Language

ENहिગુ
Scripture Library

Abhidharmakośabhāṣya · Part 361380

"mṛṣāvādātigarhyatvāt saukaryādakriyāptitaḥ /"
[218|12]
mṛṣāvādaprasaṅgācca sarvaśikṣāvyatikrame /
[218|13-218|15]
sarvatra hi śikṣātikrame samanuyujyamānasyopasthitamidaṃ bhavati nāhamevamahārṣamiti mṛṣāvādasya prasaṅgo bhavatyato mṛṣāvādādviratirvidhīyate kathaṃ kṛtātikramo 'pyātmani māviṣkuryāditi /
[218|15-218|16]
kiṃ punaḥ kāraṇaṃ pratikṣepaṇasāvadyācchikṣāpadasya na vyavasthāpitam /
[218|17]
pratikṣepaṇasāvadyānmadyādeva
[218|18]
kiṃ kāraṇaṃ madyādeva nānyasmāt /
[218|19]
anyaguptaye
[218|20]
madyaṃ pivato 'nyānyapyaṅgānyaguptāni syuḥ /
[218|20-218|21]
kathaṃ punarmadyapānaṃ pratikṣepaṇasāvadyaṃ gamyate /
[218|21]
prakṛtisāvadyalakṣaṇābhāvāt /
[218|21-218|22]
prakṛtisāvadyaṃ hi kliṣṭenaiva cittenādhyācaryate /
[218|22]
śakyaṃ tu madyaṃ pratīkārabuddhyaiva pātuṃ yāvanna madayet /
[218|22-218|23]
kliṣṭameva taccittaṃ yanmadanīyaṃ jñātvā pibati /
[218|23-218|24]
na tat kliṣṭaṃ yadamadanīyamātrāṃ viditvā pibati /
[218|24]
prakṛtisāvadyaṃ madyamiti vinayadharāḥ /
[218|24-218|25]
"kathaṃ bhadanta glāna upasthātavyaḥ /
[218|25-218|26]
prakṛtisāvadyamupālin sthāpayitvā" ityuktaṃ bhagavatā /
[218|26]
śākyeṣu ca glāneṣu madyapānaṃ nābhyanujñātam /
[218|27-218|28]
idaṃ coktaṃ māṃ bhikṣavaḥ śāstāramuddiśadbhiḥ kuśāgreṇāpi madyaṃ na pātavyami" tyataḥ prakṛtisāvadyamiti jñāyate /
[218|28]
āryaiśca janmāntaragatairapyanadhyācārāt /
[218|29]

prāṇivadhādivat /
kāyaduścaritavacanāddurgatigamanācceti /
netyābhidhārmikāḥ /
[219|01-219|02]
utsargavihitasyāpi glāneṣu prajñaptisāvadyasya punarmadyasyāpavādaḥ prasaṅgaparihārārthaṃ madnīyamātrānīyamanāt/
[219|02]
ata eva kuśāgrapānapratiṣedhaḥ /
[219|03]
āryairanadhyācaraṇaṃ hrīmattvāttena ca smṛtināśāt /
[219|03-219|04]
alpakasyāpyapānamaniyamādviṣavat /
[219|04]
duścaritavacanaṃ pramādasthānatvāt /
[219|04-219|05]
ata evātra pramādasthānagrahaṇaṃ nānyeṣu teṣāṃ prakṛtisāvadyatvāt /
[219|05]
atyāsevitena durgatigamanābhidhānam /
[219|05-219|06]
tatprasaṅgenābhīkṣṇamakuśalasaṃtatipravṛtterāpāyikasya karmaṇa ākṣepādvṛttilābhādvā /
[219|06-219|07]
surāmaireyamadyapramādasthānamiti ko 'rthaḥ /
[219|07]
surā anāsavaḥ /
maireyaṃ dravāsavaḥ /
[219|07-219|08]
te ca kadācidaprāptacyutamadyabhāve bhavataḥ ityato madyagrahaṇam /
[219|08-219|09]
pūgaphalakodravādayo 'pi madayantīti surāmaireyagrahaṇam /
[219|09-219|10]
prajñaptisāvadyasyāpyādareṇa praheyatve kāraṇajñāpanārthaṃ pramādasthānavacanam /
[219|10]
sarvapramādāspadatvāditi /
[219|11-219|12]
ya ime trayaḥ prātimokṣadhyānānāsravasaṃvarāḥ kimeṣāṃ yata eko labhyate tataḥ śeṣau /
[219|12]
netyāha /
kiṃ tarhi /
[219|13]
sarvobhayebhyaḥ kāmāpto vartamānebhya āpyate /
[219|14]

