Language

ENहिગુ
Scripture Library

Abhidharmakośabhāṣya · Part 321340

akasmiko hi bhāvānāṃ vināśaḥ /
kiṃ kāraṇam /
kāryasya hi kāraṇaṃ bhavati /
[193|08]
vanāśaścābhāvaḥ /
yaścābhāvastasya kiṃ kartavyam /
[193|08-193|09]
so 'sāvākasmikok vināśo yadi bhāvasyotpannamātrasya na syāt paścādapi na syādbhāvasya tulyatvāt /
[193|09-193|10]
tathānyathībhūtaḥ /
[193|10]
na yuktaṃ tasyaiva /
nyathātvam /
na hi sa eva tasmādvilakṣaṇo yujyate /
[193|10-193|11]
dṛṣṭo vai kāṣṭhādīnāmagnyādisaṃyogādvināśaḥ /
[193|11-193|12]
na ca dṛṣṭādgariṣṭhaṃ pramāṇamastīti /
[193|12-193|13]
na ca sarvasyākasmiko vināśaḥ kathaṃ tāvat bhavān kāṣṭhādīnāmagnyādisaṃyogādvināśaṃ paśyāmīti manyate /
[193|13]
teṣāṃ punaradarśanāt /
[193|13-193|14]
saṃpradhāryaṃ tāvadetat /
[193|14-193|15]
kimagnisaṃyogātkāṣṭhādayo vinaṣṭā ato na dṛśyante utāho svayaṃ vinaṣṭā anye ca punarnotpannā ato na dṛśyante /
[193|15-193|16]
yathā vāyusaṃyogātpradīpaḥ pāṇisaṃyogādghaṇṭāśabda iti /
[193|16]
tasmādanumānasādhyo 'yamarthaḥ /
kiṃ punaratrānumānam /
[193|16-193|17]
uktaṃ tāvat akāryatvādabhāvasyeti /
[193|17]
punaḥ
[193|18]
na kasyacidahetoḥ syāt
[193|19]
yadi vināśo hetusāmānyānna kasyacidahetukaḥ syādutpādavat /
[193|19-193|20]

kṣaṇikānāṃ ca buddhiśabdārciṣāṃ dṛṣṭa ākasmiko vināśa iti nāyaṃ hetumapekṣate /
[193|20-193|21]
yastu manyate buddhyantarādbuddhervināśaḥ śabdāntarācchabdasyeti /
[193|21]
tadayuktam /
buddhyorasamavadhānāt /
[193|21-193|22]
na hi śaṃsayaniścayajñānayoryuktaṃ samavadhānaṃ sukhaduḥkhayo rāgadveṣayorvā /
[193|22-193|24]
yadā ca paṭubuddhiśabdānantaramapaṭubuddhiśabdāvutpadyete tadā kathamapaṭuḥ samānajātīyo dharmaḥ paṭīyāṃsaṃ hiṃsyāt /
[193|24-193|25]
antyayośca kathaṃ yo 'pyarciṣāmavasthānahetvabhāvāddharmādharmavaśādvā vināśaṃ manyate tadapyayuktam /
[193|25]
na hyabhāvaḥ kāraṇaṃ bhavitumarhati /
[193|25-193|26]
na cāpyutpādavināśahetvordharmārdharmayoḥ kṣaṇe kṣaṇe vṛttilābhapratibandhau bhavitumarhataḥ /
[193|27]
sakyaṣcaiṣa kāraṇa parikalpaḥ sarvatra samskṛte kartumityalaṃ vivādena /
[194|01-194|02]
yadi ca kāṣṭhādīnāmagnyādisaṃyogahetuko vināśaḥ syādevaṃ sati pākajānāṃ guṇānāṃ pakvataratamotpattau
[194|03]
hetuḥ syācca vināśakaḥ /
[194|04]
hetureva ca vināśakaḥ syāt /
kathaṃ kṛtvā /
[194|04-194|06]
ghāsādyagnisaṃbandhā guṇāḥ pākajā utpannāstata eva tādṛśādvā punaḥ pakvataratamotpattau teṣāṃ vināśa iti hetureva teṣāṃ vināśakaḥ syāddhetvaviśiṣṭo vā /
[194|06-194|07]
na ca yuktaṃ yata eva tādṛśāddvā teṣāṃ bhāvastata eva tādṛśācca teṣāṃ punarabhāva iti /
[194|07-194|08]
jvālāntareṣu tāvaddhetubhedakalpanāṃ parikalpeyuḥ /
[194|08-194|09]
kṣarahimaśuktasūryodakabhūmisaṃbandhāttu pākajaviśeṣotpattau kāṃ kalpanāṃ kalpayeyuḥ /
[194|09-194|10]
yattarhyāpaḥ kvāthyamānāḥ kṣīyante kiṃ tatrāgnisaṃyogāḥ kurvanti /
[194|10-194|11]
tejodhātuṃ prabhāvato vardhayanti yasya prābhāvādapāṃ saṃghātaḥ kṣāmakṣāmo jāyate yāvadatikṣāmatāṃ gato 'nte na punaḥ saṃtānaṃ saṃtanoti /
[194|11-194|12]
idamatrāgnisaṃyogāḥ kurvanti /
[194|12-194|14]

tasmānnāsti bhāvānāṃ vināśahetuḥ svayameva tu bhaṅguratvādvinaśyanta utpannamātrā vinaśyantīti siddha eṣāṃ kṣaṇabhaṅgaḥ kṣaṇabhaṅgācca gatyabhāvaḥ /
[194|14]
gatyabhimānastu deśāntareṣu nirantarotpattau tṛṇajvālāvat /
[194|15]
gatyabhāve ca "saṃsthānaṃ kāyavijñapti"riti siddham /
[194|15-194|16]
nāsti saṃsthānaṃ dravyata iti sautrāntikāḥ /
[194|16]
ekadiṅmukhe hi bhūyasi varṇa utpanne dīrghaṃ rūpamiti prajñapyate /
[194|16-194|17]
tamevāpekṣyālpīyasi hrasvamiti /
[194|17]
caturdiśaṃ bhūyasi caturasramiti /
[194|17-194|27]
sarvatra same vṛttamiti /
[194|18]
evaṃ sarvam /
[194|18-194|19]
tadyathā 'lātamekasyāṃ diśi deśāntareṣvanantareṣu nirantaramāśu dṛśyamānaṃ dīrghamiti pratīyate sarvato dṛśyamānaṃ maṇḍalamiti /
[194|19-194|20]
na tu khalu jātyantaramasti saṃsthānam /
[194|20]
yadi hi syāt
[194|21]
dvigrāhyaṃ syāt
[194|22-194|23]
cakṣuṣā hi dṛṣṭvā dīrghamityavasīyate kāyendriyeṇāpi spṛṣṭveti dvābhyāmasya grahaṇaṃ prāpnuyāt /
[194|23]
na ca rūpāyatanasya dvābhyāṃ grahaṇamasti /
[194|23-194|24]
yathā vā spraṣṭavye dīrghādigrahaṇaṃ tathā varṇe saṃbhāvyatām /
[194|24]
smṛtimātraṃ tatra spraṣṭavyasāhacaryāt bhavati /
[194|24-194|25]
sa tu sāhacaryāt bhavati na tu sākṣāt grahaṇam /
[194|25-194|26]
yathā 'gnirūpaṃ dṛṣṭvā tasyoṣṇatāyāṃ smṛtirbhavati puṣpagandhaṃ ca ghrātvā tadvarṇa iti /
[194|26-195|01]
yuktamatrāvyabhicāratvādanyenānyasya smaraṇaṃ natu kiñcit spraṣṭavyaṃ kvacit saṃsthāne niyataṃ yatastatra smaraṇaṃ niyamena syāt /
[195|01-195|02]

athāsatyapi sāhacaryaniyame saṃsthānasmaraṇaṃ niyamena syāt /
[195|02]
varṇe 'pi syāt varṇavaddhā saṃsthāne 'pyaniyamena syāt /
[195|02-195|03]
nacaivaṃ bhavati /
[195|03]
ayuktamasya spraṣṭavyātsmaraṇaṃ /
[195|03-195|04]
citrāstaraṇevā 'nekavarṇasaṃsthāne darśanādbahūnāmaikadeśyaṃ prāpnuyāt /
[195|04]
taccāyīuktaṃ varṇavat /
[195|04-195|05]
tasmānnāsti dravyataḥ saṃsthānam /
[194|06]
yaccāpi kiñcit sapratighaṃ rūpamasti tadavaśyaṃ paramāṇau vidyate /
[195|07]
na cāṇau tat
[195|08]
na ca saṃsthānaṃ paramāṇau vidyate dīrghādi /
[195|08-195|09]
tasmādbahuṣveva tathā saṃniviṣṭeṣu dīrghādiprajñaptiḥ /
[195|09-195|10]
atha mattaṃ saṃsthānaparamāṇava eva tathā saṃniviṣṭā dīrghādisaṃjñāṃ labhanta iti /
[195|10]
so 'yaṃ kevalaḥ pakṣapātasteṣāmasiddhatvāt /
[195|10-195|11]
siddhasvalakṣāṇānāṃ hi teṣāṃ saṃcayo yujyate /
[195|11]
na ca saṃsthānāvayavānāṃ varṇādivat svabhāvaḥ siddha iti kuta eṣāṃ saṃcayaḥ /
[195|12]
yattarhi varṇaścābhinno bhavati saṃsthānaṃ ca bhinnaṃ dṛśyate mṛdbhājanānām /
[195|12-195|14]
nanu coktaṃ yathā kṛtvā varṇe dīrghādisaṃjñā prajñapyate tathā ca pipīlikādīnāmabhede paṅkticakrādīnāṃ bhedaḥ prajñāyate tathā saṃsthānasyāpi /
[195|14-195|16]
yattarhi tamapi dūrādvā varṇamapaśyantaḥ sthāṇvādīnāṃ dairghyādīni paśyanti varṇameva te tatrāvyaktaṃ dṛṣṭvā dīrghādiparikalpaṃ kurvanti /
[195|16]
paṅktisenāparikalpavat /
itthaṃ caitadevam /
[195|17]
yatkadācidanirdhāryamāṇaparicchedaṃ saṃghātamātramavyaktaṃ dṛśyate kimapyetaditi /

[195|18-195|19]
athedānīṃ kāyasya gatiṃ nirākṛṭya samsthānaṃ ca tatra bhavantaḥ sautrāntikāḥ kāṃ kāyavijñarptiṃ prajñapayanti /
[195|19]
saṃsthānameva hi te kāyavijñarpti prajñapayanti /
natu punardravyataḥ /
[195|20]
tāṃ ca prajñapayantaḥ kathaṃ kāyakarma prajñapayanti /
[195|20-195|21]
kāyādhiṣṭhānaṃ karma kāyakarma yā cetanā kāyasya tatra tatra praṇetrī /
[195|21]
evaṃ vāṅmanaskarmaṇī api yathāyogaṃ veditavye /
[195|22-195|23]
yattarhi "cetanā karma cetayitvā ce"tyuktaṃ saṃkalpacetanā pūrvaṃ bhavatyevaṃ saṃkalpacetanā pūrvaṃ bhavatyevaṃ caivaṃ ca kariṣyāmīti /
[195|23]
tathā cetayitvā paścāt kriyā cetanotpadyate /
[195|23-195|24]
yayā kāyaḥ preryate sā 'sau cetayitvā karmetyucyate /
[195|24-195|25]
evaṃ tarhi vijñaptyabhāvādavijñaptirapi kāmāvacarī nāstīti mahānto doṣā anuṣajyante /
[195|25-195|26]
anuṣaṅgānāṃ punaḥ pratyanuṣaṅgā bhaviṣyanti /
[195|26-195|27]
yadi tasmādeva kāyakarmasaṃśabditāccetanāviśeṣādavijñaptiḥ syāt /
[195|27-195|28]
cittānuparivartinī syātsamāhitavijñaptivat nai vaṃ bhaviṣyati /
[195|28]
cetanāviśeṣeṇa tadākṣpaviśeṣāt /
[195|28-196|01]
sā 'pi ca vijñaptiḥ satī tadākṣepe cetanāyā balaṃ nibhālayate /
[196|01]
jaḍatvāt /
[196|01-196|02]
dravyameva tu saṃsthānaṃ vaibhāṣikā varṇayanti saṃsthānātmikāṃ tu kāyavijñaptim /
[196|03]
vāgvijñaptistu vāgdhvaniḥ
[196|04]
vāksvabhāvo yaḥ śabdaḥ saiva vāgvijñaptiḥ /
avijñaptiḥ pūrvamevoktā /
[196|04-196|05]
sā 'pi dravyato nāstīti sautrāntikāḥ /

[196|05]
abhyupetyākaraṇamātratvāt /
[196|05-196|06]
atītānyapi mahābhūtānyupādāya prajñaptesteṣāṃ cāvidyamānasvabhāvatvādrūpalakṣaṇābhāvācca /
[196|06-196|07]
astīti vaibhāṃṣikāḥ /
[196|07]
kathaṃ jñāyate /
[196|08]
trividhāmalarūpoktivṛddhyakurvatpathādibhiḥ /
[196|09]
trividhaṃ rūpamuktaṃ sūtre /
"tribhiḥ sthānai rūpasya rūpasaṃgraho bhavati /
[196|09-196|10]
asti rūpaṃ sanidarśanaṃ sapratigham /
[196|10]
asti rūpamanidarśanaṃ sapratigham /
[196|10-196|11]
asti rūpamanidarśanamapratighami"ti /
[196|11]
anāsravaṃ ca bhagavatā rūpamuktam /
"anāsravāḥ dharmāḥ katame /
[196|12-196|13]
yasmin rūpe 'tītānāgatapratyutpanno notpadyate 'nunayo vā pratigho vā yāvadyasminvijñāne /
[196|13]
ima ucyante 'nāsravā dharmā" iti /
[196|13-196|14]
na cā vijñaptiṃ virahayyāsti rūpamanidarśanamapratighaṃ nāpyanā sravam /
[196|14]
vṛddhirapi coktā /
[196|14-196|17]
"ebhiḥ saptabhiraupadhikaiḥ puṇyakriyāvastubhiḥ samanvāgatasya śrāddhasya kulaputrasya kuladuhiturvā carato vā svapato vā tiṣṭhato vā jāgrato vā satatasamitamabhivardhata eva puṇyamupajāyata eva puṇyam /
[196|17]
evaṃ niraupadhikairi"ti //
[196|17-196|18]
na cāvijñaptimantareṇānyamanaso 'pti puṇyasyābhivṛddhiryujyate /
[196|18-196|19]
akurvataśca svayaṃ paraiḥ kārayataḥ karmapathā na sidhyeyurasatyāmavijñaptau /
[196|19]
nahyājñāpanavijñaptiḥ maulaḥ karmapatho yujyate /

[196|20]
tasya karyaṇo 'kṛtatvāt /
kṛte 'pi ca tasyāḥ svabhāvaviśeṣāditi /
[196|20-196|22]
uktaṃ ca bhagavatā "dharmā bhikṣavo bāhyamāyatanamekādaśabhirāyatanairasaṃgṛhītamanidarśanamapratighami"ti /
[196|22]
na tvarūpītyuktam /
[196|22-196|23]
tatra kiṃ prayojanaṃ syādyadi dharmāyatanāntargatamavijñaptirūpaṃ naśyeta /
[196|23]
aṣṭāṅgaśca mārgo na syādavijñaptimantareṇa /
[196|23-196|24]
samāpannasya samyagvākkarmāntājīvānāmayogāt /
[196|24-196|26]
yattarhīdamuktaṃ "tasyaivaṃ jānata evaṃ paśyataḥ samyagdṛṣṭirbhāvanāparipūriṃ gacchati samyak saṃkalpaḥ samyak vyāyāmaḥ samyak smṛtiḥ samyak samādhiḥ /
[196|26-196|27]
pūrvameva cāsya samyak vāvakrmāntājīvāḥ pariśuddhā bhavanti paryavadātā" iti /
[196|27-196|28]
laukikamārgavairāgyaṃ pūrvakṛtamabhisaṃdhāyaitaduktam /
[196|28-197|01]
prātimokṣasaṃvaraścapi na syādasatyāmavijñaptau /
[197|01-197|02]
na hi samādānādurdhvaṃ tadasti yenānyamanasko 'pyayaṃ bhikṣuḥ syāt bhikṣuṇī veti /
[197|02]
setuśca sūtre viraktiruktā /
dauḥśīlyavivandhatvāt /
[197|02-197|03]
na vā bhavantī seturbhavitumarhatītyastyevāvijñaptiḥ /
[197|03-197|04]
atra sautrāntikā āhuḥ bahvapyetaccitramapyetat /
[197|04]
naivaṃ tvetat /
kiṃ kāraṇam /
yat tāvaduktaṃ "trividharūpokteri" ti /
[197|04-197|05]
tatra yogācārā upadiśanti /
[197|05]
dhyāyināṃ samādhiviṣayo rūpaṃ samādhiprabhāvādutpadyate /
[197|06]
cakṣurindriyāviṣayatvāt anidarśanam /

deśānāvaraṇatvādapratighamiti /
atha matam /
[197|07]
kathamidānīṃ tat rūpam iti /
etadavijñaptau samānam /
[197|07-197|08]
yadapyuktamanāsravarūpokteriti tad eva samādhiprabhāvasaṃbhūtaṃ rūpamanāsrave samādhāvanāsravaṃ varṇayanti yogācārāḥ /
[197|09]
arhato yadrūpaṃ bāhyaṃ cetyapare /
āsravāṇāmaniśrayatvāt /
[197|09-197|10]
yattarhi sūtra uktaṃ "sāsravā dharmāḥ katame /
[197|10]
yāvadeva cakṣuryavadeva rūpāṇī"ti vistaraḥ /
[197|10-197|11]
tatra punarāsravāṇāmapratipakṣatvātsāsravamuktam /
[197|11]
paryāyeṇa tarhi tadeva sāsravaṃ cānāsravaṃ ca syāt /
kiṃ syāt /
[197|12]
lakṣaṇasaṃkaraḥ syāt /
[197|12-197|13]
yathā tat sāsravaṃ tathā na kadācidanāsravamiti ko 'tra saṃkaraḥ /
[197|13-197|15]
yadi ca rūpāyatanādīni ekāntena sāsravāṇi syuriha sūtre kimartha viśeṣitāni syu"ryāni rūpāṇi sāsravāṇi sopādānīyāni cetaḥkhilamrakṣavastvi"ti vistaraḥ /
[197|15-197|19]
yadapyuktaṃ "puṇyābhivṛddhivacanāditi tatrāpi pūrvācāryā nirdiśanti "dharmatā hyeṣā yathā dātṝṇāṃ dāyāḥ paribhujyante tathā tathā bhoktṝṇāṃ guṇaviśeṣādanugrahaviśeṣāccānyamanasāmapi dātṝṇāṃ tadālambanadānacetanā bhāvitāḥ saṃtatayaḥ sūkṣmaṃ pariṇāmaviśeṣaṃ prāpnuvanti yenāyatyāṃ bahutaraphalābhiniṣpattaye samarthā bhavanti /"
[197|19-197|20]
"idamabhisaṃdhāyoktaṃ" bhavedabhivardhata eva puṇyamupajāyata eva puṇyam iti /
[197|20-197|21]
atha mataṃ kathamidānīṃ saṃtānāntaraviśeṣādanyamanaso 'pi saṃtānāntarasya pariṇāmaḥ setsyatīti /
[197|21]
etadavijñaptau smānam /
[197|21-197|23]
kathamidānīṃ saṃtānāntaraviśeṣātsaṃtānāntare dharmāntaramavijñaptiḥ setsyatīti nirūpadhikeṣvidānīṃ puṇyakriyāvastuṣu kathaṃ bhaviṣyatīti /
[197|23-197|24]
abhikṣṇaṃ tadālambanacetanābhyāsātsvapneṣvapi tā anuṣaṅginyo bhavanti /
[197|24-197|25]
avijñaptivādinastu niraupadhike yatra vijñaptirnāsti tatra kathāmavijñaptiḥ syāt /
[197|25-197|26]

aupadhike 'pyabhīkṣaṇaṃ tadālambanecetanābhyāsādityapare /
[197|26-198|01]
yattarhi sūtra uktaṃ "yasyograbhikṣuḥ śīlavān kalyāṇadharmā piṇḍakaṃ paribhujyāpramāṇaṃ cetaḥsamārdhiṃ kāyena sākṣātkṛtvopasaṃpadya viharatyapramāṇastannidānadāyakasya dānapateḥ puṇyābhiṣyandaḥ kuśalābhiṣyandaḥ sukhāsvādadhāraḥ pratikāṅkṣitavya" ityatra tadānīṃ dātuḥ kaścetanāviśeṣaḥ /
[198|01-198|02]
tasmātsaṃtatipariṇāmaviśeṣa eva nyāyyaḥ /
[198|02-198|03]
yadapyuktaṃ "kārayataḥ kathaṃ karmapathāḥ setsyantī"ti tatrāpyevaṃ varṇayanti /
[198|03-198|05]
tatprayogeṇa pareṣāmupaghātaviśeṣātprayoktuḥ sūkṣmaḥ saṃtatipariṇāma viśeṣo jāyate yata āyatyāṃ samante 'pi bahutaraphalābhinirvarttanasamarthā bhavatīti svayamapi ca kurvataḥ kriyāphalaparisamāptāveṣa eva nyāyo veditavyaḥ /
[198|05-198|06]
so 'sau saṃtatipariṇāmaviśeṣaḥ karmapatha ityākhyāyate /
[198|06]
kārye kāraṇopacārāt /
[198|06-198|07]
kāyikavācikatvaṃ tu tatkriyāphalatvādyathā vijñaptivādināmavijñapteriti /
[198|07-198|08]
upātteṣu skandheṣu trikālayā cetanayā prāṇātipātāvadhvena spṛśyata iti bhadantaḥ /
[198|08-198|09]
haniṣyāmi hanmi hatamiti cāsya yadā bhavatīti /
[198|09]
na tviyatā karmapathaḥ parisamāpyate /
[198|10]
mā bhūdahate 'pi mātrādau hatābhimānināmānantaryaṃ karmeti /
[198|11]
svayaṃ tu ghnata etāvāṃścetanāsamudācāra ityayamatrābhiprāyo yuktarūpaḥ syāt /
[198|11-198|13]
ka idānīmeṣa pradveṣo yadavijñaptiḥ prakṣipyate saṃtatipariṇāmaviśeṣaścābhyupagamyate tathaivāprajñāyamānaḥ /
[198|13]
na khalu kaścit pradveṣaḥ /
[198|13-198|14]
kintu cittānvayakāyaprayogeṇa kriyāparisamāptau tābhyāṃ pṛthagbhūtaṃ dharmāntaraṃ prayojayiturutpadyata iti notpadyate paritoṣaḥ /
[198|15-198|16]
yatkṛtaprayogasaṃbhūtā tu kriyāparisamāptistasyaiva tannimittaḥ saṃtatipariṇāmo bhavatīti bhavati paritoṣaḥ /
[198|16]
cittacaitasaṃtānāccāyatyāṃ phalotpatteḥ /
uktaṃ cātra /
[198|17]
kimuktam /
"vijñaptyabhāvādi"tyevamādi /
tadabhāvādavijñapterabhāvaḥ /

[198|17-198|18]
yadapyuktaṃ "dharmāyatanasyārūpitvaṃ yasmānnoktami"ti /
[198|18-198|19]
tadyadevātra rūpamanidarśanamapratighaṃ coktaṃ tadevāstu dharmāyatanaparyāpannam /
[198|19]
yadapyuktamaṣṭāṅga āryamārgo na syāditi /
[198|19-198|20]
aṅgaṃ tāvadācakṣva /
[198|20]
kathaṃ mārgasamāpannasya samyagvākkarmāntājīvā bhavantīti /
[198|20-198|21]
kimasau vācaṃ bhāṣyate kriyāṃ vā karoti cīvarādīn vā paryeṣate /
[198|21]
netyāha /
kiṃ tarhi /
[198|22]
tadrūpāmanāsravāmavijñaptiṃ pratilabhate /
[198|22-198|23]
yasyāḥ pratilambhādvyutthito 'pi na punarmithyāvāgādiṣu pravartate samyagvāgādiṣu ca pravartate /
[198|23-198|24]
ato nimitte naimittikopacārādavijñaptau tadākhyā kriyate /
[198|24-198|27]
yadyevamihāpyevaṃ kiṃ na gṛhyate mārgasamāpanno vināpyavijñaptyā tadrūpamāśayaṃ ca āśrayaṃ ca pratilabhate yasya pratilambhāt vyutthito 'pi na punarmithyāvāgādiṣu pravartate samyagvāgādiṣu ca pravartate /
[198|27-199|01]
ato nimitte naimittikopacāraṃ kṛtvā aṣṭau mārgāṅgāni vyavasthāpyanta iti /
[199|01]
aparastvāha /
tadakriyāmātramatrāṅgamuktaṃ syāt /
[199|01-199|02]
yadasāvāryamārgasāmarthyādakriyāniyamaṃ pratilabhate taccānāsravamārgasaṃniśrayalābhādanāsravaṃ syāt /
[199|02-199|03]
nahi sarvatra dravyamanto dharmāḥ parisaṃkhyāyante /
[199|03-199|04]
tadyāthā 'ṣṭau lokadharmāḥ lābho 'lābhaḥ yaśo 'yaśaḥ nindā praśaṃsā sukhaṃ duḥkhamiti /
[199|04]
nacātra cīvarādīnāmalābho nāmāsti dravyāntaram /
[199|05-199|06]
prātimokṣasaṃvaro 'pi syāt yayā cetanayā vidhipūrvaṃ kṛtvā 'bhyupagamaḥ pratiṣiddhātkarmaṇaḥ kāyavācau saṃvṛṇoti /
[199|06]
anyacittona saṃvṛtaḥ syāditi cet /

na /
[199|07-199|09]
tadbhāvanayā kriyākāle smarataḥ tatpratyupasthānāt setubhāvo 'pi syādakriyāṃ pratijñāṃ saṃsmṛtya saṃsmṛtya lajjito dauḥśīlyākaraṇāt ityarthameva ca tasyāḥ samādānam /
[199|09-199|10]
yadi punaravijñaptereva dauḥsīlyaṃ pratibadhnīyāt na kaścitmuṣitasmṛtiḥ śikṣāṃ bhindyāt /
[199|10-199|11]
alaṃ vistareṇāstyeva dravyāntaramavijñaptirūpati vaibhāṣikāḥ /
[199|12-199|13]
yadyasti tacca mahābhūtānyupādāyetyuktam tat kim vijñaptimahābhūtānyevopādāyāvijñaptirutpadyate athānyāni /
[199|13]
anyānyeva sā mahābhūtānyupādāyotpadyate /
[199|14]
na hi saiva sāmagrī sukṣmaphalā caudārikaphālā ca yujyate /
[199|14-199|15]
kiṃ khalu yadātanī vijñaptistadātanānyeva sā mahābhūtānyupādāya vartate /
[199|15-199|16]
sarvamupādāyarūpaṃ prāyeṇaivaṃ kiñcittu vartamānamanāgataṃ cātītāni mahābhūtānyupādāya /
[199|16]
kiṃ punastaditi /
[199|17]
kṣaṇādūrdhvamavijñaptiḥ kāmāptātītabhūtajā
[199|18]
prathamāt kṣaṇādūrdhvamavijñaptiḥ kāmāvacarī atītāni mahābhūtānyupādāyotpadyate /
[199|19]
tānyasyā āśrayārthena bhavanti /
pratyutpannāni śarīramahābhūtāni saṃniśrayārthena /
[199|20]
pravṛtyanuvṛttikāraṇatvādyathākramam /
[199|20-199|21]
cakrasyeva bhūmau saparivartamānasya pāṇyāvedhabhūmipradeśau /
[199|22]
atha kutastyāni mahābhūtānyupādāya kutastyaṃ kāyavākkarma /
[199|23]
svāni bhūtānyupādāya kāyavākkarma sāsravam /
[199|24-199|25]
kāmāvacaraṃ kāyavākkarmaṃ kāmāvacarāṇyeva mahābhūtānyupādāya evaṃ yāvaccaturthadhyānabhūmikaṃ tadbhūmikānyevopādāya /
[199|26]
anāsravaṃ yatra jātaḥ
[199|27-200|01]
asravaṃ tu kāyavākkarma yasyāṃ bhūmau jātastadutpādayati tadbhūmikānyupādāya tadveditavyam /

[200|01]
dhātvapatitatvādanāsravāṇāṃ ca bhūtānāmabhāvāttadvalena cotpatteḥ /
[200|02]
tatra vijñaptyavijñaptyākhyakarmaṇī veditavye /
[200|03]
avijñaptiranupāttikā
[200|04]
naiḥṣyandikī ca sattvākhyā
[200|05]
kiñca
[200|06]
niṣyandopāttabhūtajā /
[200|07]
naiḥṣyandikānyeva bhūtānyupādāya cittacaittāni copādāyāvijñaptirbhavati /
[200|07-200|08]
asamāhitabhūmikāyā eṣa prakāraḥ /
[200|09]
samādhijaupacayikānupātābhinnabhūtajā
[200|10]
dhyānānāsravasaṃvarāvijñaptiḥ samādhijā /
[200|10-200|12]
sā samādhisaṃbhūtānyaupacayikānyanupātāni ca mahābhūtānyupādāyotpadyate abhinnāni ca yānyeva ca bhūtānyupādāya prāṇātipātādviratirutpadyate tānyeva yāvat saṃbhinnapralāpāt /
[200|12]
kiṃ kāraṇam /
[200|13]
cittavat bhūtābhedāt /
[200|13-200|14]
prātimokṣasaṃvare tvanyānyāni mahābhūtānyupādāya saptāvijñaptayo bhavanti /
[200|14]
vijñaptistu naiḥṣyandikī /
upāttā tu kāyikī /
[200|14-200|16]
kiṃ punariyaṃ vijñaptirutpadyamānā pūrvakasya saṃsthānasya saṃtānaṃ bādhitvotpadyate utāho na /
[200|16]
kiñcātaḥ yadi bādhitvotpadyate /
na /
[200|16-200|17]
vipākarūpasyocchinnasya punaḥ pravandhādavaibhāṣikīyaṃ prāpnoti /
[200|17]
athābādhitvā /

[200|17-200|18]
kathamekasminbhūtasaṃghāte saṃsthānadvayaṃ sidhyati /
[200|18-200|19]
anyānyeva tāni naiḥṣyandikāni tadānīmupajāyante yānyupādāya vijñaptirbhavati /
[200|19-200|20]
evaṃ tarhi yadyadevāṅgaṃ niśrityotpadyate vijñaptistena tenāṅgena mahīyasā bhavitavyam /
[200|20]
tanmahābhūtairabhivyāpanāt /
[200|20-200|21]
anabhivyāpane ca punaḥ kathaṃ kṛtsnāṅgena vijñapayet /
[200|21]
śuṣiratvāt kāyasyāsti teṣāmavakāśaḥ /
[200|22]
tat khalvetat karma paryāyeṇa dvividhaṃ trividhaṃ pañcavidhaṃ cottam /
[200|22-200|23]
cetanā cetayitvā ceti /
[200|23]
cetayitvā punardvidhā /
kāyavākkarma cetanā ca /
[200|23-200|24]
kāyakarma punaḥ dvividhaṃ vijñaptyākhyamavijñaptyākhyaṃ ca /
[200|24-200|25]
evaṃ vākkarma cetanā ceti pañcavidhaṃ bhavati /
[200|25]
tatra punaravijñaptirdvidhā /
kuśalā 'kuśalā ca /
[200|26]
nāvyākṛtāstyavijñaptiḥ
[200|27]
kiṃ kāraṇam /
[200|27-200|28]
avyākṛtaṃ hi cittaṃ durbalamato na śaktaṃ balavatkarmākṣeptuṃ yanniruddhe 'pi tasminnanuvadhnīyāt /
[201|01]
tridhā 'nyat
[201|02]
anyatkarma trividham /
kuśalākuśalāvyākṛtam /
kiṃ tadanyat /
vijñaptiścetanā ca /
[201|03]

aśubhaṃ punaḥ /
[201|04]
kāme
[201|05]
akuśalaṃ vastu karma kāmahātau veditavyam /
nānyatra /
[201|05-201|06]
akuśalamūlānāṃ prahīṇatvādāhrīkyānapatrāpyayośca /
[201|06-201|07]
kuśalāvyākṛtaṃ tu sarvatrā prativedhāt /
[201|07]
tatra
[201|08]
rūpe 'pyavijñaptiḥ
[201|09]
kāme 'pītyapiśabdāt /
ārūpyeṣu nāsti bhūtābhāvāt /
[201|09-201|10]
yatra hi kāyavācoḥ pravṛttistatra kāyavāksaṃvarau /
[201|10]
iha tarhi samāpannasya syādanāsravā vijñaptivat /
[201|11]
na /
tasyā dhātvapatitatvāt /
[201|11-201|12]
ārūpyāvacarī tvavijñaptināṃrhati visabhāgāni bhūtānyupādāya bhavitum /
[201|12]
sarvarūpavaimukhyāccārūpyasamāpattunārlaṃ rūpotpattaye /
[201|13]
vibhūtarūpasaṃjñatvāt /
dauḥśīlyapratipakṣeṇa śīlam /
tacca dauḥśīlyaṃ kāmāvacaram /
[201|14]
ārūpyāśca kāmadhātorāśrayā kārālambanapratipakṣadūratābhirdūre /
[201|14-201|15]
ata eṣvavijñaptirnāstīti vaibhāṣikāḥ
[201|16]
vijñaptiḥ savicārayoḥ
[201|17]
vijñaptistu savicārayoreva bhūmyoḥ /

kāmadhātau prathame ca dhyāne na tata ūrdhvam /
[201|18]
kāme 'pi nivṛtā nāsti
[201|19]
nivṛtā tu vijñaptiḥ kāmadhātāvapi nāsti /
brahmaloka evāsti /
[201|19-201|20]
mahābrāhmaṇo hi śāṭhyasamutthitaṃ kāyakarma śrūyate /
[201|20-201|21]
sa hi svaparṣanmadhye āyuṣmato 'śvajitaḥ kṣepārthamātmānaṃ kṣiptavāt /
[201|21-201|22]
tata ūrdhvamasatyāṃ vāgvijñaptau kathaṃ tatra śabdāyatanaṃ bāhyamahābhūtahetukam /
[201|22]
anye punarāhuḥ /
[201|22-201|23]
dvitīyādiṣvapi dhyāneṣu vijñaptirastyanivṛtāvyākṛtā /
[201|23]
na kuśalā na kliṣṭā /
kiṃ kāraṇam /
[201|24-201|25]
na hi teṣūpapannastajjātīyamadhobhūmikaṃ cittaṃ saṃmukhīkaroti yena tāṃ vijñaptiṃ samutthāpayet /
[201|25]
nyūnatvātprahīṇatvacca /
pūrvameva tu varṇayanti /
[201|25-201|26]
kiṃ punaḥ kāraṇamūrdhvaṃ brahmalokānnāsti vijñaptiḥ kāmadhātau ca nivṛktāvyākṛtā nāsti /
[202|01]
samutthānamasadyataḥ /
[202|02]
savitarkavicāreṇa hi cittena vijñaptiḥ samutthāpyate /
[202|02-202|03]
tacca dvitīyādiṣu dhyāneṣu nāsti bhāvanāprahātavyena cotthāpyate /
[202|03]
darśanaprahātavyasyāntarmukhapravṛttatvāt /
[202|04]
tacca kāmadhātau nivṛtavyākṛtaṃ nāsti /
[202|05]
kiṃ khalu samutthānavaśādevaṃ dharmāṇāṃ kuśalākuśalatvaṃ veditavyam /
netyāha /
[202|06]

kiṃ tarhi /
caturbhiḥ prakāraiḥ paramārthataḥ svabhāvataḥ saṃprayogataḥ samutthānataśca /
[202|07]
tatra tāvat /
[202|08]
paramārthaśubho mokṣaḥ
[202|09]
nirvāṇaṃ hi sarvaduḥkhavyupaśamaḥ /
tataḥ paramakṣematvāt paramārthena kuśalamārogyavat /
[202|10]
svato mūlahyar patrapāḥ
[202|11]
trīṇi kuśalamūlāni /
[202|11-202|12]
hriścāpatrapyaṃ ca svabhāevna kuśalāni anyasaṃprayogasamutthanānapekṣatvāt /
[202|12]
pathyauṣadhavat /
[202|13]
saṃprayogeṇa tadyuktāḥ
[202|14-202|15]
taireva kuśalamūlahyar patrāpyaiḥ saṃprayuktā dharmāḥ saṃprayogeṇa kuśalāstairasaṃprayuktānāṃ kuśalatvābhāvādauṣadhamiśrapānīyavat /
[202|16]
samutthā nāt kriyādayaḥ /
[202|17-202|18]
kāyavāvakkarmaṇi cittaviprayuktāśca saṃskārajātyādayaḥ prāptinirodhāsaṃjñisamāpattayastaireva kuśalamūlādisaṃprayuktai dharmaḥ samupasthāpitāḥ samutthānena kuśalāḥ /
[202|19]
auṣadhapānīyasaṃbhūtadhātrīkṣīravat /
[202|19-202|20]
prāptīnāṃ tu visabhāgacittasamutthāpitānāṃ kathaṃ kuśalatvamiti vaktavyam /
[202|20-202|21]
tadyathā vicikitsayā kuśalamūlapratisaṃdhānaṃ dhātupratyāgamaparihāṇibhyāṃ ca /
[202|21]
yathā ca kuśalamuktaṃ tato
[202|22]
viparyayeṇākuśalaṃ
[202|23]
kathaṃ kṛtvā /
saṃsāraḥ paramārthenākuśalaḥ /
sarvaduḥkhapravṛttyātmakatvena paramākṣematvāt /
[202|24]

akuśalamūlāhrīkyānapatrāpyāṇi svabhāvataḥ /
tatsaṃprayuktā dharmāḥ saṃprayogataḥ /
[202|24-202|25]
tatsamutthāpitāḥ kāyavākkarmajātyādiprāptayaḥ samutthānataḥ vyādhyapathyauṣadhādibhirūpameyāḥ /
[203|01]
evaṃ tarhi na kiñcitsāsravamavyākṛtaṃ bhaviṣyati kuśalaṃ vā /
saṃsārābhyantaratvāt /
[203|02]
paramārthata evamuktaṃ vipākaṃ tu prati yatsāsravaṃ na vyākriyate tadavyākṛtamityucyate /
[203|03]
iṣṭavipākaṃ ca kukśalamityucyate /
yadi tu paramārthenāvyākṛtaṃ mṛgyate tat /
[203|04]
paramāvyākṛte dhruve
[203|05]
dve asaṃskṛte niṣparyāyeṇānivṛtāvyākṛte /
ākāśamapratisaṃkhyānirodhaśca /
[203|05-203|06]
idaṃ vicāryate /
[203|06-203|07]
yadi samutthānavaśātkuśalākuśalatvaṃ kāyavākkarmaṇaḥ kiṃ na mahābhūtānām /
[203|07]
karmaṇi hi kartturabhiprāyo na mahābhūteṣu /
[203|07-203|09]
samāhitasyāvijñaptau nāstyabhiprāyo na cāsamāhitaṃ cittaṃ tasyāḥ samutthāpakaṃ visabhāgabhūmikatvāditi kathaṃ tasyāḥ kuśalatvam /
[203|09-203|10]
divyayorapi vā cakṣuḥśrotrayoḥ kukśalatvaprasaṅgaḥ /
[203|10]
karttavyo 'tra yatnaḥ /
yaduktaṃ darśanaprahātavyaṃ cittaṃ vijñapterasamutthāpakamiti /
[203|11-203|12]
kiṃ tarhi bhagavatoktaṃ "tato 'pi mithyādṛṣṭermithyāsaṃkalpaḥ prabhavati mithyā vāgmithyākarmānta" mityevamādi /
[203|12]
aviruddhametat /
[203|13]
samutthānaṃ dvidhā hetutatkṣaṇotthānasaṃjñitam /
[203|14]
dvividhaṃ samutthānaṃ hetusamutthānaṃ tatkṣaṇasamutthānaṃ ca /
tatraiva kṣaṇe tadbhāvāt /
[203|15]

pravartakaṃ tayorādyaṃ dvitīyamanuvartakam
[203|16]
hetusamutthānaṃ pravartakamākṣepakatvāt /
tatkṣaṇasamutthānamanuvartakaṃ kriyākālānuvartanāt /
[203|17]
kimidānīṃ tasya tasyāṃ kriyāyāṃ sāmarthyam /
[203|17-203|18]
tena hi vinā 'sau mṛtasyeva na syādā kṣiptā 'pi satī /
[203|18]
acittakasya tarhi saṃvarotpattau kathaṃ bhavati /
[203|18-203|19]
sphuṭatarā tarhi sacittakasya bhavatītyetatsāmarthyam /
[203|19]
tatra ca
[203|20]
pravartakaṃ dṛṣṭiheyaṃ vijñānam
[203|21]
darśanaprahātavyaṃ cittaṃ vijñapteḥ pravartakam /
[203|21-203|22]
tatsamutthāpakayorvitarkavicārayornidānabhūtatvāt /
[203|22]
na tvanuvartakam /
[203|22-203|23]
bahirmukhacittasya kriyākāle tadabhāvāt /
[203|23]
tatsamutthāpitaṃ ca rūpaṃ darśanaprahātavyaṃ syāt /
kiṃ syāt /
[203|23-203|24]
abhidharmobādhitaḥ syāt /
[203|24]
vidyā 'vidyābhyāṃ cāvirodhānnāsti rūpaṃ darśanaprahātavyam /
[203|24-203|25]
sādhya eṣa pakṣaḥ /
[203|25]
bhūtānyapi tarhi darśanaprahātavyāni syuḥ /
samānacittotthāpitatvāt /
[204|01]
naivaṃ bhaviṣyati yathā na kuśalākuśalāni bhavanti /
athavā punarbhavantu /
naivaṃ śakyam /

[204|02]
nahi tāni darśanaprahātavyāni yujyante nāpyaprahātavyāni /
kiṃ kāraṇam /
[204|02-204|03]
akliṣṭasya dharmasya vidyā 'vidyābhyāmavirodhāt /
[204|03-204|04]
ato hetusamutthānamadhikṛtya sūtre paṭhanānnāsti virodhaḥ /
[204|05]
ubhayaṃ punaḥ //
[204|06]
mānasaṃ bhāvanāheyaṃ /
[204|07]
bhāvanāheyaṃ punarmanovijñānamubhayaṃ bhavati /
pravarttakaṃ cānuvartakaṃ ca /
[204|08]
pañcakaṃ tvanuvartakam
[204|09]
pañca vijñānakāyā anuvartakā eva /
tadidaṃ catuṣkoṭikaṃ bhavati /
[204|09-204|10]
pravartakameva darśanaprahātavyaṃ cittam /
[204|10]
anuvartakā eva pañca vijñānakāyāḥ /
[204|10-204|11]
ubhayaṃ bhāvanāheyaṃ manovijñānam /
[204|11]
nobhayamanāsravam /
kiṃ khalu yathā pravartakaṃ tathaivānuvartakaṃ bhavati /
[204|12]
nāyamekāntam /
[204|13]
pravartake śubhādau hi syāttridhā 'pyanuvartakam /
[204|14]
kuśale pravartake kuśalākuśalāvyākṛtamanuvartakaṃ syāt /
[204|15]
evamakuśale cāvyākṛte ca /
[204|16]
tulyaṃ muneḥ
[204|17]
buddhasya tu bhagavatastulyaṃ pravartakenānuvartakam /

kuśale kuśalamavyākṛte cāvyākṛtam /
[204|18]
śubhaṃ yāvat
[204|19]
kuśalaṃ vā bhavatyanuvartakamavyākṛte 'pi pravartake /
[204|19-204|20]
na tu kadācit kuślaṃ pravartakamanuvartakaṃ cāvyākṛtaṃ bhavati /
[204|20]
āmnāyamānā hi buddhānāṃ deśaneti /
[204|20-204|21]
nāsti buddhānāmavyākṛtaṃ cittamiti nikāyāntarīyāḥ /
[204|21-204|22]
kuśalaikatānā hi buddhānāṃ saṃtatayo nityaṃ samāhitatvāt /
[204|22]
uktaṃ hi sūtre
[204|23-204|24]
"caran samāhito nāgastiṣṭhannāgaḥ samāhitaḥ /
svapan samāhito nāgo niṣaṇṇo 'pi samāhita" iti /
[204|25-204|26]
anicchayā 'sya cittasyāvisaraṇādevamuktaṃ na tu na santyavyākṛtāni vipākajairyā pathikanirmāṇacittāni buddhānāmiti vaibhāṣikāḥ /
[204|26-204|27]
mānasaṃ bhāvanāheyaṃ pravartakaṃ cānuvartakaṃ cetyuktam /
[204|27]
tatkuśalākuśalāvyākṛtaṃ sarvaṃ veditavyam /
[205|01]
nobhayaṃ tu vipāpkajam
[205|02]
vipākajaṃ tu cittaṃ naiva pravartakaṃ nānuvartakaṃ nirabhisaṃskāravāhitvāt /
[205|02-205|03]
kimidānīṃ yathā pravartakaṃ tathā vijñaptirāhosvidyathā 'nuvartakam /
[205|03]
kiṃ cātaḥ /
[205|03-205|04]
yathā pravartakaṃ cet /
[205|04]
ihāpi nivṛtāvyākṛtā vijñaptiḥ prāpnoti /
[205|05]
satkāyāntagrāhadṛṣṭipravartitatvāt /
[205|05-205|06]
na vā sarvaṃ darśanaprahātavyaṃ pravartakamiti viśeṣaṇaṃ vaktavyam /

Original text: Abhidharmakośabhāṣya · Edition: s of (1) P. Pradhan (ed.), Abhidharmakośabhāṣyam of Vasubandhu. (rev. 2nd ed.) Patna: K.P. Jayaswal Research Center, 1975. (2) Dwarikadas Shastri, Swami (ed.), Abhidharmakosa & Bhasya of Acarya Vasubandhu with Sphutartha Commentary of Acarya Yasomittra. (2 vols.) Varanasi: Bauddha Bharati, 1998. · Data entry Dan Lusthaus Paul Hackett · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc