Abhidharmakośabhāṣya · Part 341360
[205|06-205|07]
yathānuvartakaṃ cet akukśalāvyākṛtacittasya prātimokṣavijñaptiḥ kuśalā na prāpnoti /
[205|07]
yathā pravartakaṃ tathā vijñaptirnatu yathā darśanaprahātavyam /
[205|07-205|08]
bhāvanā heyāntaritatvāt /
[205|08]
yadi nānuvartakavaśādvijñapteḥ kuśalāditvaṃ na tarhīdaṃ vaktavyam /
[205|09]
hetusamutthānaṃ saṃdhāyoktaṃ sūtre na tatkṣaṇasamutthānam /
[205|09-205|10]
ato nāstīha nivṛtāvyākṛtā vijñaptiriti /
[205|10]
evaṃ vaktavyam /
anyavyavahitaṃ hetusamutthānaṃ saṃdhāyoktamiti /
[205|11]
avasitaḥ prasaṅgaḥ /
[205|12]
sā tu pūrvoktā /
[205|13]
avijñaptistridhā jñeyā saṃvarāsaṃvaretarā /
[205|14]
saṃvaraścāsaṃvaraśca /
tābhyāṃ cetaro naivasaṃvaro nāsaṃvaraḥ /
[205|14-205|15]
dauḥśīlyaprasarasya saṃvaraṇaṃ saṃrodhaḥ saṃvaraḥ /
[205|15]
tatra punaḥ
[205|16]
saṃvaraḥ prātimokṣākhyo dhyānajo 'nāsravastathā
[205|17]
trividhaḥ saṃvaraḥ /
prātimokṣasaṃvara ihatyānāṃ kāmāvacaraṃ śīlam /
[205|17-205|18]
dhyānasaṃvaro rūpāvacaraṃ śīlam /
[205|18]
anāsravasaṃvaro 'nāsravaṃ śīlam /
tatra punaḥ
[205|19]
aṣṭadhā prātimokṣākhyaḥ
[205|20-205|21]
bhikṣusaṃvaro bhikṣuṇīsaṃvaraḥ śikṣamāṇāsaṃvara śrāmaṇerasaṃvaraḥ śrāmaṇerīsaṃvaraḥ upāsakasaṃvara upāsikāsaṃvara upavāsasaṃvaraśca /
[205|21-205|22]
eṣo 'ṣṭavidhasaṃvaraḥ prātimokṣasaṃvara ityākhyāyate /
[205|22]
nāmata eṣo 'ṣṭavidhaḥ /
[205|23]
dravyatastu caturvidhaḥ /
[205|24]
bhikṣusaṃvaraḥ śramaṇerasaṃvara upāsakasaṃvara upavāsasaṃvaraśca /
[205|24-205|25]
ityeṣa caturvidhaḥ prātimokṣasaṃvarastu dravyataḥ /
[205|25]
pratiniyatalakṣaṇatvāt /
[205|25-205|26]
bhikṣusaṃvarādbhikṣuṇīsaṃvaro nānyaḥ śrāmaṇerasaṃvarācca śikṣamāṇāśrāmaṇerīsaṃvarau /
[205|26-205|27]
upāsakasaṃvarādupāsikāsaṃvaro nānyaḥ /
[205|27]
kathaṃ jñāyate /
[206|01]
liṅgato nāmasaṃcārāt
[206|02]
liṅgamiti vyañjanasyākhyā yena strīpuruṣau liṅgyete /
[206|02-206|03]
liṅgato hi bhikṣubhikṣuṇyādīnāṃ nāmasaṃcāro bhavati /
[206|03]
kathaṃ kṛtvā /
[206|03-206|04]
parivṛtte hi vyañjane bhikṣurbhikṣuṇītyucyate bhikṣuṇī ca punarbhikṣuḥ /
[206|04-206|05]
śrāmaṇerītyucyate śrāmaṇerī ca punaḥ śikṣamāṇā ca śrāmaṇeraḥ /
[206|05]
upāsaka upāsiketyucyate upāsikā ca punarūpāsaka iti /
[206|05-206|06]
na ca vyañjanaparivṛttau pūrvasaṃvaratyāge kāraṇamasti nāpyapūrvasaṃvarapratilambhe /
[206|06-206|07]
tasmādabhinna eṣāṃ caturṇā saṃvarāṇāṃ tribhyaḥ svabhāvaḥ /
[206|08-206|10]
ya upāsakasaṃvarācchrāmaṇerasaṃvaraṃ samādatte tasmācca punarbhikṣusaṃvaraṃ kiṃ te saṃvarā virativṛddhiyogādanyo 'nya ucyante pañcadaśa viṃśativat dīnāraśateravacca āhosvit pṛthageva te sakalā jāyante /
[206|10]
āha /
[206|11]
pṛthak
[206|12]
avyāmiśrā eva te pṛthaglakṣaṇā upajāyante /
[206|12-206|13]
triṣu saṃvareṣu tisraḥ prāṇātipātaviratayo yāvanmadyapānaviratayaḥ /
[206|13]
evaṃ śeṣāḥ /
ko nu tāsāṃ viśeṣaḥ /
[206|13-206|14]
nidānaviśeṣādviśeṣaḥ /
[206|14]
kathaṃ kṛtvā /
[206|14-206|17]
yathā yathā hi vahutarāṇi śikṣāpadāni samāditsate tathā tathā bahutarebhyo maddapramādapadebhyo nivartamāno bahutarebhyaḥ prāṇātipātādīnāṃ nidānebhyo nivartate viratīnāṃ ca nidāneṣu pravartata iti nidānaviśeṣādviratīnāṃ viśeṣaḥ /
[206|17-206|18]
evaṃ cāsati bhikṣusaṃvaraṃ pratyācakṣāṇastrīnapi saṃvarānvijahyāddayorapi tatrāntarbhāvāt /
[206|18]
na caitadiṣṭam /
tasmāt pṛthageva te saṃvarāḥ /
[206|19]
te cāvirodhinaḥ
[206|20]
te ca trayo 'pi saha vartante /
nottarasaṃvarasamādānāt purvakasya tyāgaḥ /
[206|20-206|21]