vartamānebhya eva skandhāyatana dhātubhyaḥ kāmāpta iti prātimokṣasaṃvaraḥ /
[219|15]
sarvebhya iti maulaprayogapṛṣṭhebhyaḥ /
[219|15-219|17]
ubhayebhya iti sattvāsattvākhyebhyaḥ prakṛtipratikṣepaṇasāvadyebhyaśca vartamānebhya eva skandhāyatanadhātubhyo labhyate /
[219|17]
sattvādhiṣṭānapravṛttatvāt nātītānāgatebhyaḥ /
teṣāmasattvasaṃkhyātatvāt /
[219|18]
maulebhyaḥ sarvakālebhyo dhyānānāsravasaṃvarau
[219|19-219|21]
maulebhya eva karmapathebhyo dhyānānāsravasaṃvarau labhyete na prayogapṛṣṭhebhyaḥ kuta eva prajñaptisāvadyebhyaḥ sarvakālebhyaśca skandhāyatanadhātubhyo labhyete atītānāgatebhyo 'pi /
[219|21]
ata eva catuṣkoṭikaṃ kriyate /
[219|21-219|22]
santi tāni skandha dhātvāyatanāti yebhyaḥ prātimokṣasaṃvaraḥ eva labhyate na dhyānānāsravasaṃvarāviti vistaraḥ /
[219|22-219|23]
prathamā koṭiḥ pratyutpannebhyaḥ sāmantakapṛṣṭhebhyaḥ pratikṣepaṇasāvadyācca /
[219|23-219|24]
dvitīyā 'tītānāgatebhyo maulebhyaḥ karmapathebhyaḥ /
[219|24]
tṛtīyā pratyutpannebhyo maulebhyaḥ karmapathebhyaḥ /
[220|01]
caturthyatītānāgatebhyaḥ sāmantakapṛṣṭhemyaḥ iti /
[220|01-220|02]
natu saṃvarakāle vartamānāḥ karmapathāḥ santīti vartamānādhiṣṭhānebhyaḥ iti vaktavyam /
[220|02-220|03]
anāgatānāmeva saṃvaraṇaṃ yujyate nātītavartamānānām /
[220|04-220|05]
atha kiṃ saṃvarāsaṃvarau sarvasattvebhya eva labhyete sarvāṅgebhyaḥ sarvakāraṇaiśca āhosvidasti bhedaḥ /
[220|05]
niyataṃ tāvat labhyate /
[220|06]
saṃvaraḥ sarvasattvebhyo vibhāṣā tvaṅgakāraṇaiḥ /
[220|07]
sarvasattvebhya eva saṃvaro labhyate kebhyaścit aṅgebhyastu vibhāṣā /
[220|07-220|08]
kaścit sarvebhyo labhyate /
[220|08]
bhikṣusaṃvaraḥ /

kaściccaturbhyaḥ /
tato 'nyaḥ /
[220|08-220|09]
karmapathā hi saṃvarasyāṅgāni /
[220|09]
kāraṇairapi kenacit paryāyeṇa sarvaiḥ kenacidekena /
kena tāvatsarvaiḥ /
[220|10]
yadyalobhādveṣāmohāḥ kāraṇānīṣyante /
kenai kena /
[220|10-220|11]
yadi mkṛdumadhyādhimātrāṇi cittāni kāraṇānīṣyante /
[220|11-220|12]
paścimaṃ paryāyaṃ niyamayyocyate asti saṃvarasthāyī sarvasattveṣu saṃvṛto na sarvāṅgaiḥ na sarvakāraṇaiḥ /
[220|12-220|13]
yo mṛdunā cittena madhyenādhimātreṇa vā upāsakovāsa śrāmaṇerasaṃvaraṃ samādatte /
[220|13-220|14]
asti sarvasattveṣu saṃvṛtaḥ sarvaṅgaiśca na tu sarakāraṇaiḥ /
[220|14]
yo mṛdunā cittena madhyenādhimātreṇa vā bhikṣusaṃvaraṃ samādatte /
[220|15]
asti sarvasattveṣu sarvaṅgaiḥ sarvakāraṇaiśca /
[220|15-220|16]
yastrividhena cittena trīn saṃvarān samādatte /
[220|16]
asti sarvasattveṣu sarvakāraṇaiśca na tu sarvāṅgaiḥ /
[220|16-220|17]
ya upāsakopavāsaśrāmaṇerasaṃvarānmṛdumadhyādhimātraiḥ samādatte /
[220|17-220|18]
yastu na sarvasattveṣu syādīdṛśo nāsti /
[220|18-220|19]
yasmātsarvasattvānugate kalyāṇāśaye sthitaḥ saṃvaraṃ pratilabhate nānyathā pāpāśayasyānuparatatvāt /
[220|19-220|20]
pañca niyamān kurvan prātimokṣasamvaraṃ pratilabhate /
[220|20]
sattvāṅgadeśakālasamayaniyamāt /
[220|20-220|21]
amuṣmātsattvādviramāmīti sattvaniyamaḥ /
[220|21]
amuṣmādaṅgādityaṅaniyamaḥ /

amusmina deśa iti deśaniyamaḥ /
[220|22]
māsādyāvaditi kālaniyamaḥ /
anyatra yuddhāditi samayaniyamaḥ /
[220|22-220|23]
sucaritamātraṃ tu syāttathā gṛhṇataḥ /
[220|23]
kathamaśakyebhyaḥ saṃvaralābhaḥ /
[220|23-220|24]
sarvasattvajīvitānupaghātādhyāśayenābhyupagamāt /
[220|24-220|25]
yadi punaḥ śakyebhya eva saṃvaro labhyate cayāpacayayuktaḥ syāt /
[220|25]
śakyāśakyānāmitaretarasaṃcārāt /
[220|25-220|26]
evaṃ ca sati vināpi lābhatyāgakāraṇābhyāṃ saṃvarasya lābhatyāgau syātāmiti vaibhāṣikāḥ /
[220|26]
naivaṃ bhavisyati /
[220|26-221|01]
yathā hyapūrvatṛṇādyutpattau śoṣe vā saṃvarasya vṛddhihlāsau na bhavatastathā śakyāśakyasaṃcāre 'pi na syātām /
[221|01]
na sattvānāṃ pūrvaṃ paścācca bhāvāttṛṇādīnāṃ tvabhāvāt /
[221|01-221|02]
ko nvatra viśeṣo na vā bhavedasatsu tṛṇādiṣu saṃvarastadvadaśakyo vā bhavet /
[221|02-221|04]
yadā ca parinirvṛtā na bhavantyeva tadā kathaṃ saṃvarahlāso na syāditi naiṣa yuktaḥ parihāraḥ /
[221|04]
tasmātpūrvaka eva parihāraḥ sādhuḥ /
[221|04-221|06]
evaṃ tarhi pūrvabuddhaparinirvṛtebhya uttareṣāṃ buddhānāṃ pratimokṣasaṃvarasyā lābhātkathaṃ śīlanyūnatā na prasajyeta /
[221|06]
sarveṣāṃ sattvebhyo lābhāt /
[221|06-221|07]
yadi hi te 'pyabhaviṣyaṃ stebhyo 'pi te 'lapsyanta /
[221|07]
uktaṃ yataḥ saṃvaro labhyate /
[221|08]
asamvarastu sarvebhyaḥ sarvāṅgebhyo na kāraṇaiḥ
[221|09]
asaṃvarastu sarvasattvebhyo labhyate sarvakarmapathebhyaśca /

[221|09-221|10]
nāsti hi vikalenāsaṃvareṇāsaṃvarikaḥ /
[221|10]
na tu sarvakāraṇairyugapat mṛdvādicittāsaṃbhavāt /
[221|10-221|12]
yo mṛdunā cittenāsaṃvaraṃ pratilabhate so 'dhimātreṇāpi cittena prāṇinaṃ jīvitādvyaparopayanmṛdunaivā saṃvareṇa samanvāgato bhavatyadhimātrayā tu prāṇātipātavijñaptyā /
[221|12-221|13]
evaṃ madhyādhimātreṇa yojyam /
[221|13-221|15]
tatreme āsaṃvarikāstadyathā aurabhrikāḥ kaukkuṭikāḥ saukarikāḥ śākunikā mātsikā mṛgalubdhakāścaurā vadhyaghātakā bandhanapālakā nāgabandhakāḥ śvapākā vāgurikāśca /
[221|15-221|16]
rājāno daṇḍanetāro vyāvahārikāścārthata āsaṃvarikāḥ asaṃvare bhavatvāt tatrashatayā asaṃvara eṣāmastīti āsaṃvarikā vā /
[221|16-221|17]
urabhrān ghnantīti aurabhrikāḥ /
[221|17]
evamanye 'pi yojyāḥ /
[221|17-221|18]
yuktastāvat saṃvarasya sarvasattvebhyo lābhaḥ /
[221|18]
sarvasattvahitādhyāśayena grahaṇāt /
[221|18-221|20]
aurabhrikādīnāṃ tu mātāpitṛputradārādiṣvavipannāśayānāṃ jīvitahetorapyahantukāmānāṃ kathamasaṃvaraḥ sarvasattvebhyo yujyate /
[221|20]
mātrādīnapi hi ta urabhrībhūtān hanyuḥ /
[221|20-221|21]
na hi tāvatte ta eva iti vidvāṃso hanyuḥ /
[221|21-212|22]
āryībhūtānāṃ ca punaḥ paśu bhavituṃ nāstyavakāśa iti tebhyaḥ kathaṃ syāt /
[221|22-221|23]
yadi cā nāgatātmabhāvāpekṣayā varttamānādasaṃvṛtaḥ syādurabhrādīnapi te putrībhūtāt sarvathā na hanyuriti ina syāttebhyyo 'saṃvaraḥ /
[221|23-222|01]
kathaṃ hi nāma jighāṃsatāmeva tebhyo na syādasaṃvaraḥ /
[222|01]
etanmātrādiṣu samānam /
[222|01-222|02]
kathaṃ hi nāmājighāṃsatāmeva tebhyaḥ syādasaṃvara iti /
[222|02]
yaścaurabhriko janmanāpyādatte svadāraparituṣṭo mūkaśca /
[222|03]
kathamasya pūrvaṅgebhyo 'saṃvaraḥ syāt /

āśayasyāvipannatvāt /
[222|03-222|04]
mūko 'pi ca vākprāpaṇīyamarthaṃ kāyena prāpayituṃ śakta iti /
[222|04-222|05]
yastarhi dve trīṇi vā śikṣāpadāni samādatte /
[222|05]
sarvathā nāsti vikalaḥ prādeśikaścāsaṃvarika iti vaibhāṣikāḥ /
[222|05-222|07]
yathā bhyupagamaṃ vikalo 'pi syāt prādeśiko 'pyasaṃvaraḥ saṃvaraścānyatrāṣṭavidhāditi sautrāntikāḥ /
[222|07]
tanmātraśīla dauḥślīlyapratibandhāt /
[222|08]
uktamidamasaṃvarasya yebhyo lābhaḥ /
kathaṃ tu lābha iti noktam /
tata idamucyate /
[222|09]
asaṃvarasya kriyayā lābho 'bhyupagamena vā /
[222|10]
dvābhyāṃ kāraṇābhyāmasaṃvaro labhyate /
[222|10-222|11]
vadhaprayogakriyayā tatkulīnaiḥ tatkarmābhyupagamāccānyatra kulīnaiḥ /
[222|11]
vayamapyanayā jīvikayā jīviṣyāma iti /
[222|12]
śeṣāvijñaptilābhastu kṣetrādānādarehanāt
[222|13]
kṣetraṃ vā tadrūpaṃ bhavati yatrārāmādipradānamātreṇāvijñaptirutpadyate /
[222|13-222|14]
yathaupadhikeṣu puṇyakriyāvastuṣu /
[222|14-222|15]
athavā samādānamādatte buddhamavanditvā na bhokṣye tithimāsārdhamāsabhaktāni vā nityaṃ kariṣyāmītyādi /
[222|15-222|16]
ādareṇa tadrūpeṇa kriyāmīhate kuśalāmakuśalāṃ vā yato 'syāvijñaptirutpadyate /
[222|16-222|17]
uktametadyathā saṃvarāsaṃvaretarāṇāṃ pratilambhaḥ /
[222|18]
tyāga idānīṃ vaktavyaḥ /
tatra tāvat
[222|19-222|20]
prātimokṣadamatyāgaḥ śikṣānikṣepaṇāccyuteḥ /

ubhayavyañjanotpattermūlacchedānniśātyayāt
[222|21]
dāmyantyaneneti damaḥ saṃvaro 'bhipretastenendriyadamanāt /
[222|21-222|22]
caturbhiḥ kāraṇaiḥ prātimokṣasaṃvarasya tyāgaḥ /
[222|22]
sthāpayitvopavāsam /
[222|22-222|24]
śikṣāpadānāṃ vijñapuruṣasyāntike pratyākhyānadāśayataḥ nikāyasabhāgatyāgāt yugapadu bhayavyañjanaprādurbhāvāt kuśalamūlasamucchedācca /
[222|24]
upavāsasaṃvarasya tvebhiścaturbhirārātrikṣayācca /
[222|24-222|25]
tānyetānyabhisamasya pañca tyāgakāraṇāni bhavanti /
[222|25-222|26]
kiṃ punaḥ kāraṇamebhiḥ kāraṇaistyāgo bhavati /
[222|26-222|27]
samādānaviruddhavijñaptyutpādādāśrayatyāgādāśrayavikopanānnidānacchedāttāvadevākṣepācca /
[223|01]
patanīyena cetyeke
[223|02]
anye punarāhuścaturṇāṃ patanīyānāmanyatamena bhikṣuśrāmaṇerasaṃvaratyāga iti /
[223|03]
saddhamantirdhito 'pare /
[223|04]
saddharmasyāntardhānādityapare /
[223|04-223|05]
yasmādantarhite saddharme sarvaśikṣāsīmākarmāntāḥ pratiprasrabhyanta iti /
[223|06]
dhanarṇavattu kādmīrairāpannasyeṣyate dvayam
[223|07]
kāśmīrāstu khalu vaibhāṣikāḥ evamicchanti /
[223|07-223|08]
na maulīmadhyāpattimā pannasyāsti bhikṣusaṃvaratyāgaḥ /
[223|08]
kiṃ kāraṇam /
na hyekadeśakṣobhāt kṛtsna saṃvaratyāgo yukta iti /
[223|09]
naiva cānyāmapyāpatti māpannasyāsti śīlacchedaḥ /
kiṃ tarhi /
[223|09-223|10]

dvayamasya bhavati śīlaṃ dauḥśīlyaṃ ca /
[223|10]
yathā kasyaciddhanaṃ syādṛṇaṃ ca /
[223|10-223|11]
āviṣkṛtāyāṃ tu tasyāmāpattau śīlavānbhavati na duḥśīlo yathā ṛṇaṃ śodhayitvā dhanavānbhavati na tvṛṇavāniti /
[223|12]
yattarhi bhagavatoktam "bhikṣurbhavatyaśramaṇo 'śākyaputrīyo dhvasyate bhikṣubhāvāt /"
[223|13]
katamasya bhavati śrāmaṇyaṃ dhvastaṃ patitaṃ parājitamiti /
[223|13-223|14]
paramārthabhikṣutvaṃ saṃdhāyaitaduktam /
[223|14]
idamabhisāhasaṃ vartate /
kimatrābhisāhasam /
[223|14-223|15]
yat bhagavatā nītārthaṃ punaranyathā nīyate /
[223|15]
dauḥśīlyāya ca bahukleśebhyaḥ pratyayā dīyante /
[223|15-223|16]
kathameta nītārtham /
[223|16]
eṣa hi vinaye nirdeṣaḥ /
"caturvidho bhikṣuḥ /
[223|17]
saṃjñābhikṣuḥ pratijñābhikṣurbhikṣata iti bhikṣurbhinnakleśatvāt bhikṣuḥ /
[223|17-223|18]
asmiṃstvarthe jñapticaturthakarmopasaṃpanno bhikṣuri"ti /
[223|18-223|21]
na cāsau pūrvaṃ paramārthabhikṣurāsīdyataḥ paścādabhikṣurbhavet yaccoktamekadeśakṣobhāditi atra śāstraiva datto 'nuyoga "stadyathā tālo mastakācchinno 'bhavyo 'ṅkuritatvāya abhavyo viruḍhiṃ vṛddhiṃ vipulatāmāptu" mityupamāṃ kurvatā /
[223|21]
kaḥ punarūpamārthaḥ /
[223|21-223|22]
evamekadeśa syāpi mūlabhūtasya cchedādabhavyaḥ saṃvaraśeṣo viroḍumiti /
[223|22-223|24]
sa ca gurvīṃ bhikṣubhāvamaryādābhedinīṃ maulīmāpattimāpadyamānastīvrānapatrāpyayogātsaṃvarasya mūlaṃ cchinattīti yuktaḥ kṛtsnasaṃvaratyāgaḥ /
[223|23-224|02]
yasya caikagrāsaparibhogo 'pyekapāda pārṣṇirpradeśaparibhogo 'pi ca nābhyanujñāyate sāṃghikayorāhāravihārayoḥ sarvabhikṣusaṃbhogabahiṣkṛtaśca śāstrā yaṃ cādhikṛtyoktaṃ /
[224|03-224|04]
"nāśayata kāraṇḍavakaṃ kaśambakamapakarṣata /
athotplāvinaṃ vāhayata abhikṣuṃ bhikṣuvādinam"iti //

[224|05]
tasya kīdṛśo bhikṣubhāvaḥ /
yādṛśastādṛśo 'stu /
asti tu bhikṣubhāvaḥ /
[224|05-224|06]
tathāhi "catvāraḥ śramaṇā na pañcamo 'sti cunde"ti
[224|07]
bhagavānavocat
[224|08-224|09]
"mārgajino mārgadeśiko mārge jīvati yaśca mārgadūṣī" astyetaduktam /
[224|09-224|10]
sa tveṣa ākṛtimātrāvaśeṣatvācchamaṇa ukto dagdhakāṣṭhaśuṣkahladaśukanāśā pūtivījālātacakramṛtasattvavat /
[224|10-224|11]
yadi hi dauḥśīlyādabhikṣuḥ syāt śikṣādattako na syāt /
[224|11]
na vayaṃ brūmaḥ sahādhyāpattyā sarvaḥ pārājikaḥ iti /
[224|11-224|12]
yastu pārājikaḥ so 'vaśyamabhikṣuḥ /
[224|12-224|13]
kaścittu saṃtānaviśeṣānna pārājika ekacittenāpyapraticchādanāditi vyavasthāpitaṃ dharmasvāminā /
[224|13-224|14]
yadi tarhi pārājiko na bhikṣuḥ kiṃ punarna pravrājyate /
[224|14-224|15]
tīvrānapatrāpyavipāditatvāt saṃtateḥ saṃvarābhavyatvānna tu khalu bhikṣubhāvāpekṣayā /
[224|15]
tathā hyasau nikṣiptaśikṣo 'pi na pravrājyate /
[224|15-224|16]
kaścāyamanarthe nirbandho yadyasau tathābhūto 'pi bhikṣurnamo 'stu tasmai tādṛśāya bhikṣutvāya /
[224|17]
saddharmāntardhāne bu vinayakarmābhāvādapūrvasaṃvaralābho nāsti /
[224|17-224|18]
labdhasya tu nāsti tyāgaḥ /
[224|19]
atha dhyānānāsravasaṃvarayoḥ kathaṃ tyāgaḥ /
[224|20]
bhūmisaṃcārahānibhyāṃ dhyānāptaṃ tyajyate śubham /
[224|21]
sarvameva dhyānāptaṃ kuśalaṃ dvābhyāṃ kāraṇābhyāṃ parityajyate /
[224|21-224|22]
upapattito vā bhūmisaṃcārādūrdhvaṃ cāvaśyaṃ parihāṇito vā samāpatternikāyasabhāgatvācca kiñcit /

[224|23]
yathā ca rūpāptaṃ kuśalaṃ bhūmisaṃcārahānibhyāṃ tyajyate
[224|24]
tathārūpyāptamāryaṃ tu phalāptyuttaptihānibhiḥ
[224|25]
anāsravaṃ tu kuśalaṃ tribhiḥ kāraṇaiḥ parityakṣyate /
[224|25-225|01]
phalaprāptitaḥ pūrvako mārgaḥ parityakṣyate /
[225|01]
indriyottāpanena mṛddhindriyamārgaḥ /
parihāṇita uttaro mārgaḥ /
[225|01-225|02]
phalaṃ phalaviśiṣṭo vā /
[225|02]
evaṃ tāvat saṃvarāstyajyante /
[225|03]
asaṃvaraḥ saṃvarāptimṛtyudvivyañjanodayaiḥ /
[225|04]
tribhiḥ kāraṇairasaṃvaracchedaḥ /
saṃvaraprāptitaḥ /
[225|04-225|05]
yadi saṃvaraṃ samādatte dhyānasaṃvaraṃ vā labhate /
[225|05]
hetupratyayabalena samādhilābhāt /
tenāsaṃvaśchidyate /
[225|05-225|06]
pratidvandvabalīyastvāt /
[225|06]
maraṇenāśrayatyāgāt /
dvivyañjanotpādenāśrayavikopanāditi /
[225|06-225|07]
śastrajālatyāge 'pyakaraṇāśayataḥ /
[225|07]
saṃvaramantareṇāsaṃvaracchedo nāsti /
[225|07-225|08]
nidānaparivarjane 'pyauṣadhamantareṇa pravṛddharogāvinivṛttivat /
[225|09-225|10]
ya āsaṃvarika upavāsaṃ gṛhṇāti kimasau tasmātsaṃvarātpunarasaṃvaraṃ gacchatyāhosvinnaivasaṃvaraṃ nāsaṃvaram /
[225|10]
asaṃvaramityeke /

tyāgāśayasyānātyantikatvāt /
[225|10-225|11]
pradīptaivāyaḥpiṇḍaḥ punaḥ śyāmatāṃ nāprayujyamāno gacchatītyapare /
[225|11-225|12]
tallābhasya vijñaptyadhīnatvāt /
[225|13]
atha saṃvarāsaṃvaravinirmuktā kathamavijñaptistyajyate /
[225|14]
vegādānakriyārthāyurmūlacchedaistu madhyamā
[225|15-225|16]
yena hyasau prasādakleśavegenāvijñaptirākṣiptā bhavati tasya cchedātsā 'pi cchidyate /
[225|16]
kumbhakāracakreṣugativat /
ādānatyāgādapi cchidyate /
[225|17]
yadi samādānaṃ tyajatyalaṃ samādāneneti /
[225|17-225|18]
kriyāvicchedādapi vicchidyate yathāsamāttamakurvataḥ /
[225|18]
arthavicchedādapi vicchidyate /
katamasyārthasya /
[225|18-225|19]
caityārāmavihāraśayanāsana yantrajālādino vastunaḥ /
[225|19-225|20]
āyuṣo 'pi kuśalalmūlānāmapi cchedādvicchidyate /
[225|20-225|21]
yadā kuśalamūlāni samucchettumārabhata ityebhiḥ ṣadbhiḥ kāraṇairavijñaptirmadhyamā tyajyate /
[225|22]
kāmāptaṃ kuśalārūpaṃ mūlacchedordhvajanmataḥ /
[225|23]
kāmāvacaraṃ kuśalamarūpasvabhāvaṃ dvābhyāṃ kāraṇābhyāṃ parityajyate /
[225|23-225|24]
kuśalamūlasamucchedādrūpārūpyadhātūpapattito vā /
[225|25]
pratipakṣodayāt kliṣṭamarūpaṃ tu vihīyate
[226|01]
kliṣṭaṃ tvarūpasvabhāvaṃ sarvameva pratipakṣodayādvihīyate /
[226|01-226|02]
yasyopakleśaprakārasya yaḥ prahāṇamārgastenāsau saparivāraḥ parityajyate nānyathā /
[226|03]

atha keṣāṃ sattvānāmasaṃvaro bhavati keṣāṃ saṃvaraḥ /
[226|04]
nṛṇāmasaṃvaro hitvā śaṇḍapaṇḍadvidhākṛtīn /
[226|05]
kuruṃśca
[226|06]
manuṣyagatāvevāsaṃvaro nānyatra /
[226|06-226|07]
tatrāpi śaṇḍhapaṇḍakobhayavyañjanānutarakauravāṃśca hitvā /
[226|08]
saṃvaro 'pyevaṃ devānāṃ ca
[226|09]
saṃvaro hi manuṣyāṇāmeva yathoktaṃ hitvā devānāṃ ceti gatidvaye saṃvaraḥ /
[226|09-226|10]
śaṇḍhādīnāṃ saṃvaro nāstīti kathaṃ gamyate /
[226|10]
sūtrādvinayācca /
[226|10-226|12]
sūtra uktaṃ yataśca mahānāma gṛhī avadātavasanaḥ puruṣaḥ puruṣendriyeṇa samanvāgato buddhaṃ śaraṇaṃ gacchati yāvadvācaṃ bhāṣate upāsakaṃ māṃ dhāraya iyatā copāsako bhavatī"ti /
[226|12-226|13]
vinaye 'pi tadrūpo nāśayitavya uktaḥ /
[226|13]
kiṃ punaḥ kāraṇameṣāṃ saṃvaro nāsti /
[226|13-226|14]
ubhayāśrayakleśādhimātratayā pratisaṃkhyānākṣamatvāttīvrahrīvyapatrāpyābhāvācca /
[226|14]
asaṃvarastarhi kasmānnāsti /
[226|14-226|15]
pāpe 'pyasthirāśayatvāt /
[226|15]
yatraiava ca saṃvarastatrāsaṃvaro 'pi pratidvandvabhāvāt /
[226|15-226|16]
uttarakoravāṇāṃ samādānasamādhyabhāvāt pāpakriyāśayābhāvācca saṃvarāsaṃvarābhāvaḥ /
[226|16-226|17]
āpāyikānāmapi tīvraṃ hrīvyapatrāpyaṃ nāsti yadyogād yadvipādanācca saṃvarāsaṃvarau syātām /
[226|18-226|20]
api khalvāśraya eva sa teṣāṃ tādṛśa ūṣarakṣetrabhūtaḥ śaṇḍapaṇḍakobhayavyañjanottarakauravāpāyikānāṃ yatrāśraye saṃvaro pi na virohatyasaṃvaro 'pyūṣara iva kṣetre sasyamapyatimātraṃ kakvamapīti /
[226|20-226|21]
yattarhi sūtra uktam "aṇḍajo bhikṣavo nāgo 'ṣṭamyāṃ pakṣasya bhāvanādabhyudgamyāṣṭāṅgasamanvāgatamupavāsamupavasatī"ti /
[226|22]

sucaritamātraṃ tatteṣāṃ na saṃvaraḥ /
tasmādevamanuṣyāṇāmeva saṃvaraḥ /
tatra punaḥ
[226|23]
nṛṇāṃ trayaḥ
[226|24]
manuṣyāṇāṃ sarve trayaḥ prātimokṣādisaṃvarāḥ saṃvidyante /
[226|25]
kāmarūpajadevānāṃ dhyānajaḥ
[226|26]
dhyānasaṃvaraḥ kāmarūpadhātūpapannānāṃ devānāmurdhvaṃ nāsti /
[226|27]
anāsravaḥ punaḥ /
[227|01]
dhyānāntarāsaṃjñisattvavarjyānāmapyarūpiṇām
[227|02-227|03]
anāsravasaṃvarastu kāmarūpadhātūpapannānāmapyasti dhyānāntarikāsaṃjñisatvopapannānvarjayitvā /
[227|03]
ārūpyopapannānāmapi teṣāṃ tu samanvāgamato 'sti na saṃmukhībhāvataḥ /
[227|04]
ataḥ paramidānīṃ karmanirdeśādhikārātsūtrīddiṣṭānāṃ karmaṇāṃ nirdeṣa ārapsyate /
[227|05]
trīṇi karmāṇi /
kuśalaṃ karmākuśalamavyākṛtaṃ kameti /
tatra
[227|06]
kṣemākṣemetaratkarma kuśalākuśaletarat /
[227|07]
idaṃ kuśalādīnāṃ lakṣaṇam /
[227|07-227|08]
kṣemaṃ karma kuśalaṃ yadiṣṭavipākaṃ nirvāṇaprāpakaṃ ca duḥkhaparitrāṇāt /
[227|08-227|09]
tatkālamatyantaṃ ca akṣemamakuśalaṃ kṣemapratidvandvabhāvena yasyāniṣṭo vipākaḥ /
[227|09-227|10]
tābhyāmitaratkarma naiva kṣemaṃ nākṣemaṃ yattatkuśalākuśalābhyāmitarat veditavyam /
[227|10]
avyākṛtamityarthaḥ /
punaḥ
[227|11]
puṇyāpuṇyamaviñjaṃ ca sukhavedyādi ca trayam

[227|12]
trīṇī karmāṇi puṇyamapuṇyamāneñjaṃ ca /
punaḥ trīṇi /
[227|12-227|13]
sukhavedanīyaṃ karma duḥkhavedanīyamaduḥkhāsukhavedanīyaṃ ca /
[227|13]
tatra tāvat
[227|14]
kāmadhātau śubhaṃ karma puṇyamāneñjamūrdhvajam /
[227|15]
śubhamiti vartate /
rūpārūpyāvacaraṃ kuśalaṃ karmāneñjam /
[227|15-227|16]
nanu ca trīṇi dhyānāni señjitānyuktāni bhagavatā /
[227|16-227|17]
"yadatra vitarkitaṃ vicāritamidamatrāryā iñjitamityāhurityevamādi /
[227|17]
samādau sāpakṣālatāṃ teṣāmadhikṛtyaivamuktam /
[227|18]
āniñjānyapi tu tānyuktānyāniñjasūtre /
[227|18-227|19]
āniñjasaṃpreyagāminīṃ pratipadamārabhya /
[227|19]
kiṃ punaḥ kāraṇaṃ señjitamevānyatrāniñjamuktam /
[227|20]
tadbhūmiṣu yataḥ karmavipākaṃ prati neñjati
[227|21]
kāmāvacaraṃ hi vipākaṃ prati kampate /
kathaṃ kampate /
avyavasthānāt /
[227|21-227|22]
anyagati kamapi hyanyasyāṃ gatau vipacyate /
[227|22]
anyadevanaikāyikaṃ cānya devanikāye /
[227|22-227|24]
yadeva hi pramāṇabalavarṇakarmānyabhūmika sukhabhogādi saṃvartanīyaṃ karma deveṣu vipacyate tadeva kadācidanyapratyayavaśānmanuṣyatiryakapreteṣu vipacyate /
[227|24-227|25]
rūpārūpyāvacaraṃ tu karmānyabhūmikamanyasyāṃ bhūmau vipaktuṃ na jātūtsahate /
[227|25-228|01]
tasmādvyavasthitavipākatvādāneñjamityucyate /

[228|01]
apuṇyaṃ tu karmākuśalamiti prasiddhaṃ loke /
[228|02]
yaśca lokato 'rthaḥ prasiddhaḥ kiṃ tatra yatnena /
kṛtaḥ puṇyādīnāṃ karmaṇāṃ nirdeśaḥ /
[228|03]
sukhavedanīyādīnāṃ kartavyaḥ /
sa eṣa kriyate /
[228|04]
sukhavedyaṃ śubhaṃ dhyānādātṛtīyāt
[228|05]
kuśalaṃ karma sukhavedanīyaṃ yāvat tṛtīyāddhyānāt /
[228|05-228|06]
eṣā hi bhūmiḥ sukhāyā vedanāyā yaduta kāmadhātustrīṇi ca dhyānāni /
[228|07]
ataḥ param
[228|08]
aduḥkhāsukhavedyaṃ tu
[228|09]
śubhamiti vartate /
[228|09-228|10]
tṛtīyadhyānāt pareṇa kuśalaṃ karmāduḥkhāsukhavedanīyaṃ sukhaduḥkhavedanā 'bhāvāt /
[228|11]
duḥkhavedyamihāśubham
[228|12]
akuśalaṃ karma duḥkhavedanīyam /
ihagrahaṇaṃ kāmadhātāveva tadbhāvajñāpanārtham /
[228|12-228|13]
na caiṣāṃ vedanaiva phalam /
[228|13]
kiṃ tarhi /
sasaṃbhārā /
[228|14]
adho 'pi madhyamastyeke /
[228|15]
anye punarāhuḥ tadetanmadhyamaduḥkhāsukhavedanīyaṃ karmoktametaccaturthadhyānādadho 'pyasti /
[228|16]
kiṃ kāraṇam /
[228|17]
dhyānāntaravipākataḥ /

[228|18]
itarathā hi dhyānāntarakarmaṇo vipāko na syāddhyānāntaraṃ vā kasyacitkarmaṇaḥ /
[228|18-228|19]
tatra sukhaduḥkhayorabhāvāt /
[228|19]
dhyānāntarakarmaṇo dhyāna eva sukhendrīyaṃ vipāka ityeke /
[228|19-228|20]
naiva tasya vedanā vipāka ityapare /
[228|20]
tadetaducchāstram /
[228|20-228|21]
śāstre hi paṭhitaṃ "syātkarmaṇaścaitasikyeva vedanā vipāko vipacyeta /
[228|21]
syātkuśalasyāvitarkasya karmaṇa" iti /
[228|22]
apurvācaramaḥ pākastrayāṇāṃ ceṣyate yataḥ
[228|23]
yataścoktaṃ sūtre "syāttrayāṇāṃ karmaṇāmapūrvācaramo vipāko vipacyeta /
[228|23-228|24]
syātsukhavedanīyasya rūpaṃ duḥkhavedanīyasya cittacaittā dharmāḥ /
[228|24-228|25]
aduḥkhāsukhavedanīyasya cittaviprayuktā" ityato 'pyastyaduḥkhāsukhavedanīyaṃ karmādhastāt /
[228|25-229|01]
nahi kāmadhātoranyatrāsti yugapatkarmatrayasya vipāke saṃyogaḥ /
[229|01]
kimidānīṃ tatkukśalamāhosvidakuśalaṃ /
[229|01-229|02]
durbalaṃ tu tat /
[229|02-229|03]
evaṃ tarhi "sukhavedyaṃ śubhaṃ dhyānādātṛtīyā" "diṣṭa-vipākaṃ ca kuśala" mityasya virodhaḥ /
[229|03]
bāhulika eṣa nirdeśo draṣṭavyaḥ /
[229|03-229|04]
kathaṃ punaravedanāsvabhāvaṃ karma sukhādivedinīyamityucyate /
[229|04-229|05]
sukhavedanāyai hitaṃ sukhavedanoyaṃ sukho 'sya vedanīya iti vā /
[229|05]
kaśca vedanīyaḥ /
yo vipākaḥ /
[229|05-229|06]

sa hyasau vidyate sukhasya vā vedanīyaṃ yena sukhaṃ vedayate /
[229|06]
snānīyakapāyavat /
[229|06-229|07]
evaṃ duḥkhavedanīyamaduḥkhāsukhavedanīyaṃ ca draṣṭavyam /
[229|07]
api ca /
[229|08-229|09]
svabhāvasaṃprayogābhyāmālambanavipākataḥ /
saṃmukhībhāvataśceti pañcadhā vedanīyatā
[229|10]
svabhāvavedanīyatā vedanānām /
svabhāvenaiva vedanīyatvāt /
[229|10-229|11]
saṃprayogavedanīyatā sparśasya /
[229|11]
"sukhavedanīyaḥ sparśaḥ" iti /
ālambanavedanīyatā viṣayāṇām /
[229|11-229|13]
yathoktaṃ "cakṣuṣā rūpāṇi dṛṣṭvā rūpapratisaṃvedī bhavati notu rūparāgapratisaṃvedī"tyevamādi /
[229|13]
vedanayā hi tāmālambamānaḥ pratisaṃvedayate /
[229|13-229|14]
vipākavedanīyatā karmaṇaḥ /
[229|14]
"dṛṣṭadharmavedanīyaṃ karme"ti vistaraḥ /
saṃmukhībhāvavedanīyatā /
[229|15-229|16]
yathoktaṃ "yasmin samaye sukhāṃ vedanāṃ vedayate dve asya vedane tasminsamaye niruddhe bhavata" iti /
[229|16-229|17]
nahi yasminsamaye sukhā vedanā vartate tasminpunaranyā vedanā 'sti sa yāṃ tāṃ vedayate /
[229|17]
saṃmukhīkurvastu tāṃ vedayata ityucyate /
[229|17-229|18]
ato vipākasya vedanīyatvāt karmāpyucyate sukhavedanīyamityevamādi /
[229|19]
niyatāniyataṃ tacca
[229|20]
taccaitatsukhavedanīyādi trividhaṃ karma niyataṃ cāniyataṃ ca veditavyam /
[229|20-229|21]

nāvaśyavedanīyamaniyatam /
[229|22]
niyataṃ trividhaṃ punaḥ /
[229|23]
dṛṣṭadharmādivedyatvāt
[229|24-229|25]
dṛṣṭadharmavedanīyamupapadyavedanīyamaparaparyāyavedanīyaṃ cetyetattrividhaṃ karma niyatamityetaccaturvidhaṃ karma bhavati sahāniyatavedanīyena /
[229|26]
pañcadhā karma kecana
[229|27]
apare punaḥ pañcavidhaṃ karmecchanti /
aniyatavedanīyaṃ dvidhā kṛtvā /
[229|27-230|01]
vipākena niyatamaniyataṃ ceti /
[230|01]
tatra dṛṣṭadharmavedanīyaṃ yatra janmani kṛtaṃ tatraiva vipacyate /
[230|01-230|02]
upapadyavedanīyaṃ dvitīye janmani /
[230|02]
aparaparyāyavedanīyaṃ tasmātpareṇa /
[230|02-230|04]
janmāntare 'pyasti dṛṣṭadharmavedanīyasya karmaṇo vipāka ārambhavaśāttannāmavyavasthānamityapare /
[230|04]
mā bhūdyadevamiṣṭakarma tasyālpiṣṭho vipākaḥ iti /
[230|04-230|05]
tadevaṃ necchanti vaibhāṣikāḥ /
[230|05-230|06]
asti hi karma saṃnikṛṣṭaphalaṃ na viprakṛṣṭaphalamasti viparyayādbāhyabījavat /
[230|06-230|07]
yathā tripakṣā suvarcalā tribhiḥ pakṣaiḥ phalaṃ dadhāti yavagodhūmādayaḥ ṣaḍbhirmāsairiti /
[230|08]
catuṣkoṭikamityanye
[230|09]
dārṣṭāntikāstu catuṣkoṭikaṃ kurvanti /
asti karmāvasthāniyataṃ na vipāke niyatam /
[230|10]
yatkarma dṛṣṭadharmādivedanīyaṃ vipāke 'nīyatam /
asti vipāke niyataṃ nāvasthāyām /
[230|11]
yatkarmāniyatavedanīyaṃ vipāke niyatam /

[230|11-230|12]
astyubhayaniyataṃ yadṛṣṭadharmādivedanīyaṃ vipāke niyatam /
[230|12]
asti nobhayaniyataṃ yatkarmāniyatavedanīyaṃ vipāke aniyatam /
[230|13]
teṣāṃ tatkarmāṣṭavidhaṃ dṛṣṭadharmavedanīyaṃ niyatamaniyataṃ ca /
evaṃ yāvadaniyatavedanīyam /
[230|14]
niyatameva tu dṛṣṭadharmādivedanīyamaniyataṃ caturthamiti varṇayanti /
[230|14-230|15]
syādekasmin kṣaṇe caturvidhaṃ karmākṣipet /
[230|15-230|16]
syāttriṣu paraṃ prayojya kāmamithyācāre svayaṃ prayuktasteṣāṃ yugapatsamāptau /
[230|16]
eṣāṃ ca punaścaturṇāṃ karmaṇāṃ /
[230|17]
nikāyākṣepaṇaṃ tribhiḥ /
[230|18]
nahi dṛṣṭadharmavedanīyena karmaṇā nikāyasabhāga ākṣipyate /
[230|19]
katamasmindhātau katividhaṃ karmākṣipyate kasyāṃ vā gatau /
[230|20]
sarvatra caturākṣepaḥ /
[230|21-230|22]
sarveṣu triṣu dhātuṣu sarvāsu ca gatiṣu caturṇāṃ karmaṇāmākṣepaḥ kuśalānāmakuśalānāṃ ca yathāsaṃbhavam /
[230|22]
asyotsargasyāyamapavādaḥ /
[230|23]
śubhasya narake tridhā
[230|24]
narakeṣu kuśalasya karmaṇastrividhasyā kṣepo na dṛṣṭadharmavedanīyasya /
[230|24-230|25]
tatreṣṭavipākābhāvāt /
[230|26]
yadviraktaḥ sthiro bālastatra notpadyavedyakṛt /
[230|27-230|28]
yato bhūmeḥ vītarāgapṛthagjano bhavatyasau ca sthiro bhavatyaparihāṇadharmā sa tatropapadyavedanīyaṃ karma na karoti /
[230|28]
kimanyatkaroti /
[231|01]

Original text: Abhidharmakośabhāṣya · Edition: s of (1) P. Pradhan (ed.), Abhidharmakośabhāṣyam of Vasubandhu. (rev. 2nd ed.) Patna: K.P. Jayaswal Research Center, 1975. (2) Dwarikadas Shastri, Swami (ed.), Abhidharmakosa & Bhasya of Acarya Vasubandhu with Sphutartha Commentary of Acarya Yasomittra. (2 vols.) Varanasi: Bauddha Bharati, 1998. · Data entry Dan Lusthaus Paul Hackett · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc