Language

ENहिગુ
Scripture Library

Abhidharmakośabhāṣya · Part 301320

[181|01-181|02]
ya eva mahākalpo nirdiṣṭaḥ /
[181|03]
tadasaṃkhyatrayodbhavam
[181|04]
buddhatvam
[181|05]
saṃkhyeyānāṃ kalpānāṃ trayeṇa /
[181|05-181|06]
kathamasaṃkhyeyasyāsati saṃkhyeyāvasāne punastritvamucyate /
[181|06]
naiadevaṃ veditavyaṃ / kiṃ tarhi /
[181|06-181|07]
"ṣaṣṭiḥ sthānāntarāṇyasaṃkhyeyami"ti muktakasūtraṃ paṭhyate /
[181|07]
katamāni ṣaṣṭiḥ /
eko hyadvitīyaḥ prathamaṃ sthānāntaram /
[181|08]
ekakānāṃ daśako dvitīyam /
daśa daśakāni śataṃ tṛtīyam /
daśa śatāni sahasram /
[181|09]
daśa sahasrāṇi prabhedaḥ /
daśa prabhedā lakṣam /
[181|09-181|10]
daśa lakṣā atilakṣaḥ /
[181|10]
daśātilakṣāḥ kauṭiḥ /
daśa kauṭyo madhyaḥ/
daśa madhyā ayutam /
[181|11]
śāyutā mahāyutam /
daśa mahāyutā niyutam /
daśa niyutā mahāniyutam /
[181|11-181|12]
daśa mahāniyutāḥ prayutam /
[181|12]
daśa prayutā mahāprayutaḥ /
daśa mahāprayutāḥ kaṅkaraḥ /
[181|12-181|13]

daśa kaṅkarā mahākaṅkaraḥ /
[181|13]
daśa mahākaṅkarā visvaraḥ /
daśa visvarā mahāvisvaraḥ /
[181|13-181|14]
daśa mahāvisvarā akṣobhyaḥ /
[181|14]
daśākṣobhyā mahākṣobhyaḥ /
daśa mahākṣobhyā vivāhaḥ /
[181|15]
daśa vivāhā mahāvivāhaḥ /
daśa mahāvivāhā utsaṅgaḥ /
daśotsaṅgā mahotsaṅgaḥ /
[181|16]
daśa mahotsaṅgā vāhanaḥ /
daśa vāhanāni mahāvāhanam /
[181|16-181|17]
daśa mahāvāhanāni taṭibhaḥ /
[181|17]
daśa tiṭibhā mahātiṭibhaḥ /
daśa mahātiṭibhā hetuḥ /
[181|17-181|18]
daśa hetavo mahāhetuḥ /
[181|18]
daśa mahāhetavaḥ karabhaḥ /
daśa karabhā mahākarabhaḥ /
[181|18-181|19]
daśa mahākarabhā indraḥ /
[181|19]
daśendrā mahendraḥ /
daśa mahendrāḥ samāptam /
daśa samāptāni mahāsamāptam /
[181|20]
daśa mahāsamāptāni gatiḥ /
daśa gatayo mahāgatiḥ /
daśa mahāgatayo nimbarajaḥ /
[181|20-181|21]
daśa nimbarajāṃsi mahānimbarajaḥ /
[181|21]
daśa mahānimbarajāṃsi mudrā /

daśa mudrā mahāmudrā /
[181|21-181|22]
daśa mahāmudrāḥ balam /
[181|22]
daśa balāni mahābalam /
[181|22-181|23]
daśa mahābalāni sajñā /
[181|23]
daśa saṃjñā mahāsaṃjñā /
daśa mahāsaṃjñā vibhūtaḥ /
daśa vibhūtā mahāvibhūtaḥ /
[181|23-181|24]
daśa mahāvibhūtā balākṣam /
[181|24]
daśa balākṣā mahābalākṣam /
daśa mahābalākṣāṇyasamkhyam /
[181|25]
aṣṭakaṃ madhyādvistṛtam /
[181|25-182|01]
ityeteṣāṃ ṣaṣṭisthānāntaragatāṃ saṃkhyāmanuprāptāḥ kalpā asaṃkhyeyānityucyante /
[182|01]
tato vyāvṛtya punargaṇyante /
[182|01-182|02]
evaṃ trīṇi asaṃkhyeyānītyucyante /
[182|02]
na tu naiva parisaṃkhyātuṃ śakyanta iti /
[182|03]
kintu khalu kālaprakarṣeṇaiva kṛtapraṇidhānā bodhisattvā bodhimabhisaṃbudhyante /
[182|04]
kimetadeva bhaviṣyati /
[182|04-182|05]
mahatāṃ hi puṇyajñānasaṃbhāreṇa ṣaḍbhiḥ pāramitābhiḥ bahubhirduṣkaraśatasahasraistribhiḥ kalpāsaṃkhyeyairanuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbudhyante bodhisattvāḥ /
[182|06]
yadyapyanyathā'pyasti mokṣāvakāśaḥ kimarthaṃ ta iyantaṃ yatnamārabhante /
[182|06-182|07]
parārthaṃ ta iyantaṃ yatnamārabhante kathaṃ parānapi mahato duḥkhaughāt paritrātuṃ śaknuyāmiti /
[182|07-182|08]
ka eṣāṃ parārthena svārthaḥ /
[182|08]
eṣa eva teṣāṃ svārtho yaḥ parārthastasyābhimatatvāt /

[182|08-182|09]
idānīmetacchrāddhāsyate /
[182|09]
satyaṃ duḥśraddhānametadātmaṃbharibhirniṣkaruṇaiḥ /
[182|09-182|11]
kāruṇikaistu śraddhitamevaitat yathā ceha kecidabhyastanairdhṛṇyā asatyapi svārthe paravyasanābhiratā upalabhyante /
[182|11-182|12]
tathā punarabhyastakāruṇyā asatyapi svārthe parahitakriyābhirāmāḥ santīti saṃbhāvyam /
[182|12-182|15]
yathaiva cābhyāsavaśādanātmabhūteṣu saṃskāreṣu saṃskṛtalakṣaṇānabhijñā ātmasnehaṃ niveśya taddhetorduḥkhānyudvahanti evaṃ punarabhyāsavaśādātmasnehaṃ tebhyo nirvartya pareṣvapekṣāṃ vardhayitvā taddhetorduḥkhānyudvahantīti saṃbhāvyam /
[182|15-182|16]
gotrāntarameva hi tattathājātīyaṃ nirvartate yat pareṣāṃ duḥkhena duḥkhāyate sukhena sukhāyate nātmana iti /
[182|16]
na te punaḥ svārthamanyaṃ paśyanti /
āha cātra
[182|17-182|20]
"hīnaḥ prārthayate svasaṃtatigataṃ yaistairūpāyaḥ sukhaṃ
madhyo duḥkhanivṛttimeva na sukhaṃ duḥkhāspadaṃ tadyataḥ /
śreṣṭhaḥ prārthayate svasaṃtatigatairduḥkhaiḥ pareṣāṃ sukhaṃ
duḥkhātyantanivṛttimeva ca yatastadduḥkhaduḥkhyeva saḥ //"
[182|21]
kiṃ punarutkarṣā buddhā utpayante āhosvidapakarṣāḥ /
[182|22]
apakarṣe hi śatādyāvattadudbhavaḥ /
[182|23-182|24]
aśītivarṣaśatāyupi prajāyāmapakarṣe ārabdhe yāvadvarṣaśatāyuṣo manuṣyā bhavantyetasminnantare buddhā utpadyante /
[182|24]
kasmānnotkarṣakāle /
tadā hi duḥsamudvejāḥ sattvā bhavanti /
[183|01]
kasmānna śatāt /
[183|01-183|02]
tadā hi pañca kaṣāyā abhyutsadā bhavanti /
[183|02-183|03]
tadyathā'yuṣkaṣāyaḥ kalpakaṣāyaḥ kleśakaṣāyaḥ dṛṣṭikaṣāyaḥ sattvakaṣāyaśca /
[183|03]
apakarṣasyādhastāt pratyavarā āyurādayaḥ kiṭabhūtatvāt kaṣāyā ucyante /
[183|04]
dvābhyāṃ hi jīvitopakaraṇavipattī yathākramam /
dvābhyāṃ kuśalapakṣavīpattiḥ /

[183|04-183|05]
kāmasukhallikā'tmaklamathānuyogādhikārāt gṛhipravrajitapakṣayorvā /
[183|05-183|06]
ekenātmabhāvavīpattiḥ /
[183|06]
pramāṇarūpārogyabalavṛddhismṛtivīryadhairyabhraṃsāt /
[183|07]
atha pratyekabuddhānāṃ kasmin kāle utpādaḥ /
[183|08]
dvayoḥ pratyekabuddhānāṃ /
[183|09]
utkarṣe'yapakarṣe'pi /
dvividhā hi pratyekabuddhā vargacāriṇaḥ khaḍgaviṣāṇakalpāśca /
[183|10]
tatra vargacāriṇaḥ śrāvakapūrviṇaḥ pratyekajinā ucyante /
[183|10-183|11]
pṛthagjanapūrviṇo'pi santītyapare /
[183|11]
ye'nyatrotpāditanirvedhabhāgīyā iha svayaṃ mārgamabhisaṃbudhyante /
[183|11-183|14]
tathāhi pūrvayogaṃ paṭhanti "parvate kila pañcaśatāni tāpasānāṃ kaṣṭāni tapāṃsi tapyante sma yāvat pratyekabuddhasahoṣitena markaṭenāgamya tadīryāpathasaṃdarśanāt pratyekabodhimabhisaṃbanddhā" iti /
[183|14]
nacāryāḥ santaḥ kaṣṭāni tapāṃsi tapyeran /
[183|14-183|15]
khaḍgaviṣāṇakalpāḥ punarekavihāriṇaḥ /
[183|15]
teṣāṃ pratyekabuddhānāṃ
[183|16]
khaḍgaḥ kalpaśatānvayaḥ
[183|17-183|18]
mahākalpānāṃ śataṃ bodhisaṃbhāreṣu caritaḥ khaḍgaṃ viṣāṇakalpo bhavati /
[183|18]
vinopadeśenātmānamekaṃ pratibudhā iti pratyekabuddhāḥ /
[183|18-183|19]
te hyekamātmānaṃ damayanti nānyān /
[183|19]
kiṃ punaratra kāraṇam /
[183|19-183|20]
nahi tāvadaśaktā dharmaṃ deśayituṃ pratisaṃvitprāptatvāt /
[183|20]

śakyaṃ ca taiḥ pūrvabuddhānāṃ śāsanamanusmṛtyāpi dharmaṃ deśayitum /
[183|21]
nāpi niṣkaruṇāḥ /
sattvānugrahārthamṛddherāviṣkaraṇāt /
[183|21-183|22]
nāpi sattvānāmabhavyatvāt /
[183|22]
tathā hi laukikamārga vītarāgāḥ saṃvidyante /
kiṃ tarhi /
[183|22-183|23]
pūrvābhyāsavaśenālpotsukatā'dhimuktatvāt notsahante gambhīradharmagrahaṇāya pareṣāṃ vyāpartum /
[183|24]
anusroto gāminīnāṃ hi prajānāṃ duṣkaraṃ pratisroto nayanam /
[183|24-183|25]
gaṇaparikarṣaṇaprasaṅgaparihārārthaṃ ca vyākṣepasaṃsargabhīrutvāt /
[184|01]
atha cakravarttinaḥ kadotpadyante /
[184|02]
cakravartisamutpattirnādho'śītisahasrakāt /
[184|03]
amite cāyuṣi manuṣyāṇāṃ yāvadaśītisahasrake cotpattiścakravarttināṃ nādhaḥ /
[184|03-184|04]
tasyāḥ sasyasaṃpadastadūnāyuṣāmabhājanatvāt /
[184|04-184|05]
rājyaṃ cakreṇa vartayituṃ śīlameṣāmiti cakravarttinaḥ /
[184|05]
te punaścaturvidhāḥ /
[184|06]
suvarṇarūpyatāmrāyaścakriṇaḥ
[184|07]
suvarṇarūpyatāmrāyaścakrkāṇi yeṣāṃ santi /
[184|07-184|08]
prathama eṣāmuttamo dvitīya upottamaḥ tṛtīyo madhyamaścaturtho 'dhamaḥ /
[184|09]
te 'dharakramāt
[184|10]
ekadvitricaturdvīpāḥ
[184|11]
yasyāyasaṃ cakraṃ sa ekadvīpādhipatiḥ /
yasya tāmramayaṃ sa dvayoḥ /

[184|11-184|12]
yasya rūpyamayaṃ sa trayāṇām /
[184|12]
yasya suvarṇmayaṃ sa caturdvīpādhipatiḥ /
eṣa prājñaptiko nirdeśaḥ /
[184|13]
sūtre tu pradhānagrahaṇādekameva sauvarṇaṃ cakram /
[184|13-184|16]
"yasya rājñaḥ kṣatriyasya mūrdhābhiṣiktasya tadaīva poṣadhe pañcadaśyāṃ śiraḥsnātasyopoṣadho poṣitasyopariprāsādatalagatasyāmātyagaṇaparivṛtasya pūrvasyāṃ diśi cakraratnaṃ prādurbhavati sahasrāraṃ sanābhikaṃ sanemikaṃ sarvākāraparipūrṇaṃ śubhakarmārakṛtaṃ divyaṃ sarvasauvarṇaṃ sa rājā bhavati cakravartī"ti /
[184|17]
evaṃ caite cakravartina utpadyante /
[184|18]
na ca dvau saha buddhavat /
[184|19-184|20]
sūtra ukta" masthānamanavakāśo yadapūrvācaramau dvau tathāgatāvarhantau samyaksaṃbuddhau loka utpadyeyātāṃ nedaṃ sthānaṃ vidyate sthānametadvidyate yadaikastathāgataḥ /
[184|20-184|21]
yathā tathāgata evaṃ cakravarttināvi"ti /
[184|21]
idamatra saṃpradhāryam /
[184|21-184|22]
kimatra trisāhasramahāsāhasro lokadhāturloka iṣṭa utāho sarvalokadhātava iti /
[184|22-184|23]
nānyatra buddhā utpadyante ityeke /
[184|23]
kiṃ kāraṇam /
[184|23-184|24]
mā bhūt bhagavataḥ śaktivyāghātaḥ iti /
[184|24]
eka eva hi bhagavān sarvatra śaktaḥ /
[184|24-184|25]
yatra buddha eko na śaktaḥ syād vineyān vinetuṃ tatrā'nyo'pi na śakta iti /
[184|25-184|27]
uktaṃ ca sūtre "sa cettvāṃ śāriputra kaścidupasaṃkramyaivaṃ pṛcchet asti kaścidetarhi śramaṇo vā brāhmaṇo vā samasamaḥ śramaṇena gotamena yadutābhisaṃbodhāya /
[184|27-184|28]
evaṃ ca pṛṣṭaḥ kiṃ vyākuryāḥ /
[184|28-185|01]
sa cenmāṃ bhadanta kaścidupasaṃkramyevaṃ pṛcchettasyāhaṃ pṛṣṭa evaṃ vyākuryā nāsti kaścidetarhhi śṛamaṇo vā brāhmaṇo vā samasamo bhagavatā yadutābhisaṃbodhāya /
[185|01]
tatkasya hetoḥ /
[185|01-185|03]

saṃmukhaṃ me bhagavato'ntikācchrutaṃ saṃmukhamudgṛhītaṃ asthānamanavakāso yadapūrvācaramau tathāgatau loka utpadyeyātāṃ nedaṃ sthānaṃ vidyata" iti /
[185|03-185|04]
yattarhi bhagavatoktaṃ brahmasūtre "yāvattrisāhasramahāsāhasrako loko vaśe me'tra vartata" iti /
[185|04]
ābhiprāyika eṣa nirdeśaḥ /
[185|04-185|05]
ko'trābhiprāyaḥ tāvato'nabhisaṃskāreṇa vyavalokanāt /
[185|05-185|06]
abhisaṃskārena tvananto buddhānāṃ cakṣurviṣayaḥ /
[185|06]
santyevānyalokadhātuṣu buddhā iti nikāyāntarīyāḥ /
kiṃ kāraṇam /
[185|07]
bahavo hi samaṃ saṃbhāreṣu pravartamānā dṛśyante /
[185|07-185|09]
na caikatra bahūnāṃ buddhānāṃ yugapat yoga utpattuṃ na cāsti tadut pattau kakścit pratibandhaḥ iti niyataṃ lokadhātvantareṣūtpadyante /
[185|09-185|10]
anantā lokadhātava iti na śakyaṃ bhagavatā kalpamapyāyurvirbhratā yitheha tathā'nyeṣvapi ananteṣu lokadhātuṣu vyāpartuṃ kiṃ punaḥ puruṣāyuṣam /
[185|10-185|11]
kathaṃ ceha buddho vyāpriyate /
[185|11-185|13]
asya pudgalasyedamindriyam iyatā kālelāmuṣmin deśe amuṃ pudgalamāgamyāsya doṣasya parihārādasyāṅgasyopasaṃhārādanena prayogeṇānutpannaṃ votpatsyate aparipūrṇaṃ vā paripūrayiṣyatīti /
[185|13-185|15]
yattvidaṃ sūtramatropanīta "masthānamanavakāśo yadpūrvācaramau dvī tathāgatāvekatra loka utpadyeyātāmi"ti tadevedaṃ saṃpradhāryate kimidamekaṃ lokadhātumadhikṛtyoktamāhosvit sarvāniti /
[185|15-185|16]
cakravartino'pi cāsya lokaddhātau na syādutpādaḥ /
[185|16]
sahotpattipratiṣedhāt buddhavat /
[185|16-185|17]
athaitat kṣamyate idaṃ tu kasmānna kṣamyate "puṇyastu buddhānāṃ loka utpāda" iti /
[185|17-185|18]
yadi bahūnāṃ bahuṣu syānna doṣaḥ syāt /
[185|18]
bhūyasāṃ lokānāmabhyudayena yogaḥ syānniḥśreyasena ca /
[185|18-185|19]
athaiṅkasminnapi kasmāt dvau tathāgatau na sahotpadyete /
[185|19]
prayojanābhāvāt praṇidhānavaśācca /
[185|19-185|21]
evaṃ hi bodhisattvāḥ praṇidhānaṃ kurvanti aho vatāhamandhe loke 'pariṇāyake buddho loka utpadyeyamanāthānāṃ nātha iti /

[185|21]
ādarābhitvarārthaṃ ca /
[185|22-185|23]
ekasminhi buddhe sutarāmādriyante durlabha īdṛśo'nya iti manyamānāḥ sutarāṃ cābhitvarante śāsanapratipattau mā'smin gate parinirvṛte vā 'nāthā bhūmeti /
[185|24]
athaite cakravartinaḥ suvarṇādimayaiścakraiḥ pṛthivīṃ jayantaḥ kathaṃ jayanti /
yathākramaṃ
[185|25]
pratyudyānasvayaṃyāna kalahāstrajitaḥ
[185|26]
yasya sauvarṇa cakraṃ bhavati taṃ koṭarājānaḥ svayaṃ pratyudgacchanti /
[185|26-186|01]
ime devasya janapadāḥ ṛddhāśca sphītāśca kṣemāśca subhikṣāścākīrṇabahujanamanuṣyāśca /
[186|01-186|02]
tān devaḥ samanuśāstu /
[186|02]
vayaṃ devasyānuyātrikā bhaviṣyāma iti /
[186|02-186|03]
yasya rūpyamayaṃ sa svayameva teṣāmantikaṃ yāti paścādasya prahvībhavanti /
[186|03-186|04]
yasya tāmramayaṃ sa teṣāmantikaṃ gatvā kalahāyate paścāt prahvībhavanti /
[186|04-186|05]
yasya śastramayaṃ sa teṣāmantikaṃ gacchati anyonyaṃ śastrāṇyāvahanti paścānnamanti /
[186|05]
sarve tu cakravartinaḥ
[186|06]
avadhāḥ
[186|07-186|08]
śastreṇāpi jayatāṃ badho na pravartate nirjitya ca sattvān daśasu kuśaleṣu karmapatheṣu pratiṣṭhāpayanti /
[186|08]
ata eva te niyataṃ deveṣūtpadyante /
[186|08-186|09]
sūtra uktaṃ "rājñaścakravartino loke prādurbhāvātsaptānāṃ ratnānāṃ loke prādurbhāvo bhavati /
[186|10-186|11]
tadyathā cakraratnasya hastiratnasyāśvaratnasya maṇiratnasya strīratnasya gṛhapatiratnasya pariṇāyakaratnasye"ti /
[186|11]
kathaṃ sattvasaṃkhyātā hastyādayaḥ parakīyeṇa karmaṇotpadyante /
[186|12]
na vai kaścit parakīyeṇotpadyate /
[186|12-186|13]

yena tu sattvena tatsaṃbandha saṃvartanīyaṃ karmopacitaṃ tasminnutpanne svānyevainaṃ karmāṇyutpādayanti /
[186|13-186|14]
kimeṣa evānyarājabhyaścakravartināṃ viśeṣaḥ /
[186|14]
anyo'pi viśeṣo'sti /
[186|14-186|15]
tadyathā dvātriṃśanmahāpuruṣalakṣaṇānyeṣāṃ bhavanti tadyathā buddhānām /
[186|15]
tatra tu
[186|16]
deśasthottaptapūrṇatvairlakṣaṇātiśayo muneḥ /
[186|17]
deśasthatarāṇi buddhānāṃ lakṣaṇāni /
[186|17-186|18]
uttaptatarāṇi saṃpūrṇatarāṇi cetyeṣa teṣāṃ viśeṣaḥ /
[186|19]
kiṃ khalu prāthamakalpikā api manuṣyāḥ sarājakā āsan /
netyāha /
[186|20]
kiṃ tarhi /
[186|21]
prāgāsannupivat sattvāḥ
[186|22]
prathamakalpikā manuṣyā rūpāvacarā ivāsan /
[186|22-186|24]
sūtra uktaṃ "te bhavanti rūpiṇo manomayāḥ sarvāṅgapratyaṅgopetā āvikalā ahīnendriyāḥ śubhā varṇasthāyinaḥ svayaṃ prabhā vihāyasaṃgamāḥ prītibhakṣaḥ prītyāhārā dīrghāyuṣo dīrghamadhvānaṃ tiṣṭhantī"ti /
[186|25]
rasarāgāttataḥ śanaiḥ
[186|26]
ālasyātsamnidhim kṛtvā sāgrahaiḥ kṣetrapo bhṛtaḥ /
[186|27]
teṣāṃ tathābhūtānāṃ bhūmirasaḥ prādurbhūto madhusvādurasaḥ /
[186|27-187|01]
tasyānyatamo lolupajātīyaḥ sattvo gandhaṃ ghrātvā rasaṃ svāditavān bhakṣitavāṃśca /
[187|01-187|02]
tathā'nye'pi sattvāstathaivākārṣuḥ /
[187|02]
sa ārambhaḥ kavaḍīkārāhārasya /
[187|02-187|03]
teṣāṃ tadāhārābhyāsāt kharatvaṃ gurutvaṃ ca kāye'vakrāntaṃ prabhāvā antarhitāḥ /

[187|03-187|04]
tato'ndhakāra utpanne sūryācandramasau prādurbhūtau /
[187|04-187|05]
so'pyeṣāṃ bhūmirasa āsvādagṛddhānāṃ krameṇāntarhito bhūmiparpaṭakaṃ prādurbhūtam /
[187|05]
tatrāpi gṛddhāstadapyantarhitam /
vanalatā prādurbhūtā /
[187|05-187|06]
tatrāpi gṛddhāḥ sā'pyantarhitā /
[187|06]
akṛṣṭoptaḥ śālirutpannastaṃ prabhuktāḥ /
[187|06-187|08]
tasyedānīmaudārikatvānniḥsyandanirvāhārthaṃ sattvānāṃ mūtrapurīṣamārgau saha strīpuruṣendriyābhyāṃ prādurbhūtau saṃsthānaṃ ca bhinnam /
[187|08-187|09]
teṣāmanyonyaṃ paśyatāṃ pūrvābhyāsavaśādayoniśomanaskāragrāhagrāsatāṃ gatānāṃ kāmarāga udīrṇo yato vipratipannāḥ /
[187|09-187|10]
eṣa ārambhaḥ kāmināṃ kāmabhūtagrahāveśasya /
[187|10-187|11]
te ca khalu taṃ śāliṃ sāyaṃ ca sāyamāśārthaṃ prātaśca prātarāśārthaṃ praveśayanti sma /
[187|11]
athānyatamaḥ sattvo'lasajātīyaḥ saṃnidhikāramakārṣīt /
[187|12]
anye'pi ca sattvāḥ saṃnidhikāramakārṣuḥ /
[187|12-187|13]
teṣāṃ tatra mamakāra utpanne sa śālirlūno lūno na punarjāyate sma /
[187|13-187|14]
tataḥ kṣetrāṇi pravibhajya sveṣvāgrahaṃ kṛtvā parakīyaṃ hartumārabdhāḥ /
[187|14]
prathama ārambhaścauryasya /
[187|14-187|15]
taisteṣāmaṅkuśārthaṃ sametyānyatamaḥ puruṣaviśeṣaḥ kṣetrāṇi pālayituṃ ṣaṣṭhabhāgena bhṛtaḥ /
[187|15-187|16]
tasya kṣetrāṇāmadhipatiḥ kṣatriyaḥ kṣatriya iti saṃjñotpannā /
[187|16-187|17]
mahājanakāyasya saṃmataḥ prajāṃ ca rañjayatīti mahāsaṃmato rājeti samjñotpannā /
[187|17]
eṣa ārambho rājaparaṃparāyāḥ /
[187|17-187|18]
tatra ye gṛhebhyo vahirmanasaḥ saṃvṛttāsteṣāṃ brāhmaṇā iti saṃjñotpannā /
[187|18-187|19]

athānyatamasya rājño lobhāt samvibhāgamakurvantaḥ sattvānāṃ tāskaryaṃ prācuryamāpannaṃ sa tān śastreṇopasaṃkramate sma /
[187|20]
tato'nye naivaṅkārakāḥ sma iti mṛṣā vācaṃ vaktumārabdhāḥ iti
[187|21]
tataḥ karmapathādhikyādapahrāse daśāyuṣaḥ
[187|22-187|23]
tata evaṃ karmapathānāṃ vṛddhau satyāṃ krameṇa hrasatāṃ manusyāṇāṃ daśavarṣāyuṣo manuṣyāḥ saṃbhavanti /
[187|23]
ato'sya kṛtsnasyānarthaughasya dvau dharmau mūlayoniḥ rasarāga ālasyaṃ ca /
[187|24]
daśavaṛṣāyuṣāṃ manuṣyāṇāmantarakalpasya niryaṇaṃ bhavati /
kathaṃ bhavatītyāha
[187|25]
kalpasya śastrarogābhyāṃ durbhikṣeṇa ca nirgamaḥ /
[187|26]
tribhirantarakalpasya niryāṇaṃ bhavati /
śastreṇa rogeṇa durbhikṣeṇa ca /
[187|26-188|02]
antarakalpasya niryāṇakāle daśavarṣāyuṣo manuṣyāḥ adharmarāgaraktā bhavanti viṣamalobhāvibhūtā mithyādharmaparītāḥ /
[188|02-188|03]
teṣāṃ vyāpāda utkarṣa gato'nyonyaṃ sattvaṃ dṛṣṭvā tīvramāghātacittaṃ vadhakacittaṃ ca pratyupasthitaṃ bhavati /
[188|03-188|05]
tadyathedānīṃ mṛgalubdhakasyāraṇyakaṃ mṛgaṃ dṛṣṭvā te yadyadeva gṛhṇanti kāṣṭham vā loṣṭaṃ vā tatteṣāṃ tīkṣṇaṃ śastraṃ prādurbhavati /
[188|05]
te'nyonyaṃ sattvaṃ jīvitādvyaparopayanti /
[188|05-188|06]
punaḥ kalpasya niryāṇakāle daśavarṣāyuṣāṃ manuṣyāṇāṃ taireva doṣairamanuṣyā īti mutsṛjanti /
[188|06-188|07]
teṣāmasādhyā vyādhyādayaḥ prādurbhavanti yato mriyante /
[188|07-188|08]
punardaśavarṣāyuṣāṃ taireva doṣairdevā varṣaṃ notsṛjanti yato durbhikṣaṃ jāyate cañcaḥ śvetāsthi śalākāvṛttiḥ /
[188|08]
kathaṃ ca cañcaḥ /
[188|09]
dvābhyāṃ kāraṇābhyām /
ya idānīṃ samavāyaḥ sa tadānīṃ cañca ityucyate /
[188|09-188|10]
samudgo'pi cañcaḥ /
[188|10-188|11]
te ca manuṣyā jighatsādaurbalyaparītāḥ sametya kālaṃ kurvanti samudreṣu cānāgatajanatā'nugrahārthaṃ bījānyavasthāpayanti /

[188|11]
atastaddurbhikṣaṃ cañcamityucyate /
[188|12]
kathaṃ śvetāsthi /
dvābhyāṃ kāraṇābhyām /
[188|12-188|14]
teṣāṃ hi śuṣkarukṣakāyānāṃ kālaṃ kurvatāmāśvevāsthīni śvetāni bhavanti bubhukṣāhatāśca śvetānyasthīni saṃhṛtya kvāthayitvā pivanti /
[188|14]
kathaṃ śalākāvṛttiḥ /
dvābhyāṃ kāraṇābhyām /
[188|14-188|17]
te hi sattvāḥ śalākoddeśikayā gṛheṣvāmirṣaṃ samvibhajante adya gṛhasvāmī bhokṣyate śvo gṛhasvāminītyevamādi dhānyasthānavivarebhyaśca śalākayā dhānyaphalāni niṣkṛṣya bahulodakena kvāthayitvā pivanti /
[188|17]
evaṃ varṇayanti /
[188|17-188|19]
yenaikāhamapi prāṇātīpātaviratiḥ samrakṣitā bhavati ekaharītakī vā saṃghāyaikapiṇḍapāto vā satkṛtyānupradatto bhavati sa teṣu śastrarogadurbhikṣāntarakalpeṣu notpadyata iti /
[188|20]
atha kiyantaṃ kālametāni śastrāghātarogadurbhikṣāṇi teṣāṃ sattvānāṃ bhavanti
[188|21]
divasān sapta māsāṃśca varṣāṇi ca ythākramam
[188|22]
śastrakaḥ prāṇātipātaḥ sapta divasān bhavati /
rogaḥ sapta māsāṃśca divasāṃśca /
[188|23]
durbhikṣaṃ saptavarṣāṇi ca māsāṃśca divasāmśceti samuccayārthaścakāraḥ /
[188|23-188|24]
tadā ca dvayordvīpayosteṣāṃ pratirūpakāṇi bhavanti /
[188|24-188|25]
vyāpāda udrekaprāpto bhavati vaivastryadaurbalye jighatsāpipāse ca /
[188|25]
yaduktamevamanyasyāmapi saṃvartanyāṃ veditavyam yathāyogamiti /
[188|26]
atha katīmāḥ saṃvartanyaḥ /
[189|01]
saṃvartanyaḥ punastisro bhavantyagnyambuvāyubhiḥ /
[189|02]
ekatra dhyāne sattvāḥ samaṃ saṃvartante etasyāmiti saṃvartanī /
[189|02-189|03]
saptabhiḥ sūryaistejaḥ saṃvartanī bhavati varṣodakenāpsaṃvartanī vāyuprakopādvāyusaṃvartanī /
[189|04]

tābhiśca bhājanānāṃ sukṣmo'pyavayavo nāvaśiṣyate /
[189|04-189|05]
atra tu kecitīrthaṅkarā icchanti /
[189|05]
paramāṇavo nityāste tadānīṃ śiṣyanta iti /
kasmātta evamicchanti /
[189|06]
mā bhūdabījakaḥ sthūlānāṃ prādurbhāva iti /
[189|06-189|07]
nanu ca sattvānāṃ karmajaḥ prabhāvaviśiṣṭo vāyurbījamuktam /
[189|07]
sarvartanīśīrṣavāyurvātasya nimittaṃ bhaviṣyati /
[189|07-189|08]
"vāyunā lokāntarebhyo bījānyāhriyanta" iti mahīśāsakāḥ sūtre paṭhanti /
[189|08-189|09]
evamapi na te bījādibhyo'ṅkurādīnāmutpattimicchanti /
[189|09]
kiṃ tarhi //
[189|09-189|10]
svebhya evāvayavebhyasteṣāmapi svebhyaḥ /
[189|10]
evaṃ yāvat paramāṇubhyaḥ /
[189|10-189|11]
kimidaṃ bījādīnāmaṅkurādiṣu sāmarthyam /
[189|11]
na kiñcidanyatra tatparamāṇūpasarpaṇāt /
[189|11-189|12]
kiṃ punaḥ kāraṇaṃ ta evamicchanti /
[189|12]
nahi vijātīyātsaṃbhavo yukta iti /
kasmānna yuktaḥ /
[189|12-189|13]
aniyamo hi syāt /
[189|13]
śaktiniyamānnaivaṃ bhaviṣyati /
śabdapākajotpattivat /
[189|13-189|14]
citro hi guṇadharmo dravyaṃ tu naivam /
[189|14-189|15]
samānajātīyebhyaḥ eva hi dravyebhyaḥ samānajātīyānāṃ dṛṣṭa utpādastadyathā vīraṇebhyaḥ kaṭasya tantubhyaḥ paṭasyeti /

[189|15]
idamayuktaṃ vartate /
[189|15-189|16]
kimatrāyuktam yadasiddhaṃ sādhanāyodāhriyate /
[189|16]
kimatrāsiddham /
[189|17]
anyo vīraṇebhyaḥ kaṭo'nyaśca tantubhyaḥ paṭa iti /
[189|17-189|18]
ta eva hi te yathāsaṃniviṣṭāstāṃ tāṃ saṃjñāṃ labhnte /
[189|18]
pipīlikāpaṅktivat /
kathaṃ gamyeta /
[189|18-189|19]
ekatantusaṃyoge paṭasyānupalambhāt /
[189|19]
ko hi tadā sataḥ paṭasyopalabdhau pratibandhaḥ /
[189|19-189|20]
akṛtsnavṛttau paṭabhāgo'tra syānna paṭaḥ /
[189|20]
samūhamātraṃ ca paṭaḥ syāt /
kaśca tantubhyo'nyaḥ paṭabhāgaḥ /
[189|20-189|21]
anekā śrayasaṃyogāpekṣaṇe daśāmātrasaṃyoge paṭopalabdhiḥ syānna vā kadācit /
[189|21-189|22]
madhyaparabhāgānāmindriyeṇāsaṃnikarṣāt /
[189|22-189|23]
kramasaṃnikarṣe cāvayavānāṃ cakṣuḥsparśanābhyāmavayavavijñānaṃ na syāt /
[189|23-189|24]
tasmātkrameṇa saṃnikarṣādavayavivyavasāyādavayaveṣveva tadbuddhiralātacakravat /
[189|24]
bhinnarūpajātikriyeṣu tantuṣu paṭasya rūpādyasaṃbhavāt /
[189|24-189|26]
citrarūpāditve vijātīyārambho'pi syāt acitre ca pārśvāntare paṭasyādarśanaṃ citradarśanaṃ vā /
[189|26]
kriyā'pi citretyaticitram /
[189|26-189|27]
tāpaprakāśabhede vā'gniprabhāyā ādimadhyānte tadrūpasparśayoranupapattiḥ /
[189|27-190|02]
paramāṇvatīndriyatve'pi samastānāṃ pratyakṣatvaṃ yathā teṣāṃ kāryārambhakatvaṃ cakṣurādīnāṃ ca taimirikāṇāṃ ca vikīrṇakeśopalabdhiḥ /

[190|02]
teṣāṃ paramāṇuvadekaḥ deśo'tīndriyaḥ /
[190|02-190|03]
rūpādiṣveva ca paramāṇusaṃjñāniveśā ttadvināśe siddhaḥ paramāṇuvināśaḥ /
[190|03-190|04]
dravyaṃ hi paramāṇuranyacca rūpādibhyo dravyamiti na teṣaṃ vināśe tadvināśaḥ siddhyati /
[190|04-190|05]
ayuktamasyānyatvaṃ yāvatā na nirdhāryate kenacit imāni pṛthivyaptejāṃsi ima eṣāṃ rūpādaya iti /
[190|06-190|07]
cakṣuḥsparśanagrāhyāṇi ca prajñāyante dagdheṣu corṇākarpāsakusumbhakuṅkumādiṣu tadbuddhyabhāvādrūpādibhedeṣveva tadbuddhiḥ /
[190|07-190|08]
pākajotpattau ghaṭaparijñanaṃ saṃsthānasāmānyāt paṅktivat /
[190|08]
cihnamapaśyataḥ parijñānābhāvāt /
[190|08-190|09]
ko vā bālapralāpeṣvādaraḥ iti tiṣṭhatu tāvadevāpratiṣedhaḥ /
[190|10]
atha kasyāḥ saṃvartanyāḥ katamacchīrṣa bhavati /
[190|11]
dhyānatrayaṃ dvitīyādi śīrṣa tāsām yathākramam
[190|12]
trīṇi saṃvartanīśīrṣāṇi /
tejaḥsaṃvartanyā dvitīyaṃ dhyānaṃ śīrṣaṃ bhavatyadho dahyate /
[190|13]
apsaṃvartanyāstṛtīyaṃ dhyānaṃ śīrṣa bhavatyadhaḥ klidyate /
[190|13-190|14]
vāyusaṃvarttanyāścaturthaṃ dhyānaṃ śīrṣaṃ bhavatyadho vikīryate /
[190|14]
yaddhi saṃvartanyā upariṣṭāttacchīrṣamityucyate /
[190|14-190|16]
kiṃ punaḥ kāraṇaṃ prathamadvitīyatṛtīyadhyānāni tejojalavāyubhirdhvasyante /
[190|17]
tadapakṣālasādhamryāt
[190|18]
pratheme hi dhyāne vitarkavicārā apakṣālāḥ /
[190|18-190|19]
te ca manasaḥ paridāhakatvādagnikalpāḥ /
[190|19]
dvitīye prītirapakṣālaḥ sā ca prasrabdhiyogenaśrayamṛdūkaraṇādapkalpāḥ /
[190|20]

ata evatasmin kṛtsnakāyakrauryāpagamāt duḥkhendriyasya nirodha uktaḥ sūtre /
[190|21]
tṛtīye dhyāne āśvāsapraśvāsāḥ /
te ca vāyava eva /
[190|21-190|22]
iti yasyāṃ dhyānasamāpattau yathābhuta ādhyātmiko'pakṣālastasyām dhyānopapattau tathābhūto bāhya iti /
[190|22-190|23]
kasmāt pṛthivīsaṃvartanī na bhavati /
[190|23-190|24]
pṛthivyeva hi bhājanākhyā tasyāṃ tejojalavāyubhirvirodho na pṛthhivyeti /
[190|24]
atha caturthadhyāne kathaṃ na saṃvartanī /
[190|25]
na caturthe'styaniñjanāt /
[190|26]
caturthaṃ dhyānamādhyātmikāpakṣālarahitatvādāneñja muktaṃ bhagavatā /
[190|26-190|27]
ato'tra bāhyo'pakṣālo na pravartata iti nāstyatra saṃvartanī /
[190|27]
śuddhāvāsaprabhāvādityapare /
[190|27-191|01]
nahi taiḥ śakyamārupyān praveṣṭuṃ nāpyanyatra gantumiti /
[191|01-191|02]
nityaṃ tarhi caturthadhyānabhājanaṃ prāpnnoti /
[191|03]
na nityaṃ saha sattvena tadvimānodayavyayāt
[191|04]
nahi caturthaṃ dhyānamekabhūmisaṃbaddham /
kiṃ tarhi /
[191|04-191|05]
vicchinnasthānāntaraṃ tārakāvat /
[191|05]
tatrāpyayaṃ sattva upapadyeta cyaveta vā /
[191|05-191|06]
sa sārdhaṃ vimāneneti nāstyasya nityatvam /
[191|06]
kena punaḥ krameṇaitāḥ saṃvartanyo bhavanti /
nirantaraṃ tāvat
[191|07]
saptāgninā

[191|08]
sapta saṃvartanyastejasā bhavanti /
tataḥ /
[191|09]
adbhirekā
[191|10]
saptānāṃ tejaḥsaṃvartanīnāmanantaramadbhiḥ saṃvartanī bhavati /
[191|11]
evaṃ gate'dbhiḥ saptake punaḥ /
[191|12]
tejasā saptakaḥ
[191|13]
etena krameṇāpsaṃvartanīnāṃ gate saptake punaḥ tejaḥsaṃvartanīnāṃ saptako bhavati /
[191|14]
paścādvāyusaṃvartanī tataḥ
[191|15]
paścādekāvāyusaṃvartanī bhavati /
kiṃ kāraṇam /
[191|15-191|17]
yathiva hi teṣāṃ sattvānāṃ samāpattiviśeṣādātmabhāvānāṃ sthitiviśeṣastathā bhājanānāmapāmiti tā etā bhavanti ṣaṭpañcāśattejaḥ saṃvartanyaḥ saptāpsaṃvarttanyaḥ ekā vāyusaṃvarttanī /
[191|17-191|18]
evaṃ ca prajñaptibhāṣyaṃ sunītaṃ bhavati "catuḥṣaṣṭi kalpāḥ śubhakṛtsnānāṃ devānāmāyuḥpramāṇami"ti /
[191|19-191|20]
"ye dharmā hetuprabhavā hetum teṣāṃ tathāgatohyavadat /
teṣāṃ ca yo nirodha evaṃvādī mahāśramaṇa" // iti /
[191|21]
abhidharmakośabhāṣye lokanirdeśo nāma
[191|22-191|23]
tṛtīyaṃ kośasthānam samāptamiti /
caturthaṃ kośasthānam
=====================================================================
[192|02]
oṃ namo buddhāya /
[192|03]
atha yadetatsattvabhājanalokasya bahudhā vaicitryamukta tat kena kṛtam /
[192|03-192|04]
na khalu kenacidbuddhipūrvakaṃ kṛtam /
[192|04]
kiṃ tarhi /
sattvānāṃ

[192|05]
karmajaṃ lokavaicitryaṃ
[192|06-192|07]
yadi karmajaṃ kasmātsattvānāṃ karmabhiḥ kuṅkumacandanādayo ramyatarā jāyante na teṣāṃ śarīrāṇi /
[192|07-192|08]
karmāṇyeva tānyevañjātīyāti vyābhiśrakāriṇāṃ sattvānāṃ yadāśrayāśca vraṇabhūtā jāyante bhogāśca ramyāstatpratīkārabhūtāḥ /
[192|08-192|09]
avyāmiśrakāriṇāṃ tu devānāmubhaye 'pi ramyāḥ /
[192|09]
kiṃ punastatkarmetyāha
[192|10]
cetanā tatkṛtaṃ ca tat /
[192|11]
sūtra uktaṃ "dve karmaṇī cetanā karma cetayitvā ce"ti /
[192|11-192|12]
yattaccetayitvā cetanākṛṭaṃ ca tat /
[192|12]
te ete dve karmaṇī trīṇi bhavanti /
kāyavāṅmanaskarmāṇi /
[192|12-192|13]
kathameṣāṃ karmaṇāṃ vyavasthānam /
[192|13]
kimāśrayataḥ āhosvit svabhāvataḥ samutthānato vā /
[192|13-192|14]
āśrayataścedekaṃ kāyakarma prāpnoti /
[192|14]
sarveṣāṃ kāyāśritatvāt svabhāvataścedvākkarmaikaṃ prāpnoti /
[192|15]
vacasaḥ karmasvabhāvatvāt /
samutthānataścenmanaskarmaikaṃ prāpnoti /
[192|15-192|16]
sarveṣāṃ manaḥ samutthitatvāt /
[192|16]
yathākramaṃ tribhiḥ kāraṇaistrayāṇāmiti vaibhāṣikāḥ /
tatra punaḥ
[192|17]
cetanā mānasaṃ karma
[192|18]
cetanā manaskarme ti veditavyam /
[192|19]

tajjaṃ vākkāyakarmaṇī
[192|20]
yattaccetanājanitaṃ cetayitvā karmetyuktaṃ kāyavākkarmaṇī te veditavye /
[192|21]
te tu vijñaptyavijñaptī
[192|22]
te tu kāyavākkarmaṇī pratyekaṃ vijñaptyavijñaptisvabhāve veditavye /
tatra tu
[192|23]
kāyavijñaptiriṣyate /
[192|24]
saṃsthānaṃ
[192|25]
cittavaśena kāyasya tathā tathā saṃsthānaṃ kāyavijñaptiḥ /
gatirityapare /
[192|25-192|26]
prasyandamānasya hi kāyakarma no 'prasyandamānasyeti /
[192|26]
ta ucyante
[193|01]
na gatiryasmātsaṃskṛtaṃ kṣaṇikaṃ
[193|02]
ko 'yaṃ kṣaṇo nāma /
ātmalābho 'nantravināśī /
so 'syāstīti kṣaṇikam /
[193|03]
daṇḍakavat /
sarva hi saṃskṛtamātmalābhā dūrdhvaṃ na bhavatīti yatraiva jātaṃ tatraiva dhvasyate /
[193|04]
tasyāyuktā deśāntarasaṃkrāntiḥ /
tasmānna gatiḥ kāyakarma /
[193|04-193|05]
syādetadeva yadi sarvasya ṣkṇikatvaṃ sidhyet /
[193|05]
siddhamevaitat viddhi /
kutaḥ /
saṃskṛtasyāvaśyaṃ /
[193|06]
vyayāt
[193|07]

Original text: Abhidharmakośabhāṣya · Edition: s of (1) P. Pradhan (ed.), Abhidharmakośabhāṣyam of Vasubandhu. (rev. 2nd ed.) Patna: K.P. Jayaswal Research Center, 1975. (2) Dwarikadas Shastri, Swami (ed.), Abhidharmakosa & Bhasya of Acarya Vasubandhu with Sphutartha Commentary of Acarya Yasomittra. (2 vols.) Varanasi: Bauddha Bharati, 1998. · Data entry Dan Lusthaus Paul Hackett · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc