષાન્તિષુ વૈરાગ્યે ચાનન્તર્યપથાષ્ટકે ।
યા ચેતના દ્વાદશધા કર્મ કૃષ્ણક્ષયાય તત્
[236।03-236।04]
દર્શનમાર્ગે ચતસૃષુ ધર્મજ્ઞાનક્ષાન્તિષુ કામવૈરાગ્યે ચાષ્ટાસ્વાનન્તર્યમાર્ગેષુ યા ચેતના સેયં દ્વાદશવિધા ચેતના કૃષ્ણસ્ય કર્મણઃ પ્રહાણાય કર્મ ।

[236।05]
નવમે ચેતના યા સા કૃષ્ણશુક્લક્ષયાય ચ ।
[236।06-236।07]
નવમે કામવૈરાગ્યાનન્તર્યમાર્ગે યા ચેતના સા કૃષ્ણશુક્લસ્ય કુશલસ્ય કર્મણઃ કૃષ્ણસ્ય ચાકુશલસ્ય નવમસ્ય પ્રકારસ્ય પ્રહાણાય ।
[236।08]
શુક્લસ્ય ધ્યાનવૈરાગ્યેષ્વન્ત્યાનન્તર્યમાર્ગજા
[236।09-236।10]
ધ્યાનાદ્વ્યાનાદ્વૈરાગ્યં કુર્વતો યો ઽન્ત્યો નવમ આનન્તર્યમાર્ગસ્તત્ર યા ચેતના ઇયં ચતુર્વિધા ચેતના શુક્લસ્ય કર્મણઃ પ્રહાણાય ।
[236।10-236।11]
કિં પુનઃ કારણમન્ત્યેનૈવાનન્તર્યમાર્ગેણ કુશલસ્ય કર્મણઃ પ્રહાણં નાન્યેન ।
[236।11-236।12]
નહ્હિ તસ્ય સ્વભાવપ્રહાણં પ્રહીણસ્યાપિ સંમુખીભાવાત્ ।
[236।12]
કિં તર્હિ ।
તદાલમ્બનક્લેશપ્રહાણાત્ ।
[236।12-236।13]
અતો યાવદેકો ઽપિ તદાલમ્બનક્લેશપ્રકાર આસ્તે તાવદસ્ય પ્રહાણં નોપપદ્યતે ।
[236।14]
અન્યે નરકવેદ્યાન્યકામવેદ્યં દ્વયં વિદુઃ ।
[236।15-236।16]
અન્યે પુનરાચાર્યાઃ પશ્યન્તિ નરકવેદનીયં નરકાચ્ચાન્યકામધાતુવેદનીયં કર્મ યથાક્રમ કૃષ્ણં કૃષ્ણશુક્લં ચેતિ ।
[236।16-236।18]
નરકે હ્યકુશલસ્યૈવ કર્મણો વિપાકસ્તેન તદ્વેદનીયં કૃષ્ણમિત્યુચ્યતે અતો ઽન્ય કામધાતૌ કુશલાકુશલસ્ય કર્મણો વિપાકસ્તેન તદ્વેદનીયં કૃષ્ણશુક્લમિત્યુક્તમ્ ।
[236।19]
દૃગ્ધેયં કૃષ્ણમન્યે
[236।20]
અન્યે પુનરાહુર્દર્શનપ્રહાતવ્યં કર્મ કૃષ્ણ કુશલેનામિશ્રત્વાત્ ।
[236।21]
અન્યત્કૃષ્ણશુક્લં તુ કામજમ્
[236।22]
અન્યત્તુ કામાવચરં કર્મ કૃષ્ણશુક્લમ્ ।
કિં તદન્યત્ ।
ભાવનાપ્રહાતવ્યમ્ ।
[236।22-236।23]
તદ્ધિ કુશલં ચાકુશલં ચેતિ ।
[236।23-236।24]
સૂત્ર ઉક્તં ત્રીણિ મૌનેયાનિ કાયમૌનેયં વાઙ્મૌનેયં મનોમૌનેયં ચ ।
[236।24]
તત્ર
[237।01-237।02]

અશૈક્ષં કાયવાક્કર્મ મનશ્ચૈવ યથાક્રમમ્ ।
મૌનત્રયમ્
[237।03]
અશૈક્ષે કાયવાક્કર્મણી કાયવાઙ્મૌનેયે ।
[237।03-237।04]
અશૈક્ષં તુ મન એવ મનોમૌનેયં ન મનસ્કર્મેતિ ।
[237।04]
કિં કારણમ્ ।
ચિત્તં હિ પરમાર્થમુનિઃ ।
[237।04-237।05]
તત્ કિલ કાયવાક્કર્મભ્યામનુમીયત ઇતિ ।
[237।05]
અપિ ખલુ કાયવાક્કર્મણી વિરતિસ્વભાવેન ન મનસ્કર્મ ।
[237।05-237।06]
ચિત્તા વિજ્ઞપ્ત્યભાવાત્ ।
[237।06]
વિરમાર્થેન ચ મૌનમ્ ।
અતો મન એવ વિરતં મૌનમિત્યુચ્યતે ।
[237।07]
કસ્માદશૈક્ષમેવ નાન્યત્ ।
અર્હતઃ પર્માર્થમુનિત્વાત્ ।
[237।07-237।08]
સર્વક્લેશજલ્પોપરતેઃ ।
[237।08]
ત્રીણિ શૌચેયાનિ ઉક્તાનિ સૂત્રે ।
કાયશૌચેયં વાક્શૌચેયં મનઃસૌચેયં ચ ।
[237।09]
તદેતત્ ।
[237।10]
ત્રિધા શૌચં સર્વં સુચરિતત્રયમ્
[237।11]
સર્વં કાયસુચરિતં કાયશૌચમ્ ।
સર્વં વાઙ્મનઃ સુચરિતં વાઙ્મનઃ શૌચમ્ ।
[237।11-237।12]
દુશ્ચરિતમલાપકર્ષણાત્તાવત્કાલમત્યન્તં વા ।
[237।12-237।13]
એષા ચ દેશના મિથ્યામૌન શૌચાધિમુક્તિકાનાં વિવેચાનાર્થમ્ ।
[237।13]
ત્રીણિ દુશ્ચરિતાન્યુક્તાનિ ।
તત્ર

[237।14]
અશુભં કાયકર્માદિ મતં દુશ્ચરિત ત્રયમ્ ।
[237।15]
અકુશલં કાયવાઙ્મનસ્કર્મ યથાક્રમં કાયવાઙ્મનોદુશ્ચરિતમ્ ।
[237।16]
અકર્માપિ ત્વભિધ્યાદિમનોદુશ્ચરિતં ત્રિધા
[237।17-237।18]
અકર્મસ્વભાવમપ્યસ્તિ ત્રિવિધં મનોદુશ્ચરિતં ચેતનાર્થાન્તરભૂતમભિધ્યા વ્યાપાદો મિથ્યાદૃષ્ટિશ્ચ ।
[237।18]
અભિધ્યાદય એવ મનસ્કર્મેતિ દાર્ષ્ટાન્તિકાઃ ।
[237।18-237।19]
સંચેતનીયસૂત્રે વચનાત્ ।
[237।19]
એવં તુ સતિ કર્મક્લેશયોરૈક્યં સ્યાત્ ।
[237।19-237।20]
કિમ્ સ્યાદ્યદિ કશ્ચિત્ ક્લેશો ઽપિ કર્મ સ્યાત્ ।
[237।20]
નૈતદસ્તિ ।
સૂત્રં વિરુદ્ધં સ્યાત્ ।
[237।20-237।21]
સૂત્રે તુ ચેતનાયાસ્તન્મુખેન પ્રવૃત્તેસ્તૈસ્તાં દર્શયતીતિ વૈભાષિકાઃ ।
[237।21-237।22]
અનિષ્ટફલત્વાત્કુટ્સિતઃ કાયવાઙ્મનશ્ચારો દુશ્ચરિતમ્ ।
[237।23]
વિપર્યયાત્સુચરિતમ્
[237।24]
ઇષ્ટં કુશલં કાયવાઙ્મનસ્કર્માનભિધ્યા ઽવ્યાપાદસમ્યગ્દૃષ્ટયશ્ચ ।
[237।24-238।02]
પરાનુગ્રહોપઘાતાભિસંધ્યભાવે કથં સમ્યગ્દૃષ્ટિમિથ્યાદૃષ્ટવ્યોઃ કુશલાકુશલત્વમ્ ।
[238।02]
તન્મૂલત્વાત્ ।
યાનિ ચૈતાનિ દુશ્ચરિતસુચરિતાન્યુક્તાનિ
[238।03-238।04]
તદૌદારિકસંગ્રહાત્ ।
દશ કર્મપથા ઉક્તા યથાયોગં શુભાશુભાઃ
[238।05-238।06]
તેષામેવ સુચરિતદુશ્ચરિતાનાં ચૌદારિકસંગ્રહેણ દશ કર્મપથાઃ સૂત્ર ઉક્તાઃ યથાયોગં કુશલાઃ સુચરિતેભ્યો ઽકુશલા દુશ્ચરિતેભ્યઃ ।
[238।06-238।07]
કિમત્ર દુશ્ચરિતમસંગૃહીતં કિં વા સુચરિતમ્ ।
[238।07-238।08]

અકુક્શલેષુ તત્કર્મપથેસુ કાયદુશ્ચરિતસ્ય પ્રદેશો ન સંગૃહીતઃ પ્રયોગપૃષ્ઠભૂતઃ ક્લિષ્ટશ્ચાન્યો ઽપિ બન્ધાનાદિઃ ।
[238।08]
તસ્ય નાત્યૌદારિકત્વાત્ ।
[238।08-238।09]
યદ્ધિ કાયદુશ્ચરિતં પરેષાં જીવિતભોગદારેભ્યશ્ચ્યાવકં તત્કર્મપથ ઉક્તં તતો વિવેચનાર્થમ્ ।
[238।10]
વાગ્દુશ્ચરિતમપિ યદેવ પ્રશાદં તત્કર્મપથ ઉક્તં તદર્થમેવ ।
[238।10-238।11]
મનોદુશ્ચરિતસ્ય ચ પ્રદેશચેતના ।
[238।11-238।12]
કુશલેષ્વપિ કાયસુચરિતસ્ય પ્રદેશઃ પ્રયોગપૃષ્ઠમદ્યાદિવિરતિદાનેજ્યાદિકો વાક્સુચરિતસ્ય પ્રિયવચનાદિકો મનઃ સુચરિતસ્ય ચેતના ।
[238।13]
એષાં ચ કર્મપથાનામ્
[238।14]
અશુભાઃ ષડવિજ્ઞપ્તિઃ
[238।15-238।16]
અકુશલાઃ ષટ્ કર્મપથા અવશ્યમવિજ્ઞપ્તિસ્વભાવાઃ પ્રાણાતિપાતાદત્તાદાનમૃષાવાદપૈશુન્યપારુપ્યસંભિન્નપ્રલાપાઃ ।
[238।16]
પરેણ કારયતો મૌલવિજ્ઞપ્ત્યભાવાત્ ।
[238।17]
દ્વિધૈકઃ
[238।18-238।19]
કામમિથ્યાચારો નિત્યં વિજ્ઞપ્ત્યવિજ્ઞપ્તિસ્વભાવસ્તસ્ય સ્વયેવ નિષ્ઠાપનાત્ ।
[238।19]
નહિ તં પરેણ કારયતસ્તાદૃશી પ્રીતિર્ભવતીતિ ।
[238।20]
તે ઽપિ કુર્વતઃ ।
[238।21-238।22]
તે ઽપિ ષટ્ કર્મપથાઃ સ્વયં કુર્વતો દ્વિવિધા ભવન્તિ વિજ્ઞપ્તિરવિજ્ઞપ્તિશ્ચ તત્કાલમરણે પશ્ચાત્ મરણે ત્વવિજ્ઞપ્તિરેવ ।
[238।23]
કુશલાનાં પુનઃ કર્મપથાનાં
[238।24]
દ્વિવિધાઃ સપ્ત કુશલાઃ
[238।25]
કુશલાઃ સપ્ત રૂપિણઃ કર્મપથા અવશ્યં દ્વિપ્રકારા વિજ્ઞપ્તિરવિજ્ઞપ્તિશ્ચ ।
[238।25-238।26]
વિજ્ઞપ્ત્યધીનત્વાત્સમાદાનશીલસ્ય ।
[239।01]
અવિજ્ઞપ્તિઃ સમાધિજાઃ
[239।02]

ધ્યાનાનાસ્રવસંવરસંગૃહીતાઃ સમાધિજાઃ ઉચ્યન્તે ।
[239।02-239।03]
તે હ્યવિજ્ઞપ્તિરેવ ચિત્તમાત્રાધીનત્વાત્ ।
[239।04]
સામન્તકાસ્તુ વિજ્ઞપ્તિઃ
[239।05]
કર્મપથસામન્તકાસ્તુ વિજ્ઞપ્તિસ્વભાવા અવશ્યમ્ ।
[239।06]
અવિજ્ઞપ્તિર્ભવેન્ન વા ।
[239।07-239।08]
યદિ તીવ્રેણ પર્યવસ્થાનેન પ્રમાદેન વા ઘનરસેન પ્રયોગમારભેત સ્યાદવિજ્ઞપ્તિરન્યથા ન સ્યાત્ ।
[239।09]
વિપર્યયેણ પૃષ્ઠાનિ
[239।10]
સામન્તકેભ્યો વિપર્યયેણ કર્મપથાનાં પૃષ્ઠાનિ વેદિતવ્યાતિ ।
[239।10-239।11]
તાનિ અવશ્યમવિજ્ઞપ્તિસ્વભાવાનિ ।
[239।11]
વિજ્ઞપ્તિસ્તુ ભવેન્ન વા ।
[239।11-239।12]
યદિ કર્મપથં કૃટ્વા પુનસ્તસ્યાનુધર્મં ચેષ્ટેત તસ્ય સ્યાત્ વિજ્ઞપ્તિરન્યથા ન સ્યાત્ ।
[239।12-239।13]
અથ કુતો યાવદેષાં પ્રયોગમૌલપૃષ્ઠાનાં વ્યવસ્થાનમ્ ।
[239।13-239।16]
યદા તાવદિહ કશ્ચિત્ પશું હન્તુકામો મઞ્ચકાદુત્તિષ્ઠતિ મૂલ્યં ગૃહ્લાતિ ગચ્છત્યામૃશતિ પશું ક્રીણાત્યાનયતિ પુષ્ણાતિ પ્રવેશયતિ નિહન્તું શાસ્ત્રમાદત્તે પ્રહારમેકં દદાતિ દ્વૌ વા યાવન્ન જીવિતા દ્વચ્યપરોપયતિ તાવત્ પ્રયોગઃ ।
[239।16-239।17]
યેન તુ પ્રહારેણ જીવિતાદ્વ્યપરોપયતિ તત્ર યા વિજ્ઞપ્તિસ્તત્ક્ષણિકા વા ઽવિજ્ઞપ્તિરયં મૌલઃ કર્મપથઃ ।
[239।17-239।18]
દ્વાભ્યાં હિ કારણાભ્યાં પ્રાણાતિપાતાવદ્યેન સ્પૃશ્યતે પ્રયોગતઃ મૃતે સતિ ફલપરિપૂરિતશ્ચ ।
[239।18-239।19]
તત ઊર્ધ્વમવિજ્ઞપ્તિક્ષણાઃ પૃષ્ઠં ભવન્તિ ।
[239।19-239।21]
યાવચ્ચ તં પશું કુષ્ણાતિ શોધયતિ વિક્રીણીતે પચતિ ખાદયત્યનુકીર્તયતિ વા તાવદસ્ય વિજ્ઞપ્તિક્ષણા અપિ પૃષ્ઠં ભવન્તિ ।
[239।21]
એવમન્યેષ્વપિ યથાસંભવં યોજ્યમ્ ।
[239।21-239।22]
અભિધ્યાદીનાં નાસ્તિ પ્રયોગો ન પૃષ્ઠં સંમુખીભાવમાત્રાત્કર્મપથઃ ।
[239।23]
ઇદમત્ર વક્તવ્યમ્ ।
[239।23-239।24]

કિં તાવત્ મરણભવસ્થે તસ્મિન્ પ્રાણિનિ યે વિજ્ઞપ્ત્યવિજ્ઞપ્તી તે કર્મપથ આહોસ્વિન્મૃતે ।
[239।24]
કિં ચાતઃ ।
[239।24-239।25]
યદિ તાવન્મરણભવસ્થે સહમૃટસ્યાપિઓ અન્તુર્ઘાતયિતુર્વા પ્રાણાતિપાતાવદ્યેન યોગઃ પ્રાપ્નોતિ ।
[239।25-240।01]
ન ચેષ સિદ્ધાન્તઃ ।
[240।01]
અથ મૃતે ।
[240।01-240।02]
યદુક્તં "યેન તુ પ્રહારેણ જીવિતાદ્વચ્યપરોપયતિ તત્ર યા વિજ્ઞપ્તિસ્તત્ક્ષણિકા વા ઽવિજ્ઞપ્તિરયં મૌલઃ કર્મપથ" ઇતિ તના વક્તવ્યમ્ ।
[240।03]
યચ્ચાપીદં શાસ્ત્ર ઉક્તં "સ્યાત્ પ્રાણી હતઃ પ્રાણાતિપાતશ્ચાનિરુદ્ધઃ ।
[240।03-240।06]
સ્યાદ્યથા હિ તત્પ્રાણી જીવિતાદ્વ્યપરોપિતો ભવતિ પ્રયોગશ્ચાપ્રતિપ્રસ્રગ્ધ" ઇત્યત્ર પૃષ્ઠં પ્રયોગશબ્દેનોક્તમિતિ વૈભાષિકીયો ઽર્થવિરોધો મૌલસ્યૈવ તદાનીમનિરુદ્ધત્વાત્ ।
[240।06]
યથા ન દોષસ્તથા ઽસ્તુ ।
કથં ચ ન દોષઃ ।
[240।06-240।07]
મૌલ એવાત્ર પ્રયોગશબ્દેનોક્ત ઇતિ ।
[240।07]
વિજ્ઞપ્તિસ્તર્હિ તદા કથં મૌલઃ કર્મપથો ભવતિ ।
[240।07-240।08]
કથં ચ ન ભવિતવ્યમ્ ।
[240।08]
અસામર્થ્યત્ ।
અવિજ્ઞપ્તિરિદાનીં કથં ભવતિ ।
[240।08-240।10]
તસ્માત્ પ્રયોગફલપરિપૂરિકાલે તદુભયં કર્મપથઃ સ્યાત્ કર્મત્પથો ઽપ્યન્યસ્ય પ્રયોગઃ પૃષ્ઠં ચ ભવતિ ।
[240।10]
પ્રાણાતિપાતસ્ય દશાપિ કર્મપથાઃ પ્રયોગઃ ।
[240।10-240।14]
યથા ચ શત્રોર્વધાર્થં કૃત્યં સમુપસ્થાપયન્ પશુના વલિં કુર્યાત્ પરકીયં કૃત્વા દારેષુ ચાસ્ય વિપ્રતિપદ્યેત તૈરેવ તદ્ઘાતનાર્થમ્ અનૃતપિશુનપરુષસાન્તવૈશ્ચાસ્ય મિત્રભેદં કુર્યાદ્યાન્યસ્ય પરિત્રાણાય કલ્પેરન્ અભિધ્યાં ચ તત્સ્વ કુર્યાત્તત્રૈવ ચ વ્યાપાદં તદ્વધાર્થં ચ મિથ્યાદૃષ્ટિં વૃંહયેદિતિ ।
[240।14]
એવમન્યેષ્વપિ યથાયોગં યોજ્યમ્ ।
[240।14-240।15]
ન ત્વભિધ્યાદયઃ પ્રયોગા યુજ્યન્તે ।
[240।15]
નહિ ચિત્તોત્પાદમાત્રેણ પ્રયુક્તો ભવતિ ।
ક્રિયાનારમ્ભાત્ ।

[240।16-240।17]
સૂત્ર ઉક્તં "પ્રાણાતિપાતો ભિક્ષવસ્ત્રિવિધો લોભજો દ્વેષજો મોહજો યાવન્મિથ્યાદૃષ્ટિ"રિતિ ।
[240।17-240।18]
તત્ર કીદૃશઃ પ્રાણાતિપાતો લોભજ ઇત્યેવમાદિ વક્તવ્યમ્ ।
[240।18]
નાત્ર સર્વેષાં કર્મપથાનાં લોભાદિભિર્નિષ્ઠા ।
[240।19]
પ્રયોગસ્તુ ત્રિમૂલજઃ
[240।20]
પ્રયોગસ્તેષામકુશલમૂલત્રયાજ્જાત ઇત્યાદિસમુત્થાનવચનાદેવમુક્તઃ ।
[240।20-240।22]
તત્ર લોભજપ્રણાતિપાતો યથા તચ્છરીરાવયવાર્થમર્થાર્થં ક્રીતાર્થં ચ પ્રાણિનં જીવિતાદ્વ્યપરોપયતિ આત્મસુહૃત્પરિત્રાણાય ।
[240।22]
દ્વેષજો યથા વૈરનિપીડનાર્થમ્ ।
[240।22-240।23]
મોહજો યથા યાજ્ઞિકાનાં ધર્મબુદ્ધ્યા રાજ્ઞાં ચ ધર્મપાઠકપ્રામાણ્યાદ્ધિંસતામ્ ।
[240।23-240।24]
દુષ્ટાનાં કિલ નિગ્રહં કુર્વન્તો રાજાનઃ પુણ્યભાજો ભવન્તીતિ ।
[240।24]
પારસીકાનાં ચ ।
તે હ્યેવમાહુઃ ।
[240।25]
"માતાપિતરૌ જીર્ણૌ વા ગ્લાનૌ વા હન્તવ્યા"વિતિ ।
[240।25-241।01]
યે ચાન્યે ઽપ્યેવમાહુરહિવૃશ્ચિકત્ર્યમ્વુકાદયો મનુષ્યાણામુપઘાતાપકા હન્તવ્યાઃ મૃગપશુપક્ષિમહિષાદયશ્ચોપભોગાર્થત્વાદિતિ ।
[241।01-241।02]
યશ્ચ મિથ્યાદૃષ્ટિપ્રવર્તિતઃ પ્રાણાતિપાતઃ ।
[241।02-241।03]
લોભજમદત્તાદાનં યો યેનાર્થિ સ તદ્વરતિ અન્યલાભસત્કારયશો ઽર્થં વા આત્મસુકૃતપરિત્રાણાય વા ।
[241।03]
દ્વેષજં યદ્વૈરનિપીડનાર્થમ્ ।
[241।03-241।04]
મોહજં યથા રાજ્ઞાં ધર્મપાઠકપ્રામાણ્યાત્ ।
[241।04-241।05]
દુષ્ટનિગ્રહાર્થં યથા બ્રાહ્મણા આહુઃ "સર્વમિદં બ્રહ્મણા બ્રાહ્મણેભ્યો દત્તં બ્રાહ્મણાનાં દૌર્બલ્યાદ્વૃષ્લાઃ પરિભુઞ્જતે ।
[241।05-241।06]
તસ્માદપહરન્ બ્રાહ્મણઃ સુમાદત્તે સ્વમેવ બ્રાહ્મણો ભુઙ્ક્તે સ્વં વસ્તે સ્વં દદાતિ ચે" તિ ।
[241।07]
ન ચૈશામપરસ્વસંજ્ઞા ભવતિ ।
યચ્ચ મિથ્યાદૃષ્ટિપ્રવર્ત્તિતમ્ ।

[241।07-241।08]
લોભજઃ કામમિથ્યાચારઃ દારાદિષુ તત્સંરાગાદબ્રહ્મચર્યં લાભસત્કારાર્થમાત્મસુહૃત્પરિત્રાણાય ।
[241।08-241।09]
દ્વેષજો વૈરનિપીડનાર્થમ્ ।
[241।09]
મોહજો યથા પારસીકાનાં માત્રાદિગમનં ગોસવે ચ યજ્ઞે ।
[241।10]
યોથોક્તં "બ્રાહ્મણો ગોસવેનેષ્ટ્યા સંવત્સરગોવ્રતી ભવતિ ।
[241।10-241।11]
ઉપહા ઉદકં ચૂષતિ તૃણાનિ ચ્છિનત્તિ ઉપૈતિ માતરમુપસ્વસારમુપ સગોત્રા"મિતિ ।
[241।11-241।12]
યે ચાહુ "રુદૂખલપુણ્યફલપક્વાન્નતીર્થમાર્ગપ્રખ્યો માતૃગ્રામ" ઇતિ ।
[241।12-241।13]
મૃષાવાદાદયો લોભજા દ્વેષજાશ્ચપૂર્વવત્ ।
[241।13]
મોહજો મૃષાવાદો યથાહ ।
[241।14-241।17]
"ન નર્મયુક્તમનૃતં હિ નાસ્તિ
ન સ્ત્રીષુ રાજન્ન વિવાહકાલે ।
પ્રાણાત્યયે સર્વધનાપહારે
પઞ્ચાનૃતાન્યાહુરપાતકાની"તિ ।
[241।18]
યષ્ચ મિથ્યાદૃષ્ટિપ્રવર્તિતો મૃષાવાદઃ ।
પૈશુન્યાદયસ્તુ મિથ્યાદૃષ્ટિપ્રવર્તિતા મોહજાઃ ।
[241।19]
યષ્ચચ વેદાદ્યસચ્છાસ્ત્રપ્રલાપઃ ।
[241।20]
અભિધ્યાદયઃ કથં લોભજાઃ ।
[241।21]
તદનન્તરસંભૂતેરભિધ્યાદ્યાસ્ત્રિમૂલજાઃ ।
[241।22]
લોભાદનન્તરમુત્પન્ના લોભજાઃ દ્વેષાદનન્તરં દ્વેષજા મોહાદનન્તરં મોહજાઃ ।
[241।22-241।23]
ઉક્તા કુશલાઃ કર્મપથાઃ ।
[241।24]
કુશલાઃ કથમિત્યાહ
[241।25]
કુશલાઃ સપ્રયોગાન્તા અલોભદ્વેષમોહજાઃ
[241।26]
સપ્રયોગપૃષ્ઠાઃ કુશલાઃ કર્મપથા અલોભદ્વેષમોહજાઃ ।

[241।26-241।27]
કુષલચિત્તસમુત્થિતત્વાત્ ।
[241।27-242।01]
તસ્ય ચ અવશ્ય મલોભાદિભિઃ સંપ્રયોગાત્ તત્રાકુશલ કર્મપથપ્રયોગાદ્વિરતિઃ કુશલકર્મપથપ્રયોગઃ ।
[242।01]
મૌલાદ્વિરતિઃ મૌલઃ ।
[242।01-242।02]
પૃષ્ઠાદ્ વિરતિઃ પૃષ્ઠઃ ।
[242।02-242।03]
તદ્યથા શ્રામણેર ઉપસંપાદ્યમાનો નાનાવાસં પ્રવિશતિ ભિક્ષૂન્વન્દતે ઉપાધ્યાયં યાચતે યાવદેકં કર્મવાચનં ક્રિયતે દ્વિતીયં ચ ।
[242।03]
અયં પ્રયોગઃ ।
[242।03-242।04]
તૃતીય કર્મવાચને યા વિજ્ઞપ્તિસ્તત્ક્ષણિકા ચાવિજ્ઞપ્તિરયં મૌલઃ કર્મપથઃ ।
[242।04-242।05]
તત ઊર્ધ્વં યાવન્નિશ્રયા આરોચ્યન્તે તદધિષ્ઠાનં ચ વિજ્ઞપયતિ અવિજ્ઞપ્તિચ યાવદતુવર્તતે ઇદં પૃષ્ઠમ્ ।
[242।06]
યદુક્તં "ન સર્વેષાં કર્મપથાનાં લોભાદિભિર્નિષ્ઠે"ત્યથ કસ્ય કેન નિષ્ઠા ।
[242।07]
વધવ્યાપાદપારુષ્યનિષ્ઠા દ્વેષેણ
[242।08]
એષાં પ્રાણાતિપાતવ્યાપાદપારુષ્પાણાં દ્વેષેણ સમાપ્તિઃ ।
[242।08-242।09]
પરિત્યાગપરુષચિત્તસંમુખી ભાવાત્ ।
[242।10]
લોભતઃ ।
[242।11]
પરસ્ત્રીગમનાભિધ્યા ઽદત્તાદાનસમાપનમ્
[242।12]
લોભેન કામમિથ્યાચારાભિધ્યા ઽદત્તાદાનાનાં સમાપ્તિઃ ।
[242।13]
મિથ્યાદૃષ્ટેસ્તુ મોહેન
[242।14]
અધિમાત્રભૂતો હિ તાં નિષ્ઠાપયતિ ।
[242।15]
શેષાણાં ત્રિભિરિષ્યતે ।
[242।16]
કે પુનઃ શેષાઃ ।
મૃષાવાદપૈશુન્યસંભિન્નપ્રલાપાઃ ।
[242।16-242।17]

એષાં ત્રિભિરપિ નિષ્ઠા લોભેન દ્વેષેણ મોહેન વા
[242।18-242।19]
ય એતે કર્મપથાશ્ચતુર્ભિઃ કાણ્ડૈરુક્તાસ્ત્રયસ્ત્રય એકસ્ત્રયશ્ચ એષાં યથાક્રમં
[242।20]
સત્ત્વભોગાવધિષ્ઠાનં નામરૂપં ચ નામ ચ
[242।21]
સત્ત્વાધિષ્ઠાના વધાદયઃ ।
ભોગાધિષ્ઠાનાં પરસ્ત્રીગમનાદયઃ ।
[242।21-242।22]
નામરૂપાધિષ્ઠામિથ્યાદૃષ્ટિઃ ।
[242।22]
નામકાયાધિષ્ઠાના મૃષાવાદાદયઃ ।
[242।23-242।24]
યઃ પરં મરણાન્નિયમય્ય સમં તેન પૂર્વં વા મ્રિયતે કિમસ્ય મૌલઃ કર્મપથો ભવત્યુતાહો ન ।
[242।25]
સમં પ્રાક્ ચ મૃતસ્યાસ્તિ ન મૌલઃ
[242।26-242।27]
અત એવોચ્યતે "સ્યાત્ પ્રયોગં કુર્યાત્ ફલં ચ પરિપૂરયેન્ન ચ પ્રાણાતિપાતાવદ્યેન સ્પૃશ્યતે ।
[242।27]
આહ ।
[242।27-243।02]
સ્યાત્ યથાપિ તદ્વ્યપરોપવઃ પૂર્વં સહ વા કાલં કુર્યા"દિતિ કિં પુનસ્તત્કારણમ્ નહિ વધ્યે જીવતિ હન્તુઃ પ્રાણાતિપાતાવદ્યેનાસ્તિ યોગો નાપિ સહમૃતસ્ય હન્તુઃ ।
[243।03]
અન્યાશ્રયોદયાત્ ।
[243।04]
થેનાશ્રયેણ તત્પ્રયોગઃ કૃતઃ સ ઉચ્છિન્નો ઽન્ય એવાશ્રયો નિકાયસભાગભિન્ન ઉત્પન્નઃ ।
[243।05]
તસ્ય પ્રયોક્તૃત્વાત્ કર્મપથેન યોગો ન યુક્તઃ ।
[243।05-243।06]
યત્સેનાપાતમૃગયાવસ્કન્ધેષુ પરેષાં વધાર્થં બહવઃ સમગ્રાઃ પતન્ત્યેકશ્ચ પ્રાણાતિપાતં કરોતિ કસ્તેન સમન્વાગતો ભવતિ ।
[243।07]
સેનાદિષ્વેકકાર્યત્વાત્ સર્વે કત્તૃવદન્વિતાઃ
[243।08]
યથૈવ હિ કર્ત્તા તથા સર્વે સમન્વાગતા ભવન્ત્યેકકાર્યત્વાત્ ।
[243।08-243।09]
અર્થતો હિ તે ઽયોન્યં પયોક્તારો ભવન્તિ ।
[243।09-243।11]
યસ્તર્હિ બલાન્નીયતે સોઽપિ સમન્વાગતો ભવત્યન્યત્ર ય એવં નશ્ચિત્ય યાયાત્ યાવજ્જીવિતહેતોરપિ પ્રાણિનં ન હનિષ્યામીતિ ।
[243।12-243।13]
કિયતા પુનઃ પ્રાણાતિપાતં સ્વયં કુર્વતઃ કર્મપથો ભવતિ કિયતા યાવન્મિથ્યાદૃષ્ટિઃ કર્મપથઃ ઇતિ લક્ષણં વક્તવ્યં તદુચ્યતે ।

[243।14]
પ્રાણાતિપાતઃ સંચિન્ત્ય પરસ્યાભ્રાન્તિમારણમ્ ।
[243।15]
યદિ મારયિષ્યામ્યેનમિતિ સંજ્ઞાય પરં મારયતિ તમેવ ચ મારયતિ નાન્યં ભ્રમિત્વા ।
[243।16]
ઇયતા પ્રાણાતિપાતો ભવતિ ।
[243।16-243।17]
યસ્તર્હિ સંદિગ્ધો મારયતિ કિમયં પ્રાણી ન પ્રાણીતિ સ એવાન્યો વેતિ સો ઽપ્યવશ્યમેતં નિશ્ચયં લબ્ધ્વા તત્ર પ્રહરતિ ।
[243।17-243।18]
યો ઽસ્તુ સો ઽસ્ત્વિતિ કૃતમેવાનેન ત્યાગચિત્તં ભવતિ ।
[243।18]
કથં ક્ષણિકેષુ સ્કન્ધેષુ પ્રાણાતિપાતો ભવતિ ।
[243।19]
પ્રાણો નામ વાયુઃ કાયચિત્તસંનિશ્રિતો વર્તતે ।
તમભિપાતયતિ ।
[243।19-243।20]
યથા પ્રદીપં નિરોધયતિ ઘણ્ટાસ્વનં વા ।
[243।20]
જીવિતેન્દ્રિયં વા પ્રાણાસ્તન્નિરોધયતિ ।
[243।20-243।21]
યદ્યેકસ્યાપિ જીવિતક્ષણસ્યોત્પદ્યમાનસ્યાન્તરાયં કરોતિ પ્રાણાતિપાતાવદ્યેન સ્પૃશ્યતે નાન્યથા ।
[243।22]
કસ્ય તજ્જીવિતં યસ્તદભાવાન્મૃતો ભવતિ ।
[243।22-243।23]
કસ્યેતિ ષષ્ઠીં પુદ્ગલવાદે વિચારયિષ્યામઃ ।
[243।23]
ઉક્તં તુ ભગવતા
[243।24-243।25]
"આયુરુષ્મા ઽથ વિજ્ઞાનં યદા કાયં જહત્યમી ।
અપવિદ્ધસ્તદા શેતે યથા કાષ્ઠમચેતન" ॥ ઇતિ ।
[243।26]
તસ્માત્સેન્દ્રિયઃ કાયો જીવતીત્યુચ્યતે અનિન્દ્રિયો મૃત ઇતિ ।
[243।26-243।27]
અબુદ્ધિપૂર્વાદપિ પ્રાણિવધાત્ કર્તુરધર્મો યથા ઽગ્નિસંયોગાદ્દાહ ઇતિ નિર્ગ્રન્થાઃ ।
[243।27-244।01]
તેષાં પરદારદર્શને ઽપ્યેષ પ્રસઙ્ગઃ ।
[244।01-244।03]
નિર્ગ્રન્થશિરોલુઞ્ચને ચ કષ્ટતપોદેશને ચ શાસ્તુઃ તદ્વિસૂચિકામરણે ચ દાતુર્વૈદ્યાનાં ચાતુરપીડને મરણે ચ માતૃગભસ્થયોશ્ચાન્યોન્યં દુઃખનિમિત્તત્વાત્ ।
[244।03]
વધ્યસ્યાપિ ચ તત્ક્રિયાસંબન્ધાદગ્નિસ્વાશ્રયદાહવત્ ।

[244।03-244।04]
કાર્યતશ્ચાપ્રસઙ્ગસ્તદસમ્બન્ધાત્ ।
[244।04]
પરેણાગ્નિમ્ સ્પર્શયતસ્તેનાદાહવત્ ।
[244।04-244।05]
અચેતનાનાં ચ કાષ્ઠાદીનાં ગૃહપાતે પ્રાણિવધાત્ પાપપ્રસઙ્ગો ન વા દૃષ્ટાન્તમાત્રાત્સિદ્ધિરિતિ ।
[244।06]
ઉક્તઃ પ્રાણાતિપાતઃ ।
[244।07]
અદત્તાદાનમન્યસ્વસ્વીક્રિયા બલચૌર્યતઃ
[244।08]
અભ્રાન્ત્યેતિ વર્તતે ।
[244।08-244।09]
યદિ બલાદ્વા ચૌર્યેણ વા પરસ્વં સ્વીકરોતિ યત્રૈવ ચ બલચૌર્યાભિપ્રાયેણાન્યત્ર સંજ્ઞાવિભ્રમાત્ ઇયતા ઽદત્તાદાનં ભવતિ ।
[244।09-244।10]
સ્તૂપાદપહરતો બુદ્ધાદ દત્તાદાનમ્ ।
[244।10]
સર્વં હિ તદ્ભગવતા પરિનિર્વાણકાલે પરિગૃથીતમિતિ ।
[244।10-244।11]
યેષાં સમ્રક્ષ્યમિત્યપરે ।
[244।11-244।12]
અસ્વામિકં ચ નિધિમુદ્ધરતો વિષયસ્વામિકાત્ પરિવર્તકં હરતઃ કૃતે કર્મણિ સીમાપ્રાપ્તેભ્યઃ અકૃતે સર્વબુદ્ધશૈક્ષ્યેભ્યઃ ।
[244।13]
અગમ્યગમનં કામમિથ્યાચારશ્ચતુર્વિધઃ ।
[244।14]
ચતુષ્પ્રકારમગમ્યગમનં કામમિથ્યાચારઃ ।
[244।14-244।15]
અગમ્યાં ગચ્છતિ પરપરિગૃહીતાં વા માતરં દુહિતરં વા માતૃપિતૃસંબન્ધિનીં વા ।
[244।15-244।16]
અનઙ્ગે વા ગચ્છતિ સ્વામપિ ભાર્યામ્ અપાને મુખે વા ।
[244।16]
અદેશે વા ગચ્છતિ પ્રકાશે ચૈત્યે વિહારે વા ।
[244।17]
અકાલે વા ગચ્છતિ ।
કઃ પુનઃ અકાલઃ ।
[244।17-244।18]
ગર્ભિણીં વા ગચ્છતિ પાયયન્તીં વા સનિયમાં વા ।
[244।18]
યદિ ભર્તુરનુજ્ઞયા સનિયમા ભવતીત્યેકે ।
અભ્રાન્ત્યેતિ વર્તતે ।