mā bhūt bhikṣusaṃvaraparityāgādanupāsaka eveti /
[206|22]
kathaṃ cāyamupāsako bhavati kathamupavāsastho yāvat bhikṣuḥ /
[206|23-206|24]
pañcāṣṭadaśasarvebhyo varjyebhyo viratigrahāt /
upāsakopavāsasthaśramaṇoddeśabhikṣutā
[206|25]
yathāsaṃkhyamanudeśo veditavyaḥ /
[206|25-207|01]
pañccabhyo varjanīyebhyo dharmebhyo viratisamādānādupāsakasaṃvarastho bhavati /
[207|01-207|02]
prāṇātipātādadattādānātkāmamithyācārāt mṛṣāvādātsurāmaireyamadyapānācca /
[207|02-207|03]
aṣṭābhyo viratisamādānādupavāsasthaḥ /
[207|03-207|04]
prāṇātipātādattādānābrahmacaryamṛṣāvādamadyapānebhyo gandhamālyavilepananṛtyagītavāditrāduccaśayanamahāśayanādakālabhojanācca /
[207|04-207|05]
daśabhyo viratisamādānācchrāmaṇero bhavati /
[207|05]
ebhya eva jātarūparajatapratigrahācca /
[207|05-207|06]
nṛtyagitavāditragandhamālyavilepanaṃ cātra dvayīkṛtya daśa bhavanti /
[207|06-207|07]
sarvebhya eva varjanīyebhyaḥ kāyavākkarmabhyaḥ viratisamādānāt bhikṣurityucyate /
[207|07]
sa eṣa prātimokṣasaṃvaraḥ /
[207|08]
śīlaṃ sucaritaṃ karma saṃvaraścocyate
[207|09]
viṣamakarmaṇāṃ viratisamādānācchīlam /
śītalatvāditi niruktiḥ /
[207|10]
"sukhaśīlasamādānaṃ kāyo na paridahyata" iti
[207|11]
gāthāvacanāt /
vidvatpraśastatvātsucaritam /
kriyāsvabhāvatvātkarma /
[207|11-207|12]
nanu cāvijñaptirakriyetyucyate /
[207|12]
sā kathaṃ kriyā bhāti /
[207|12-207|13]
na kurvanti tayā samāttayā lajjinaḥ pāpamityakriyetyucyate /
[207|13]
sāpi tu vijñapticittābhyāṃ kriyata iti kriyā bhavati /
[207|14]
kriyāhetutvāt kriyāphalatvāccetyapare /
saṃvara iti kāyavācoḥ saṃvaraṇāt /
[207|14-207|15]
evaṃ tāvadaviśeṣeṇa prātimokṣasaṃvaraḥ saṃśabdyate /
[207|16]
punaḥ /
[207|17]
ādye vijñaptyavijñaptī prātimokṣakiyāpathaḥ
[207|18]
saṃvarasamādānasya prathame vijñaptyavijñaptī prātimokṣa ityucyate /
[207|18-207|19]
pāpasya tena prātimokṣaṇādutsarjanādityarthaḥ /
[207|19]
svārthe vṛddhividhānādvaikṛtavaiśasavat /
[207|19-207|20]
prātimokṣasaṃvara ityapi kāyavāksaṃvaraṇāt karmapatha ityucyate /
[207|20]
maulasaṃgṛhītatvāt /
[207|20-207|21]
dvitīyādiṣu kṣaṇeṣui prātimokṣasaṃvara eva na prātimokṣaḥ /
[207|21]
pṛṣṭhaṃ ca na maulaḥ karmapathaḥ /
[207|22]
athaiṣāṃ saṃvarāṇāṃ kena kaḥ samanvāgataḥ /
[207|23]
prātimokṣānvitā aṣṭau
[207|24]
prātimokṣasaṃvareṇāṣṭau nikāyāḥ samanvāgatā bhikṣurbhikṣuṇī yāvadupavāsastho 'ṣṭamaḥ /
[208|01]
kiṃ khalu bāhyakānāṃ samādānaśīlaṃ nāsti /
asti natu prātimokṣasaṃvaraḥ /
[208|01-208|02]
kiṃ kāraṇam /
[208|02]
nahi tadatyantaṃ pāpasya pratimokṣaṇāya saṃvartate /
bhavasaṃniśritatvāt /
[208|03]
dhyānajena tadanvitaḥ /
[208|04]
dhyānāddhyāne vā jāto dhyānajaḥ /
yo dhyānena samanvāgataḥ so 'vaśyaṃ dhyānasaṃvareṇa /
[208|05]
sāmantakamapyatra dhyānaṃ kṛtvocyate /
yathā grāmasāmantakamapi grāma ityucyate /
[208|06]
astyasmin grāme śāleyaṃ kṣetramasti vraiheyamiti /
[208|07]
anāsraveṇāryasattvāḥ
[208|08]
āryapudgalā anāsraveṇa saṃvareṇa samanvāgatāḥ /
te punaḥ śaikṣāśaikṣāḥ /
[208|08-208|09]
yaduktaṃ "sahabhūhetāvucyamāne dvau saṃvarau cittānuvartināvi"ti /
[208|10]
katamo tau /
eṣāmeva trayāṇām
[208|11]
antyau cittānuvartinau
[208|12]
dhyānasaṃvaro 'nāsravasaṃvaraśca /
na prātimokṣasaṃvaraḥ /
kiṃ kāraṇam /
[208|12-208|13]
anyacittācittakasyāpyanuvṛtteḥ /
[208|13]
punastāveva dhyānānāsravasaṃvarau prahāṇasaṃvarākhyāṃ labhete /
[208|14]
kasyāmavasthāyāmityāha
[208|15]
anāgamye prahāṇākhyau tāvānantaryamārgajau /
[208|16]
anāgamye tau dhyānānāsravasaṃvarau navasvānantaryamārgeṣu prahāṇasaṃvarāvityucyete /
[208|17]
tābhyāṃ dauḥśīlyasya tatsamutthāpakānāṃ ca kleśānāṃ prahāṇāt /
[208|17-208|18]
ata eva syāddhyānasaṃvaro na prahāṇasaṃvara iti catuṣkoṭikaṃ kriyate //
[208|18-208|19]
prathamā koṭiranāgamyānantaryamārgavarjyaḥ sāsravo dhyānasaṃvaraḥ /
[208|19]
dvitīyā anāgamyānantaryamārgeṣvanāsravaḥ /
[208|20]
tṛtīyā anāgamyānantaryamārgeṣu sāsravaḥ /
[208|20-208|21]
caturthī anāgamyānantaryamārgavarjyo 'nāsravasaṃvaraḥ /
[208|21-208|22]
evaṃ syādanāsravasaṃvaro na prahāṇasaṃvara iti catuṣkoṭikaṃ yathāyogaṃ veditavyam /
[208|22]
yattarhi bhagavatoktaṃ
[208|23-208|24]
"kāyena saṃvaraḥ sādhu sādhu vācā 'tha saṃvaraḥ /
manasā saṃvaraḥ sādhu sādhu sarvatra saṃvaraḥ / iti /
[208|25]
yaccoktaṃ "cakṣurindriyeṇa saṃvarasaṃvṛto viharatī"ti /
[208|25-208|26]
etau manaindriyasaṃvarau kiṃsvabhāvau /
[208|26]
naitāvavijñaptiśīlasvabhāvau /
kiṃ tarhi /
[209|01]
saṃprajñānasmṛtī dve tu manaindriyasaṃvarau
[209|02-209|03]
pratyekaṃ dvisvabhāvajñapanārthaṃ punardvigrahaṇaṃ mā yathāsaṃkhyaṃ vijñāyīti manaḥsaṃvaro 'pi smṛtisaṃprajñānasvabhāva iti /
[209|03]
indriyasaṃvaro 'pi /
[209|04]
idaṃ vicāryate /
[209|04-209|05]
kaḥ katamayā vijñaptyā 'vijñaptyā vā kiyantaṃ kālaṃ samanvāgata iti /
[209|05]
tatra
[209|06]
prātimmokṣasthito nityamatyāgādvartamānayā /
[209|07]
avijñaptyā 'nvitaḥ
[209|08-209|09]
yaḥ prātimokṣāsaṃvarasthaḥ pudgala uktaḥ sa yāvattāmavijñaptir na tyajati tāvattayā vartamānayā nityaṃ samanvāgataḥ /
[209|10]
pūrvāt kṣaṇādūrdhvamatītayā
[209|11][
prathamāt kṣaṇādūrdhvamatītayā 'pi samanvāgataḥ /
[209|11-209|12]
atyāgāditi sarvatrādhikṛtaṃ veditavyam /
[209|12]
yathā prātimokṣasaṃvarastha uktaḥ
[209|13]
tathaivāsaṃvarastho 'pi
[209|14-209|15]
asaṃvarastho 'pi yāvadasaṃvaraṃ na tyajati tāvannityamavijñaptyā vartamānayā samanvāgataḥ /
[209|15]
kṣaṇādūrdhvamatītayā 'pi /
[209|16]
dhyānasaṃvaravān sadā /
[209|17]
atītājātayā
[209|18-209|19]
dhyānasaṃvarasya lābhī nityamatītānāgatābhyāmavijñaptibhyāṃ samanvāgataḥ ātyāgāt /
[209|19]
prathame hi kṣaṇe sa janmāntaratyaktaṃ dhyānasaṃvaramatītaṃ labhate /
[209|20]
āryastu prathame nābhyatītayā
[209|21]
āryastu pudgalo 'pyevamanāsravyā /
ayaṃ tu viśeṣaḥ /
[209|21-209|22]
sa prathame kṣaṇe nātītayā samanvāgato mārgasya pūrvamanutpāditatvāt /
[210|01]
samāhitāryamārgasthau tau yuktau vartamānayā /
[210|02-210|03]
tau dhyānānāsravasaṃvarānvitau samāhitaryamārgasamāpannau vartamānayā avijñaptyā samanvāgatau yathākramaṃ na tu vyutthitau /
[210|03-210|04]
saṃvarāsaṃvarasthānāṃ tāvadeṣa vṛttāntaḥ /
[210|05]
athedānīṃ madhyasthasya /
[210|06]
madhyasthasyāsti cedādau madhyayā
[210|07]
yo naiva saṃvare nāsaṃvare sthitaḥ sa madhyasthaḥ /
[210|07-210|08]
tasya nāvaśyamavijñaptirasti /
[210|08]
yasya tvasti dauḥśīlyaśīlāṅgādisaṃgṛhītā sa ādau madhyayā samanvāgataḥ /
[210|09]
vartamānā hyavijñaptiratītānāgatayormadhyād
[210|10]
ūrdhvaṃ dvikālayā
[210|11]
prathamāt kṣaṇādūrdhvamatītayā vartamānayā ca /
ātyāgāditi vartate /
[210|11-210|12]
kimasaṃvarasthaḥ kadācitkuśalayā vijñaptyā samanvāgato bhavati saṃvarastho vā punarakuśalayā bhavati /
[210|13]
bhavan kadā kiyantaṃ vā kālamityāha
[210|14-210|15]
asaṃvarasthaḥ śubhayā 'śubhayā saṃvare sthitaḥ /
avijñaptyānvito yāvat prasādakleśavegavān
[210|16-210|18]
yena prasādavegenāsaṃvarasthasya kuśalā 'vijñaptirutpadyate stavavandanādikriyāṃ kurvataḥ yena ca kleśavegena saṃvarasthasyākuśalā 'vijñaptirutpadyate vadhabandhanatāḍanādikriyāṃ kurvataḥ tau yāvadanuvartete tāvatte apyavijñaptī /
[210|18-210|19]
sa ādye kṣaṇe vartamānayaivāvijñaptyā samanvāgato bhavatyanyeṣvatītayā 'pi /
[210|19]
avijñaptyadhikāraḥ samāptaḥ /
[210|20]
vijñaptyā tu punaḥ sarve kurvanto madhyayānvitāḥ /
[210|21]
sarve saṃvarāsaṃvaramadhyasthā yāvadijñaptiṃ kurvanti tāvattayā vartamānayā samanvāgatāḥ /
[210|22]
atītayā kṣaṇādūrdhvamātyāgāt
[210|23]
prathamāt kṣaṇādūrdhvamātyāgādatītayā vijñaptyā samanvāgato bhavati /
[210|24]
nāstyajātayā
[211|01]
anāgatayā tu vijñaptyā na kaścit samanvāgataḥ /
[211|02]
nivṛtānivṛtābhyāṃ ca nātītābhyāṃ samanvitaḥ /
[211|03]
atītābhyāmapi nivṛtānivṛtāvyākṛtābhyāṃ vijñaptibhyāṃ na kaścitsamanvāgataḥ /
[211|04]
durbalasya hi dharmasya prāptirapi durbalā nānubandhībhavati /
kiṅkṛtaṃ tasyā daurbalyam /
[211|05]
cittakṛtam /
cittasyāpi tarhi nivṛtāvyākṛtasya mā bhūt /
naitadevam /
[211|05-211|06]
jaḍā hi vijñaptiḥ paratantrā ca /
[211|06]
na caivaṃ cittam /
[211|06-211|07]
sā hi vijñaptirdurbalenotthāpitā durbalatarā bhavati /
[211|08]
asaṃvarastha ityuktam /
ko 'yamasaṃvaro nāma /
[211|09]
asaṃvaro duścaritaṃ dauḥśīlyaṃ karmaṃ tatpathaḥ
[211|10]
asaṃvarasyeme paryāyaśabdāḥ /
tatra kāyavācorasaṃvaraṇādasaṃvaraḥ /
[211|10-211|11]
sadbhiḥ kutsitatvādaniṣṭaphalatvād duścaritam /
[211|11]
śīlavipakṣāddauḥśīlyam /
kāyavākkarmatvātkarma /
[211|12]
maulasaṃgṛhītatvātkarmapathaḥ /
syādvijñaptyā samanvāgato nāvijñaptyeti catuṣkoṭikam /
[211|13]
tatra tāvat /
[211|14]
vijñaptyaivānvitaḥ kurvanmadhyastho mṛducetanaḥ /
[211|15-211|17]
mṛdvyā cetanayā kuśalamakukśalaṃ vā kurvannaivasaṃvaranāsaṃvarasthito vijñaptyaiva samanvāgato bhavati nāvijñaptyā prāgevāvyākṛte anyatraupadhikapuṇyakriyāvastukarmapathebhyaḥ /
[211|18]
tyaktānutpannavijñaptiravijñaptyāryapudgalaḥ
[211|19-211|20]
avijñaptyaiva samanvāgato na vijñaptyā yenāryapudgalena janmāntaraparivṛttau na tāvadvijñaptaṃ vā punarvihīnam /
[211|20-211|21]
uktaṃ saṃvarāsaṃvaramadhyasthānāṃ vijñaptyavijñaptisamanvāgamanavyavasthānam /
[211|22]
athaite saṃvarāḥ kathaṃ labhyante /
[211|23]
dhyānajo dhyanabhūmyaiva labhyate
[211|24-211|25]
yadā dhyānabhūmikaṃ cittaṃ pratilabhyate maulīyaṃ sāmantakīyaṃ vā sāsravaṃ tadā dhyānasaṃvaro 'pi sahabhūtatvāt /
[211|26]
anāsravastayā /
[211|27]
āryayā
[211|28]
tayaiva dhyānabhūmyā 'nāsravayā labhyamānayā 'nāsravaḥ saṃvaro labhyate /
[211|28-211|30]
tatra ṣaṭ dhyānabhūmayo 'nāsravā bhavanti catvāri dhyānāni anāgamyasyānantaraṃ ceti paścātpravedayiṣyāmaḥ /
[212|01]
prātimokṣākhyaḥ paravijñapanādibhiḥ
[212|02]
prātimokṣasaṃvarastu paravijñaptito labhyate /
yadyenaṃ paro vijñapayati asau ca param /
[212|03]
sa punaḥ saṃghādvā pudgalādvā /
saṃdhādbhīkṣubhikṣuṇīśikṣamāṇāsaṃvarāḥ pudgalāddanye /
[212|04]
daśavidhā upasaṃpaditi vinayavibhāṣikāḥ /
tasya ūpasaṃgrahaṇārthamādiśabdaḥ /
[212|04-212|09]
svayaṃbhūtvena buddhānāṃ pratyekabuddhānāṃ ca niyāmāvakrāntyā pañcakānām ehibhikṣukayā yaśaḥprabhṛtīnām śāsturabhyupagamānmahākāśyapasya praśnārādhanena sodāyinaḥ gurudharmābhyupagamena mahāprajāpatyāḥ dūtena dharmadinnāyāḥ vinayaddharapañcamena pratyantimeṣu janapadeṣu daśavargeṇa madhyeṣu janapadeṣu śaraṇagamanaṃ traivācikena ṣaṣṭibhadravargapūgopasaṃpāditānāmiti teṣāṃ nāvaśyaṃ vijñaptyadhīnaḥ prātimokṣasaṃvaraḥ /
[212|09-212|10]
sa punareṣa prātimokṣāsaṃvaraḥ samādīyamānaḥ kiyantaṃ kālaṃ samādātavyaḥ /
[212|11]
yāvajjīvaṃ samādānamahorātraṃ ca saṃvṛteḥ /
[212|12-212|13]
saptanaikāyikasya prātimokṣasaṃvarasya yāvajjīvaṃ samādānam upavāsasaṃvarasyāhorātramityeṣa niyamaḥ /
[212|13]
kiṃ kāraṇam /
dvau hi kālaparyantau /
[212|13-212|14]
ahorātraparyanto jīvitaparyantaśca /
[212|14]
ahārotrāṇāṃ paunaruktyena pakṣādayaḥ /
kālo nāma ka eṣa dharmaḥ /
[212|15]
saṃskāraparidīpanādhivacanametat /
ālokāvasthā hi dvīpeṣu divasa ityucyate /
[212|16]
tamo 'vasthā rātriḥ /
yuktaṃ tāvajjīvitādūrdhvaṃ satyapi samādāne saṃvarasyānutpattiḥ /
[212|17]
visabhāgatvādāśrayasya tena ca tatrāprayogādasmaraṇācca /
[212|17-212|19]
athāhorātrādūrdhvaṃ pañcarātraṃ daśarātraṃ vā upavāsasamādānasya kaḥ pratibandho bahūnāmupavāsasaṃvarāṇāmutpattau /
[212|19-212|20]
itthamasti pratibandho yadbhagavānahorātrikamevopavāsaṃ sūtre śāstisma /
[212|20]
idamidānīṃ saṃpradhāryam /
[212|20-212|22]
kiṃ tāvadahorātrādūrdhvaṃ saṃvarasyānutpartti paśyatā tathāgatenāhorātrika upavāso deśita utāho durbalendriyāṇāmahorātrake 'pi saṃvarasamādānena saṃniyojanārthamiti /
[212|22]
kutastvetadevaṃ tarkyate /
[212|22-212|23]
ahorātrāt pareṇāpi saṃvarotpattau yuktyavirodhāt /
[212|23-212|24]
tadetatkasyacidapyahorātrādūrdhvamadeśanāṃ necchanti vaibhāṣikāḥ /
[212|24]
asaṃvarasyedānīṃ kaḥ kālaniyamaḥ /
[212|25]
nāsaṃvaro 'styahorātraṃ
[212|26]
yāvajjīvaṃ pāpakarmābhyupagamādasaṃvara upajāyate nāhorātraṃ yathopavāsaḥ /
kiṃ kāraṇam /
[213|01]
na kilaivaṃ pragṛhyate
[213|02-213|03]
na kila kaścidevamasaṃvaraṃ samādatte yathopavāsaṃ kaccidahamahorātramasaṃvṛtaḥ syāmiti /
[213|03]
kutsitatvātkarmaṇaḥ /
[213|03-213|04]
evaṃ caiva na kaścidādatte kaccidahaṃ yāvajīvamasaṃvṛtaḥ syāmiti /
[213|04]
yāvajjīvamapyasya lābho na syāt /
[213|04-213|06]
yadyapi naivamādatte tathāpyatyantavipannenāśayena tāṃ kriyāṃ prakurvannasaṃvaraṃ pratilabhate na kālāntaravipannena /
[213|06]
upavāsasaṃvarastu samādānabalādhānādanātyantike 'pyāśaye labhyata eva /
[213|07]
saṃvarārthitvāt /
[213|07-213|08]
yadi punaḥ kaścidasaṃvareṇāpyarthī kālāntaramasaṃvaraṃ samādadīta so 'vaśyaṃ labheta /
[213|08]
na tvedadṛṣṭamiti naivaṃ vyavasthāpyate /
[213|09]
avijñaptivadasaṃvaro 'pi nāsti dravyata iti sautrāntikāḥ /
[213|09-213|10]
sa eva tu pāpakriyābhisaṃdhirasaṃvaraḥ /
[213|10]
sānubandho yataḥ kuśalacitto 'pi tadvānucyate /
[213|10-213|11]
tasyānirākṛtatvāt /
[213|12]
athāhorātraṃ gṛhyamāṇa upavāsaḥ kathaṃ grahītavyaḥ /
[213|13-213|14]
kālyaṃ grāhyo 'nyato nīcaiḥ sthitenoktānuvāditā /
upavāsaḥ samagrāṅgo nirbhuṣeṇāniśākṣayāt
[213|15]
kālyaṃ tāvatsūryodayakāle ahorātrikatvātsaṃvarasya /
[213|15-213|16]
yastu pūrvakṛtasamādāno nityamaṣṭabhyāmupaceṣyāmīti sa bhuktvāpi gṛhṇīyāt /
[213|16-213|17]
anyataśca grahītavyo na svayamevāparāpekṣayā satsvapi pratyayeṣvanatikramārtham /
[213|17-213|18]
nīcaiḥ sthitenotkuṭṭakena vā jānupātena vā kapotakamañjaliṃ kṛtvā 'nyatra sthāsyāt /
[213|18-213|19]
agauravasya hi saṃvaro notpadyate /
[213|19]
dātuśca vacanamanubruvīta /
na pūrvaṃ na yugapat /
[213|19-213|20]
evaṃ hyasau parasmāt gṛhīto bhavati /
[213|20]
anyathā hi dānagrahaṇaṃ na sidhyet /
[213|20-213|21]
samagrāṅgaścāṣṭāṅga eva grahītavyo na vikalāṅgaḥ /
[213|21]
nirbhūṣeṇa ca /
ājasrikamabhyalaṅkāraṃ muktvā /
[213|22]
ājasriko hyalaṅkāro nātyarthaṃ madamādadhāti /
[213|22-213|23]
ārātriparikṣayācca grahītavyo yāvat punaḥ sūryodayāt /
[213|23-213|24]
ato 'nyathā gṛhṇataḥ sucaritamātraṃ syānnatūpavāsasaṃvaraḥ /
[213|24-213|25]
evaṃ ca kṛtvā aurabhrikapāradārikayo rātridivasopavāsakayoḥ sāphalyaṃ prayujyate /
[213|25]
arhatāṃ samīpe vasantyanenetyupavāsasteṣāmanuśikṣaṇāt /
[213|25-213|26]
yāvajjīvikasaṃvarasamīpe vasantyanene tyapare /
[213|26-213|27]
alpakuśalamūlānāṃ kuśalamūlapoṣaṇāt poṣadha iti vā /
[214|01-214|02]
"poṣaṃ dadhāti manasaḥ kuśalasya yasmāduktastato bhagavatā kila poṣadho 'yami"ti /
[214|03]
kimarthaṃ punaraṣṭāṅganyupādīyante /
yasmāt
[214|04]
śīlāṅgānyapramādāṅgaṃ vratāṅgāni yathākramam /
[214|05]
catvāryekaṃ tathā trīṇi
[214|06]
catvāri tāvacchīlāṅgāni yāvanmṛṣāvādaviratiḥ /
prakṛtisāvadyaviratitvāt /
[214|07]
ekamapramādāṅga madyapānādviratiḥ /
samāttaśīlo 'pi madyapaḥ pramādyeta /
[214|07-214|08]
trīṇi vṛtāṅgāni yāvadakālabhojanādviratiḥ /
[214|08]
saṃvegānuguṇatvāt /
[214|08-214|09]
kiṃ punarebhirapramādāṅgavṛtāṅgairanupāttaiḥ syāt /
[214|10]
smṛtināśo madaśca taiḥ
[214|11]
madyaṃ hi pivataḥ kāryā kāryasmṛtireva naśyet /
[214|11-214|12]
uccaśayanamahāśayananṛttagītādikaṃ pratisevamānasya madaḥ saṃbhavet /
[214|12]
mattasya ca dauḥśīlyamadūraṃ bhavet /
[214|12-214|14]
kāle punarbhuñjānasyocitabhaktakālaparihārādupavāsasmṛtiḥ saṃvegaścopatiṣṭhet /
[214|14]
tadabhāvādubhayaṃ na syāditi /
[214|14-214|15]
kecittu khalvakālabhojanāt prativiratimevopavāsaṃ manyante /
[214|15]
tasya śeṣāṇyaṣṭāṅgānīti /
[214|15-214|16]
nṛtyagotavāditraṃ gandhamālyavilepanaṃ ca dvayaṃ kṛtvā /
[214|16]
evaṃ tu sati sūtrapāṭho na yujyeta /
[214|16-214|18]
akālabhojanādvirati muktvā "anenāhamaṣṭamāṅgena teṣāmāryāṇāmarhatāṃ śikṣāyāmanuśikṣe anuvidhīya" iti /
[214|18]
kastarhi so 'nya upavāso yasyemānyaṅgāni /
samudāyasyāvayavā aṅgāni /
[214|19-214|20]
yathā sthasyāṅgāni caturaṅgo balakāyaḥ pañcāṅgaṃ tūryaṃ tathā 'ṣṭāṅga upavāso draṣṭavyaḥ /
[214|20-214|21]
akālabhojanāt prativiratirūpavāsa upavāsāṅgaṃ ca yathā samyagdṛṣṭirmārgo mārgāṅgaṃ ca /
[214|21-214|22]
dharmapravicayasaṃbodhyaṅgaṃ bodhirvodhyaṅgaṃ samādhirdhyānaṃ dhyānāṅgaṃ ceti vaibhāṣikāḥ /
[214|22-214|23]
natu teṣāmeva samyagdṛṣṭyādīnāṃ ta evāṅgatvāya kalpanta iti /
[214|23-214|24]
pūrvakāḥ samyagdṛṣṭyādaya uttareṣāmaṅgaṃ yadi syuḥ prathamakṣaṇotpanna āryamārgo nāṣṭāṅgaḥ syāt /
[214|25]
kiṃ khalvayamupavāsakasyaivopavāsa āhosvidanyasyāpi /
[214|26]
anyasyāpyupavāso 'sti śaraṇaṃ tvagatasya na /
[214|27-215|01]
anupavāsako 'pi yastamahorātraṃ buddhadharmasaṃghān śaraṇaṃ gatvopavāsaṃ gṛhṇāti tasyotpadyate upavāsasaṃvaro nānyathā /
[215|01]
anyatrājñānāt /
[215|01-215|04]
sūtra uktaṃ "yataśca mahānāman gṛhī avadātavasanaḥ puruṣaḥ puruṣendriyeṇa samanvāgato buddhaṃ śaraṇaṃ gacchati dharmaṃ saṃghaṃ śaraṇaṃ gacchati vācaṃ ca bhāṣate upavāsakaṃ ca māṃ dharaya /
[215|04]
iyatā upāvāsako bhavatī"ti /
tat kiṃ śaraṇagamanādevopavāsako bhavati /
[215|05]
bhavatīti bahirdeśakāḥ /
na vinā saṃvareṇeti kāśmīrāḥ /
yattarhi sūtra uktam /
[215|06]
nāstyatra virodhaḥ /
yasmādasyotpadyate tata eva
[215|07]
upāsakatvopagamātsaṃvṛt
[215|08]
upāsakatvābhyupagamādevāsyopāsakasaṃvaro jāyate /
[215|08-215|09]
"yadevābhyupagacchatyupāsakaṃ māṃ dhārayetyādyagreṇa yāvajjīvaṃ prāṇāpetami"ti /
[215|09-215|10]
prāṇātipātādyapetamityartho madhyapadalopāt /
[215|10]
laghusaṃvarasyāpi vyutpādanārthaṃ śikṣāpadānām
[215|11]
uktistu bhikṣuvat
[215|12-215|13]
yathaivaṃ bhikṣurlabdhasaṃvaro 'pi punaḥ śikṣāpadāni grāhyate śrāmaṇeraśca vyutpādanārthamita ścāmutaśca te saṃvara iti tathopavāsako 'pi na tu vinā saṃvareṇopāsako 'sti /
[215|14]
sarve cet saṃvṛtā ekadeśakāryādayaḥ katham /
[215|15-215|16]
yadi sarva evopāsakā upāsakasaṃvarasthāḥ kathaṃ bhagavatā ekadeśakārī pradeśakārī yadbhūyaḥkārī pūripūrṇakārī copāsaka uktaḥ /
[215|17]
tatpālanāt kila proktāḥ
[215|18]
yo hi yacchikṣāpadaṃ pālayati sa tatkārītyuktaḥ /
sarve tu samaṃ saṃvarasthāḥ /
[215|19]
idamutsūtraṃ vartate /
kimatrotsūtram /
[215|19-215|20]
upāsakatvābhyupagamādeva saṃvaralābho yasmāt prāṇatipātamityāheti /
[215|20]
na hyevaṃ sūtrapāṭhaḥ ukto yathā mahānāmasūtre pāṭhaḥ /
[215|21]
tatraiva copāsakalakṣaṇopadeśo nānyatra /
[215|21-215|22]
yatra tveṣa pāṭho "yāvajjīvaṃ prāṇāpetaṃ śaraṇagatamabhiprasannami"ti /
[215|22-215|23]
tatra te dṛṣṭasatyā "avetyaprasādānvayaṃ prāṇairapi saddharmopagamanaṃ darśayanti sma /
[215|23]
jīvitaheto rapyabhavyā vayamenaṃ dharmaṃ parityaktu"miti /
[215|23-215|24]
na tveṣa lakṣaṇopadeśaḥ saṃvarasya /
[215|24]
prāṇāpetaṃ tu na kvacit paṭhyate /
[215|24-216|01]
kaścaitadaparisphuṭārthaṃ paṭhet /
[216|01]
ekadeśakāryādīṃstu khaṇḍitaśikṣānadhikṛtya praśna eva na yujyate /
[216|02]
kuto visarjanamāveṇikadharmāṇām /
[216|02-216|03]
ko hyapāsakasaṃvaraṃ jānan etanna jñāsyate yo hi yacchikṣāpadaṃ na khaṇḍayati sa tatkārī bhavatīti /
[216|03-216|04]
upāsakasaṃvarasya tu parimāṇānabhijñāṃstanmātraśikṣākṣamān pratyeṣa praśno yujyate /
[216|04-216|05]
"kiyatā bhadantopāsaka ekadeśakārī bhavati yāvat paripūrṇakārī bhavati /"
[216|05-216|06]
yadi tarhi vinā saṃvareṇopāsakaḥ syādvikalena vā bhikṣuśrāmaṇerāvapi syātām /
[216|06-216|07]
kathaṃ tāvadeṣāmupāsakasaṃvarādīnāmaṅgapratiniyamo bhavati /
[216|07]
śāstṛprajñaptivaśāt /
[216|08]
upāsakatvādipratiniyamo 'pi śāstṛprajñaptivaśādiṣyatām /
[216|08-216|09]
vināpi hi saṃvareṇopāsakaḥ prajñaptito na tu bhikṣuśrāmaṇerāviti te tvetannecchanti kāśmīrāḥ /
[216|09-216|10]
sarveṣāṃ tu saṃvarāṇām /
[216|11]
mṛdvāditvaṃ yathā manaḥ
[216|12]
mṛdumadhyādhimātratvaṃ sasaṃtānacittavaśāt /
[216|12-216|13]
evaṃ ca kṛtvā 'rhato 'pi mṛduḥ prātimokṣasaṃvaraḥ syāt pṛthagjanasyādhimātraḥ /
[216|13-216|14]
kiṃ punaḥ saṃvaragrahaṇādevopāsakaḥ syādvinā śaraṇagamanaiḥ /
[216|14]
na syādanyatrājñānāt /
[216|15]
yo buddhadharmasaṃghāñcharaṇaṃ gacchati kimasau śaraṇaṃ gacchati /
[216|16-216|17]
buddhasaṃghakarāndharmānaśaikṣānubhayāṃśca saḥ /
nirvāṇaṃ ceti śaraṇaṃ yo yāti śāraṇatrayam
[216|18-216|20]
yo buddhaṃ śaraṇaṃ gacchati aśaikṣānasau budhakarakāndharmāñcharaṇaṃ gacchati yeṣāṃ prādhānyena sa ātmabhāvo budhā ityucyate yeṣāṃ vā lābhena sarvāvabodhasāmarthyādbuddho bhavati /
[216|20]
ke punaste /
kṣayajñānādayaḥ saparivārāḥ /
[216|20-216|21]
rūpakāyasya pūrvaṃ paścāccāviśeṣāt /
[216|21]
kiṃ sarvabuddhānathaikam /
lakṣaṇataḥ sarvabudhān /
[216|21-216|22]
mārgasyāvilakṣāṇatvāt /
[216|22-216|23]
yaḥ saṃghaṃ śaraṇaṃ gacchati śaikṣāśaikṣānasausaṃghakarakānharmān gacchati yeṣāṃ lābhenāṣṭau pudgalāḥ saṃghībhavanti /
[216|23]
abhedatvāt /
[216|24]
kiṃ sarvasaṃghānathaikam /
lakṣaṇataḥ sarvasaṃghānmārgasyāvilakṣaṇatvāt /
[216|24-216|26]
yattu sūtra uktaṃ "yo 'pyasau bhaviṣyatyanāgate 'dhvani saṃgho nāma tamapi śaraṇaṃ gacchatami "ti /
[216|26]
tatpratyakṣabhāvinaḥ saṃvaratvasyodbhāvanārtham /
[216|26-216|27]
yo dharmaṃ śaraṇaṃ gacchati asau nirvāṇaṃ śaraṇaṃ gacchati pratisaṃkhyānirodham /
[216|27-216|28]
svaparasaṃtānaklelśānāṃ duḥkhasya ca śāntyekalakṣaṇātvāt /
[216|28-216|29]
yadyaśaikṣā dharmā eva buddhaḥ kathaṃ tathāgatasyāntike dukṣṭacittarudhirotpādanādānantaryaṃ bhavati /
[216|29-217|01]
āśrayavipādanātte 'pi vipāditā bhavantīti vaibhāṣikāḥ /
[217|01]
śāstraṃ tu naivaṃ vācakamaśaikṣā dharmā eva buddha iti /
[217|01-217|02]
kiṃ tarhi /
[217|02]
buddhakarakā iti /
ata āśrayasya buddhatvāpratiṣedhādacodyamevaitat /
[217|02-217|03]
anyathā hi laukikacittastho na buddhaḥ syānna saṃghaḥ śīlameva ca bhikṣukarakaṃ bhikṣuḥ syāt /
[217|04]
yathā tu yo bhikṣūn pūjayati bhikṣukarakamasau śīlaṃ pūjayati /
[217|04-217|05]
evaṃ yo buddhaṃ śaraṇaṃ gacchatyaśaikṣānasau buddhakarakāndharmān śaraṇaṃ gacchati /
[217|05-217|06]
yo buddhaṃ śaraṇaṃ gacchati so 'ṣṭādaśāveṇikānbuddharmānityapare /
[217|06-217|07]
kiṃsvabhāvāni śaraṇagamanāni /
[217|07]
vāgvijñaptisvabhāvāni /
kaḥ punaḥ śaraṇārthaḥ /
[217|07-217|08]
trāṇārthaḥ śaraṇārthaḥ /
[217|08]
tadāśrayeṇa sarvaduḥkhātyantanirmokṣāt /
uktaṃ hi bhagavatā
[217|09-217|10]
"bahavaḥ śaraṇaṃ yānti parvatāṃśca vanāni ca
ārāmānvṛkṣāṃścaityāṃśca manuṣyā bhayavarjitāḥ //
[217|11-217|12]
na tvetaccharaṇaṃ śreṣṭhaṃ naitaccharaṇamuttamam /
naitaccharaṇamāgamya sarvaduḥkhātpramucyate //
[217|13-217|14]
yastu buddhaṃ ca dharmaṃ ca saṃghaṃ ca śaraṇaṃ gataḥ /
catvāri cāryasatyāni paśyati prajñayā yadā //
[217|15-217|16]
duḥkhaṃ duḥkhasamutpādaṃ duḥkhasya samatikramam /
āryaṃ cāṣṭāṅgikaṃ mārgaṃ kṣemaṃ nirvāṇagāminam //
[217|17-217|18]
etaddhi śaraṇaṃ śreṣṭhametaccharaṇamuttamam /
etaccharaṇamāgamya sarvaduḥkhāt pramucyate //"iti /
[217|19]
eta eva śaraṇagamanāni sarvasaṃvarasamādāneṣu dvārabhūtāni /
[217|20-217|21]
kiṃ punaḥ kāraṇamanyeṣu saṃvareṣvabrahmacaryādviratiḥ śikṣāpadaṃ vyavasthāpitam upāsakasya tu kāmamithyācārāt /
[217|22]
mithyācārātigarhyatvātsaukaryādakriyāptitaḥ /
[217|23]
kāmamithyācāro hi loke 'tyantaṃ garhitaḥ /
pareṣāṃ dāropaghātādāpāyikatvācca /
[217|24]
na tathā 'brahmacaryam /
[217|24-217|25]
sukarā ca kāmamithyācārādviratirgṛhānadhyāvasatāṃ duṣkarātvabrahmacaryāditi duṣkaraṃ karttuṃ notsaheran /
[217|25-217|26]
āryāścākaraṇasaṃvaraṃ kāmamithyācārāt pratilabhante /
[217|26-218|01]
janmāntareṣvapyanadhyācaraṇānnatvabrahmacryādityupāsakasyāpi tasmādeva viratiḥ śikṣāpadaṃ vyavasthāpitaṃ mā bhūt parivṛttajanmāntaraḥ śaikṣa upāsakasaṃvarāṅgeṣvasaṃvṛta iti /
[218|01-218|02]
akriyāniyamo hyakaraṇasaṃvaraḥ /
[218|02-218|03]
ya upāsakāḥ santo bhāryāḥ pariṇayanti kiṃ taistābhyo 'pi saṃvaraḥ pratilabdho 'tha na /
[218|03]
pratilabdho mā bhūt prādeśikasaṃvaralābha iti /
[218|03-218|04]
kathaṃ saṃvarakṣobho na bhavati /
[218|04]
yasmāt
[218|05]
yathābhyupagamaṃ lābhaḥ saṃvarasya na saṃtateḥ
[218|06]
yathā hyeṣāmabhyupagamastathā saṃvaralābhaḥ /
kathaṃ caiṣāmabhyupagamaḥ /
[218|06-218|07]
kāmamithyācārādviramāmīti /
[218|07-218|08]
na tvatra saṃtāne mayā brahmacaryaṃ na kartavyamityata evaiṣāṃ tadadhiṣṭhātkāmamithyācārāṅgādeva saṃvaralābho nābrahmacaryāditi nāsti bhāryībhūtāyāṃ saṃvarakṣobhaḥ /
[218|09-218|10]
atha kasmāt mṛṣāvādād viratirevopāsakasaṃvaraśikṣāpadaṃ na paiśunyādiviratiḥ /
[218|10]
ebhireva ca tribhiḥ kāraṇaiḥ /
[218|11]
Original text: Abhidharmakośabhāṣya · Edition: s of (1) P. Pradhan (ed.), Abhidharmakośabhāṣyam of Vasubandhu. (rev. 2nd ed.) Patna: K.P. Jayaswal Research Center, 1975. (2) Dwarikadas Shastri, Swami (ed.), Abhidharmakosa & Bhasya of Acarya Vasubandhu with Sphutartha Commentary of Acarya Yasomittra. (2 vols.) Varanasi: Bauddha Bharati, 1998. · Data entry Dan Lusthaus Paul Hackett · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0