અભિધર્મકોશભાષ્ય · ભાગ 321340

અકસ્મિકો હિ ભાવાનાં વિનાશઃ ।
કિં કારણમ્ ।
કાર્યસ્ય હિ કારણં ભવતિ ।
[193।08]
વનાશશ્ચાભાવઃ ।
યશ્ચાભાવસ્તસ્ય કિં કર્તવ્યમ્ ।
[193।08-193।09]
સો ઽસાવાકસ્મિકોક્ વિનાશો યદિ ભાવસ્યોત્પન્નમાત્રસ્ય ન સ્યાત્ પશ્ચાદપિ ન સ્યાદ્ભાવસ્ય તુલ્યત્વાત્ ।
[193।09-193।10]
તથાન્યથીભૂતઃ ।
[193।10]
ન યુક્તં તસ્યૈવ ।
ન્યથાત્વમ્ ।
ન હિ સ એવ તસ્માદ્વિલક્ષણો યુજ્યતે ।
[193।10-193।11]
દૃષ્ટો વૈ કાષ્ઠાદીનામગ્ન્યાદિસંયોગાદ્વિનાશઃ ।
[193।11-193।12]
ન ચ દૃષ્ટાદ્ગરિષ્ઠં પ્રમાણમસ્તીતિ ।
[193।12-193।13]
ન ચ સર્વસ્યાકસ્મિકો વિનાશઃ કથં તાવત્ ભવાન્ કાષ્ઠાદીનામગ્ન્યાદિસંયોગાદ્વિનાશં પશ્યામીતિ મન્યતે ।
[193।13]
તેષાં પુનરદર્શનાત્ ।
[193।13-193।14]
સંપ્રધાર્યં તાવદેતત્ ।
[193।14-193।15]
કિમગ્નિસંયોગાત્કાષ્ઠાદયો વિનષ્ટા અતો ન દૃશ્યન્તે ઉતાહો સ્વયં વિનષ્ટા અન્યે ચ પુનર્નોત્પન્ના અતો ન દૃશ્યન્તે ।
[193।15-193।16]
યથા વાયુસંયોગાત્પ્રદીપઃ પાણિસંયોગાદ્ઘણ્ટાશબ્દ ઇતિ ।
[193।16]
તસ્માદનુમાનસાધ્યો ઽયમર્થઃ ।
કિં પુનરત્રાનુમાનમ્ ।
[193।16-193।17]
ઉક્તં તાવત્ અકાર્યત્વાદભાવસ્યેતિ ।
[193।17]
પુનઃ
[193।18]
ન કસ્યચિદહેતોઃ સ્યાત્
[193।19]
યદિ વિનાશો હેતુસામાન્યાન્ન કસ્યચિદહેતુકઃ સ્યાદુત્પાદવત્ ।
[193।19-193।20]

ક્ષણિકાનાં ચ બુદ્ધિશબ્દાર્ચિષાં દૃષ્ટ આકસ્મિકો વિનાશ ઇતિ નાયં હેતુમપેક્ષતે ।
[193।20-193।21]
યસ્તુ મન્યતે બુદ્ધ્યન્તરાદ્બુદ્ધેર્વિનાશઃ શબ્દાન્તરાચ્છબ્દસ્યેતિ ।
[193।21]
તદયુક્તમ્ ।
બુદ્ધ્યોરસમવધાનાત્ ।
[193।21-193।22]
ન હિ શંસયનિશ્ચયજ્ઞાનયોર્યુક્તં સમવધાનં સુખદુઃખયો રાગદ્વેષયોર્વા ।
[193।22-193।24]
યદા ચ પટુબુદ્ધિશબ્દાનન્તરમપટુબુદ્ધિશબ્દાવુત્પદ્યેતે તદા કથમપટુઃ સમાનજાતીયો ધર્મઃ પટીયાંસં હિંસ્યાત્ ।
[193।24-193।25]
અન્ત્યયોશ્ચ કથં યો ઽપ્યર્ચિષામવસ્થાનહેત્વભાવાદ્ધર્માધર્મવશાદ્વા વિનાશં મન્યતે તદપ્યયુક્તમ્ ।
[193।25]
ન હ્યભાવઃ કારણં ભવિતુમર્હતિ ।
[193।25-193।26]
ન ચાપ્યુત્પાદવિનાશહેત્વોર્ધર્માર્ધર્મયોઃ ક્ષણે ક્ષણે વૃત્તિલાભપ્રતિબન્ધૌ ભવિતુમર્હતઃ ।
[193।27]
સક્યષ્ચૈષ કારણ પરિકલ્પઃ સર્વત્ર સમ્સ્કૃતે કર્તુમિત્યલં વિવાદેન ।
[194।01-194।02]
યદિ ચ કાષ્ઠાદીનામગ્ન્યાદિસંયોગહેતુકો વિનાશઃ સ્યાદેવં સતિ પાકજાનાં ગુણાનાં પક્વતરતમોત્પત્તૌ
[194।03]
હેતુઃ સ્યાચ્ચ વિનાશકઃ ।
[194।04]
હેતુરેવ ચ વિનાશકઃ સ્યાત્ ।
કથં કૃત્વા ।
[194।04-194।06]
ઘાસાદ્યગ્નિસંબન્ધા ગુણાઃ પાકજા ઉત્પન્નાસ્તત એવ તાદૃશાદ્વા પુનઃ પક્વતરતમોત્પત્તૌ તેષાં વિનાશ ઇતિ હેતુરેવ તેષાં વિનાશકઃ સ્યાદ્ધેત્વવિશિષ્ટો વા ।
[194।06-194।07]
ન ચ યુક્તં યત એવ તાદૃશાદ્દ્વા તેષાં ભાવસ્તત એવ તાદૃશાચ્ચ તેષાં પુનરભાવ ઇતિ ।
[194।07-194।08]
જ્વાલાન્તરેષુ તાવદ્ધેતુભેદકલ્પનાં પરિકલ્પેયુઃ ।
[194।08-194।09]
ક્ષરહિમશુક્તસૂર્યોદકભૂમિસંબન્ધાત્તુ પાકજવિશેષોત્પત્તૌ કાં કલ્પનાં કલ્પયેયુઃ ।
[194।09-194।10]
યત્તર્હ્યાપઃ ક્વાથ્યમાનાઃ ક્ષીયન્તે કિં તત્રાગ્નિસંયોગાઃ કુર્વન્તિ ।
[194।10-194।11]
તેજોધાતું પ્રભાવતો વર્ધયન્તિ યસ્ય પ્રાભાવાદપાં સંઘાતઃ ક્ષામક્ષામો જાયતે યાવદતિક્ષામતાં ગતો ઽન્તે ન પુનઃ સંતાનં સંતનોતિ ।
[194।11-194।12]
ઇદમત્રાગ્નિસંયોગાઃ કુર્વન્તિ ।
[194।12-194।14]

તસ્માન્નાસ્તિ ભાવાનાં વિનાશહેતુઃ સ્વયમેવ તુ ભઙ્ગુરત્વાદ્વિનશ્યન્ત ઉત્પન્નમાત્રા વિનશ્યન્તીતિ સિદ્ધ એષાં ક્ષણભઙ્ગઃ ક્ષણભઙ્ગાચ્ચ ગત્યભાવઃ ।
[194।14]
ગત્યભિમાનસ્તુ દેશાન્તરેષુ નિરન્તરોત્પત્તૌ તૃણજ્વાલાવત્ ।
[194।15]
ગત્યભાવે ચ "સંસ્થાનં કાયવિજ્ઞપ્તિ"રિતિ સિદ્ધમ્ ।
[194।15-194।16]
નાસ્તિ સંસ્થાનં દ્રવ્યત ઇતિ સૌત્રાન્તિકાઃ ।
[194।16]
એકદિઙ્મુખે હિ ભૂયસિ વર્ણ ઉત્પન્ને દીર્ઘં રૂપમિતિ પ્રજ્ઞપ્યતે ।
[194।16-194।17]
તમેવાપેક્ષ્યાલ્પીયસિ હ્રસ્વમિતિ ।
[194।17]
ચતુર્દિશં ભૂયસિ ચતુરસ્રમિતિ ।
[194।17-194।27]
સર્વત્ર સમે વૃત્તમિતિ ।
[194।18]
એવં સર્વમ્ ।
[194।18-194।19]
તદ્યથા ઽલાતમેકસ્યાં દિશિ દેશાન્તરેષ્વનન્તરેષુ નિરન્તરમાશુ દૃશ્યમાનં દીર્ઘમિતિ પ્રતીયતે સર્વતો દૃશ્યમાનં મણ્ડલમિતિ ।
[194।19-194।20]
ન તુ ખલુ જાત્યન્તરમસ્તિ સંસ્થાનમ્ ।
[194।20]
યદિ હિ સ્યાત્
[194।21]
દ્વિગ્રાહ્યં સ્યાત્
[194।22-194।23]
ચક્ષુષા હિ દૃષ્ટ્વા દીર્ઘમિત્યવસીયતે કાયેન્દ્રિયેણાપિ સ્પૃષ્ટ્વેતિ દ્વાભ્યામસ્ય ગ્રહણં પ્રાપ્નુયાત્ ।
[194।23]
ન ચ રૂપાયતનસ્ય દ્વાભ્યાં ગ્રહણમસ્તિ ।
[194।23-194।24]
યથા વા સ્પ્રષ્ટવ્યે દીર્ઘાદિગ્રહણં તથા વર્ણે સંભાવ્યતામ્ ।
[194।24]
સ્મૃતિમાત્રં તત્ર સ્પ્રષ્ટવ્યસાહચર્યાત્ ભવતિ ।
[194।24-194।25]
સ તુ સાહચર્યાત્ ભવતિ ન તુ સાક્ષાત્ ગ્રહણમ્ ।
[194।25-194।26]
યથા ઽગ્નિરૂપં દૃષ્ટ્વા તસ્યોષ્ણતાયાં સ્મૃતિર્ભવતિ પુષ્પગન્ધં ચ ઘ્રાત્વા તદ્વર્ણ ઇતિ ।
[194।26-195।01]
યુક્તમત્રાવ્યભિચારત્વાદન્યેનાન્યસ્ય સ્મરણં નતુ કિઞ્ચિત્ સ્પ્રષ્ટવ્યં ક્વચિત્ સંસ્થાને નિયતં યતસ્તત્ર સ્મરણં નિયમેન સ્યાત્ ।
[195।01-195।02]

અથાસત્યપિ સાહચર્યનિયમે સંસ્થાનસ્મરણં નિયમેન સ્યાત્ ।
[195।02]
વર્ણે ઽપિ સ્યાત્ વર્ણવદ્ધા સંસ્થાને ઽપ્યનિયમેન સ્યાત્ ।
[195।02-195।03]
નચૈવં ભવતિ ।
[195।03]
અયુક્તમસ્ય સ્પ્રષ્ટવ્યાત્સ્મરણં ।
[195।03-195।04]
ચિત્રાસ્તરણેવા ઽનેકવર્ણસંસ્થાને દર્શનાદ્બહૂનામૈકદેશ્યં પ્રાપ્નુયાત્ ।
[195।04]
તચ્ચાયીઉક્તં વર્ણવત્ ।
[195।04-195।05]
તસ્માન્નાસ્તિ દ્રવ્યતઃ સંસ્થાનમ્ ।
[194।06]
યચ્ચાપિ કિઞ્ચિત્ સપ્રતિઘં રૂપમસ્તિ તદવશ્યં પરમાણૌ વિદ્યતે ।
[195।07]
ન ચાણૌ તત્
[195।08]
ન ચ સંસ્થાનં પરમાણૌ વિદ્યતે દીર્ઘાદિ ।
[195।08-195।09]
તસ્માદ્બહુષ્વેવ તથા સંનિવિષ્ટેષુ દીર્ઘાદિપ્રજ્ઞપ્તિઃ ।
[195।09-195।10]
અથ મત્તં સંસ્થાનપરમાણવ એવ તથા સંનિવિષ્ટા દીર્ઘાદિસંજ્ઞાં લભન્ત ઇતિ ।
[195।10]
સો ઽયં કેવલઃ પક્ષપાતસ્તેષામસિદ્ધત્વાત્ ।
[195।10-195।11]
સિદ્ધસ્વલક્ષાણાનાં હિ તેષાં સંચયો યુજ્યતે ।
[195।11]
ન ચ સંસ્થાનાવયવાનાં વર્ણાદિવત્ સ્વભાવઃ સિદ્ધ ઇતિ કુત એષાં સંચયઃ ।
[195।12]
યત્તર્હિ વર્ણશ્ચાભિન્નો ભવતિ સંસ્થાનં ચ ભિન્નં દૃશ્યતે મૃદ્ભાજનાનામ્ ।
[195।12-195।14]
નનુ ચોક્તં યથા કૃત્વા વર્ણે દીર્ઘાદિસંજ્ઞા પ્રજ્ઞપ્યતે તથા ચ પિપીલિકાદીનામભેદે પઙ્ક્તિચક્રાદીનાં ભેદઃ પ્રજ્ઞાયતે તથા સંસ્થાનસ્યાપિ ।
[195।14-195।16]
યત્તર્હિ તમપિ દૂરાદ્વા વર્ણમપશ્યન્તઃ સ્થાણ્વાદીનાં દૈર્ઘ્યાદીનિ પશ્યન્તિ વર્ણમેવ તે તત્રાવ્યક્તં દૃષ્ટ્વા દીર્ઘાદિપરિકલ્પં કુર્વન્તિ ।
[195।16]
પઙ્ક્તિસેનાપરિકલ્પવત્ ।
ઇત્થં ચૈતદેવમ્ ।
[195।17]
યત્કદાચિદનિર્ધાર્યમાણપરિચ્છેદં સંઘાતમાત્રમવ્યક્તં દૃશ્યતે કિમપ્યેતદિતિ ।

[195।18-195।19]
અથેદાનીં કાયસ્ય ગતિં નિરાકૃટ્ય સમ્સ્થાનં ચ તત્ર ભવન્તઃ સૌત્રાન્તિકાઃ કાં કાયવિજ્ઞર્પ્તિં પ્રજ્ઞપયન્તિ ।
[195।19]
સંસ્થાનમેવ હિ તે કાયવિજ્ઞર્પ્તિ પ્રજ્ઞપયન્તિ ।
નતુ પુનર્દ્રવ્યતઃ ।
[195।20]
તાં ચ પ્રજ્ઞપયન્તઃ કથં કાયકર્મ પ્રજ્ઞપયન્તિ ।
[195।20-195।21]
કાયાધિષ્ઠાનં કર્મ કાયકર્મ યા ચેતના કાયસ્ય તત્ર તત્ર પ્રણેત્રી ।
[195।21]
એવં વાઙ્મનસ્કર્મણી અપિ યથાયોગં વેદિતવ્યે ।
[195।22-195।23]
યત્તર્હિ "ચેતના કર્મ ચેતયિત્વા ચે"ત્યુક્તં સંકલ્પચેતના પૂર્વં ભવત્યેવં સંકલ્પચેતના પૂર્વં ભવત્યેવં ચૈવં ચ કરિષ્યામીતિ ।
[195।23]
તથા ચેતયિત્વા પશ્ચાત્ ક્રિયા ચેતનોત્પદ્યતે ।
[195।23-195।24]
યયા કાયઃ પ્રેર્યતે સા ઽસૌ ચેતયિત્વા કર્મેત્યુચ્યતે ।
[195।24-195।25]
એવં તર્હિ વિજ્ઞપ્ત્યભાવાદવિજ્ઞપ્તિરપિ કામાવચરી નાસ્તીતિ મહાન્તો દોષા અનુષજ્યન્તે ।
[195।25-195।26]
અનુષઙ્ગાનાં પુનઃ પ્રત્યનુષઙ્ગા ભવિષ્યન્તિ ।
[195।26-195।27]
યદિ તસ્માદેવ કાયકર્મસંશબ્દિતાચ્ચેતનાવિશેષાદવિજ્ઞપ્તિઃ સ્યાત્ ।
[195।27-195।28]
ચિત્તાનુપરિવર્તિની સ્યાત્સમાહિતવિજ્ઞપ્તિવત્ નૈ વં ભવિષ્યતિ ।
[195।28]
ચેતનાવિશેષેણ તદાક્ષ્પવિશેષાત્ ।
[195।28-196।01]
સા ઽપિ ચ વિજ્ઞપ્તિઃ સતી તદાક્ષેપે ચેતનાયા બલં નિભાલયતે ।
[196।01]
જડત્વાત્ ।
[196।01-196।02]
દ્રવ્યમેવ તુ સંસ્થાનં વૈભાષિકા વર્ણયન્તિ સંસ્થાનાત્મિકાં તુ કાયવિજ્ઞપ્તિમ્ ।
[196।03]
વાગ્વિજ્ઞપ્તિસ્તુ વાગ્ધ્વનિઃ
[196।04]
વાક્સ્વભાવો યઃ શબ્દઃ સૈવ વાગ્વિજ્ઞપ્તિઃ ।
અવિજ્ઞપ્તિઃ પૂર્વમેવોક્તા ।
[196।04-196।05]
સા ઽપિ દ્રવ્યતો નાસ્તીતિ સૌત્રાન્તિકાઃ ।

[196।05]
અભ્યુપેત્યાકરણમાત્રત્વાત્ ।
[196।05-196।06]
અતીતાન્યપિ મહાભૂતાન્યુપાદાય પ્રજ્ઞપ્તેસ્તેષાં ચાવિદ્યમાનસ્વભાવત્વાદ્રૂપલક્ષણાભાવાચ્ચ ।
[196।06-196।07]
અસ્તીતિ વૈભાંષિકાઃ ।
[196।07]
કથં જ્ઞાયતે ।
[196।08]
ત્રિવિધામલરૂપોક્તિવૃદ્ધ્યકુર્વત્પથાદિભિઃ ।
[196।09]
ત્રિવિધં રૂપમુક્તં સૂત્રે ।
"ત્રિભિઃ સ્થાનૈ રૂપસ્ય રૂપસંગ્રહો ભવતિ ।
[196।09-196।10]
અસ્તિ રૂપં સનિદર્શનં સપ્રતિઘમ્ ।
[196।10]
અસ્તિ રૂપમનિદર્શનં સપ્રતિઘમ્ ।
[196।10-196।11]
અસ્તિ રૂપમનિદર્શનમપ્રતિઘમિ"તિ ।
[196।11]
અનાસ્રવં ચ ભગવતા રૂપમુક્તમ્ ।
"અનાસ્રવાઃ ધર્માઃ કતમે ।
[196।12-196।13]
યસ્મિન્ રૂપે ઽતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નો નોત્પદ્યતે ઽનુનયો વા પ્રતિઘો વા યાવદ્યસ્મિન્વિજ્ઞાને ।
[196।13]
ઇમ ઉચ્યન્તે ઽનાસ્રવા ધર્મા" ઇતિ ।
[196।13-196।14]
ન ચા વિજ્ઞપ્તિં વિરહય્યાસ્તિ રૂપમનિદર્શનમપ્રતિઘં નાપ્યના સ્રવમ્ ।
[196।14]
વૃદ્ધિરપિ ચોક્તા ।
[196।14-196।17]
"એભિઃ સપ્તભિરૌપધિકૈઃ પુણ્યક્રિયાવસ્તુભિઃ સમન્વાગતસ્ય શ્રાદ્ધસ્ય કુલપુત્રસ્ય કુલદુહિતુર્વા ચરતો વા સ્વપતો વા તિષ્ઠતો વા જાગ્રતો વા સતતસમિતમભિવર્ધત એવ પુણ્યમુપજાયત એવ પુણ્યમ્ ।
[196।17]
એવં નિરૌપધિકૈરિ"તિ ॥
[196।17-196।18]
ન ચાવિજ્ઞપ્તિમન્તરેણાન્યમનસો ઽપ્તિ પુણ્યસ્યાભિવૃદ્ધિર્યુજ્યતે ।
[196।18-196।19]
અકુર્વતશ્ચ સ્વયં પરૈઃ કારયતઃ કર્મપથા ન સિધ્યેયુરસત્યામવિજ્ઞપ્તૌ ।
[196।19]
નહ્યાજ્ઞાપનવિજ્ઞપ્તિઃ મૌલઃ કર્મપથો યુજ્યતે ।

[196।20]
તસ્ય કર્યણો ઽકૃતત્વાત્ ।
કૃતે ઽપિ ચ તસ્યાઃ સ્વભાવવિશેષાદિતિ ।
[196।20-196।22]
ઉક્તં ચ ભગવતા "ધર્મા ભિક્ષવો બાહ્યમાયતનમેકાદશભિરાયતનૈરસંગૃહીતમનિદર્શનમપ્રતિઘમિ"તિ ।
[196।22]
ન ત્વરૂપીત્યુક્તમ્ ।
[196।22-196।23]
તત્ર કિં પ્રયોજનં સ્યાદ્યદિ ધર્માયતનાન્તર્ગતમવિજ્ઞપ્તિરૂપં નશ્યેત ।
[196।23]
અષ્ટાઙ્ગશ્ચ માર્ગો ન સ્યાદવિજ્ઞપ્તિમન્તરેણ ।
[196।23-196।24]
સમાપન્નસ્ય સમ્યગ્વાક્કર્માન્તાજીવાનામયોગાત્ ।
[196।24-196।26]
યત્તર્હીદમુક્તં "તસ્યૈવં જાનત એવં પશ્યતઃ સમ્યગ્દૃષ્ટિર્ભાવનાપરિપૂરિં ગચ્છતિ સમ્યક્ સંકલ્પઃ સમ્યક્ વ્યાયામઃ સમ્યક્ સ્મૃતિઃ સમ્યક્ સમાધિઃ ।
[196।26-196।27]
પૂર્વમેવ ચાસ્ય સમ્યક્ વાવક્ર્માન્તાજીવાઃ પરિશુદ્ધા ભવન્તિ પર્યવદાતા" ઇતિ ।
[196।27-196।28]
લૌકિકમાર્ગવૈરાગ્યં પૂર્વકૃતમભિસંધાયૈતદુક્તમ્ ।
[196।28-197।01]
પ્રાતિમોક્ષસંવરશ્ચપિ ન સ્યાદસત્યામવિજ્ઞપ્તૌ ।
[197।01-197।02]
ન હિ સમાદાનાદુર્ધ્વં તદસ્તિ યેનાન્યમનસ્કો ઽપ્યયં ભિક્ષુઃ સ્યાત્ ભિક્ષુણી વેતિ ।
[197।02]
સેતુશ્ચ સૂત્રે વિરક્તિરુક્તા ।
દૌઃશીલ્યવિવન્ધત્વાત્ ।
[197।02-197।03]
ન વા ભવન્તી સેતુર્ભવિતુમર્હતીત્યસ્ત્યેવાવિજ્ઞપ્તિઃ ।
[197।03-197।04]
અત્ર સૌત્રાન્તિકા આહુઃ બહ્વપ્યેતચ્ચિત્રમપ્યેતત્ ।
[197।04]
નૈવં ત્વેતત્ ।
કિં કારણમ્ ।
યત્ તાવદુક્તં "ત્રિવિધરૂપોક્તેરિ" તિ ।
[197।04-197।05]
તત્ર યોગાચારા ઉપદિશન્તિ ।
[197।05]
ધ્યાયિનાં સમાધિવિષયો રૂપં સમાધિપ્રભાવાદુત્પદ્યતે ।
[197।06]
ચક્ષુરિન્દ્રિયાવિષયત્વાત્ અનિદર્શનમ્ ।

દેશાનાવરણત્વાદપ્રતિઘમિતિ ।
અથ મતમ્ ।
[197।07]
કથમિદાનીં તત્ રૂપમ્ ઇતિ ।
એતદવિજ્ઞપ્તૌ સમાનમ્ ।
[197।07-197।08]
યદપ્યુક્તમનાસ્રવરૂપોક્તેરિતિ તદ્ એવ સમાધિપ્રભાવસંભૂતં રૂપમનાસ્રવે સમાધાવનાસ્રવં વર્ણયન્તિ યોગાચારાઃ ।
[197।09]
અર્હતો યદ્રૂપં બાહ્યં ચેત્યપરે ।
આસ્રવાણામનિશ્રયત્વાત્ ।
[197।09-197।10]
યત્તર્હિ સૂત્ર ઉક્તં "સાસ્રવા ધર્માઃ કતમે ।
[197।10]
યાવદેવ ચક્ષુર્યવદેવ રૂપાણી"તિ વિસ્તરઃ ।
[197।10-197।11]
તત્ર પુનરાસ્રવાણામપ્રતિપક્ષત્વાત્સાસ્રવમુક્તમ્ ।
[197।11]
પર્યાયેણ તર્હિ તદેવ સાસ્રવં ચાનાસ્રવં ચ સ્યાત્ ।
કિં સ્યાત્ ।
[197।12]
લક્ષણસંકરઃ સ્યાત્ ।
[197।12-197।13]
યથા તત્ સાસ્રવં તથા ન કદાચિદનાસ્રવમિતિ કો ઽત્ર સંકરઃ ।
[197।13-197।15]
યદિ ચ રૂપાયતનાદીનિ એકાન્તેન સાસ્રવાણિ સ્યુરિહ સૂત્રે કિમર્થ વિશેષિતાનિ સ્યુ"ર્યાનિ રૂપાણિ સાસ્રવાણિ સોપાદાનીયાનિ ચેતઃખિલમ્રક્ષવસ્ત્વિ"તિ વિસ્તરઃ ।
[197।15-197।19]
યદપ્યુક્તં "પુણ્યાભિવૃદ્ધિવચનાદિતિ તત્રાપિ પૂર્વાચાર્યા નિર્દિશન્તિ "ધર્મતા હ્યેષા યથા દાતૄણાં દાયાઃ પરિભુજ્યન્તે તથા તથા ભોક્તૄણાં ગુણવિશેષાદનુગ્રહવિશેષાચ્ચાન્યમનસામપિ દાતૄણાં તદાલમ્બનદાનચેતના ભાવિતાઃ સંતતયઃ સૂક્ષ્મં પરિણામવિશેષં પ્રાપ્નુવન્તિ યેનાયત્યાં બહુતરફલાભિનિષ્પત્તયે સમર્થા ભવન્તિ ।"
[197।19-197।20]
"ઇદમભિસંધાયોક્તં" ભવેદભિવર્ધત એવ પુણ્યમુપજાયત એવ પુણ્યમ્ ઇતિ ।
[197।20-197।21]
અથ મતં કથમિદાનીં સંતાનાન્તરવિશેષાદન્યમનસો ઽપિ સંતાનાન્તરસ્ય પરિણામઃ સેત્સ્યતીતિ ।
[197।21]
એતદવિજ્ઞપ્તૌ સ્માનમ્ ।
[197।21-197।23]
કથમિદાનીં સંતાનાન્તરવિશેષાત્સંતાનાન્તરે ધર્માન્તરમવિજ્ઞપ્તિઃ સેત્સ્યતીતિ નિરૂપધિકેષ્વિદાનીં પુણ્યક્રિયાવસ્તુષુ કથં ભવિષ્યતીતિ ।
[197।23-197।24]
અભિક્ષ્ણં તદાલમ્બનચેતનાભ્યાસાત્સ્વપ્નેષ્વપિ તા અનુષઙ્ગિન્યો ભવન્તિ ।
[197।24-197।25]
અવિજ્ઞપ્તિવાદિનસ્તુ નિરૌપધિકે યત્ર વિજ્ઞપ્તિર્નાસ્તિ તત્ર કથામવિજ્ઞપ્તિઃ સ્યાત્ ।
[197।25-197।26]

ઔપધિકે ઽપ્યભીક્ષણં તદાલમ્બનેચેતનાભ્યાસાદિત્યપરે ।
[197।26-198।01]
યત્તર્હિ સૂત્ર ઉક્તં "યસ્યોગ્રભિક્ષુઃ શીલવાન્ કલ્યાણધર્મા પિણ્ડકં પરિભુજ્યાપ્રમાણં ચેતઃસમાર્ધિં કાયેન સાક્ષાત્કૃત્વોપસંપદ્ય વિહરત્યપ્રમાણસ્તન્નિદાનદાયકસ્ય દાનપતેઃ પુણ્યાભિષ્યન્દઃ કુશલાભિષ્યન્દઃ સુખાસ્વાદધારઃ પ્રતિકાઙ્ક્ષિતવ્ય" ઇત્યત્ર તદાનીં દાતુઃ કશ્ચેતનાવિશેષઃ ।
[198।01-198।02]
તસ્માત્સંતતિપરિણામવિશેષ એવ ન્યાય્યઃ ।
[198।02-198।03]
યદપ્યુક્તં "કારયતઃ કથં કર્મપથાઃ સેત્સ્યન્તી"તિ તત્રાપ્યેવં વર્ણયન્તિ ।
[198।03-198।05]
તત્પ્રયોગેણ પરેષામુપઘાતવિશેષાત્પ્રયોક્તુઃ સૂક્ષ્મઃ સંતતિપરિણામ વિશેષો જાયતે યત આયત્યાં સમન્તે ઽપિ બહુતરફલાભિનિર્વર્ત્તનસમર્થા ભવતીતિ સ્વયમપિ ચ કુર્વતઃ ક્રિયાફલપરિસમાપ્તાવેષ એવ ન્યાયો વેદિતવ્યઃ ।
[198।05-198।06]
સો ઽસૌ સંતતિપરિણામવિશેષઃ કર્મપથ ઇત્યાખ્યાયતે ।
[198।06]
કાર્યે કારણોપચારાત્ ।
[198।06-198।07]
કાયિકવાચિકત્વં તુ તત્ક્રિયાફલત્વાદ્યથા વિજ્ઞપ્તિવાદિનામવિજ્ઞપ્તેરિતિ ।
[198।07-198।08]
ઉપાત્તેષુ સ્કન્ધેષુ ત્રિકાલયા ચેતનયા પ્રાણાતિપાતાવધ્વેન સ્પૃશ્યત ઇતિ ભદન્તઃ ।
[198।08-198।09]
હનિષ્યામિ હન્મિ હતમિતિ ચાસ્ય યદા ભવતીતિ ।
[198।09]
ન ત્વિયતા કર્મપથઃ પરિસમાપ્યતે ।
[198।10]
મા ભૂદહતે ઽપિ માત્રાદૌ હતાભિમાનિનામાનન્તર્યં કર્મેતિ ।
[198।11]
સ્વયં તુ ઘ્નત એતાવાંશ્ચેતનાસમુદાચાર ઇત્યયમત્રાભિપ્રાયો યુક્તરૂપઃ સ્યાત્ ।
[198।11-198।13]
ક ઇદાનીમેષ પ્રદ્વેષો યદવિજ્ઞપ્તિઃ પ્રક્ષિપ્યતે સંતતિપરિણામવિશેષશ્ચાભ્યુપગમ્યતે તથૈવાપ્રજ્ઞાયમાનઃ ।
[198।13]
ન ખલુ કશ્ચિત્ પ્રદ્વેષઃ ।
[198।13-198।14]
કિન્તુ ચિત્તાન્વયકાયપ્રયોગેણ ક્રિયાપરિસમાપ્તૌ તાભ્યાં પૃથગ્ભૂતં ધર્માન્તરં પ્રયોજયિતુરુત્પદ્યત ઇતિ નોત્પદ્યતે પરિતોષઃ ।
[198।15-198।16]
યત્કૃતપ્રયોગસંભૂતા તુ ક્રિયાપરિસમાપ્તિસ્તસ્યૈવ તન્નિમિત્તઃ સંતતિપરિણામો ભવતીતિ ભવતિ પરિતોષઃ ।
[198।16]
ચિત્તચૈતસંતાનાચ્ચાયત્યાં ફલોત્પત્તેઃ ।
ઉક્તં ચાત્ર ।
[198।17]
કિમુક્તમ્ ।
"વિજ્ઞપ્ત્યભાવાદિ"ત્યેવમાદિ ।
તદભાવાદવિજ્ઞપ્તેરભાવઃ ।

[198।17-198।18]
યદપ્યુક્તં "ધર્માયતનસ્યારૂપિત્વં યસ્માન્નોક્તમિ"તિ ।
[198।18-198।19]
તદ્યદેવાત્ર રૂપમનિદર્શનમપ્રતિઘં ચોક્તં તદેવાસ્તુ ધર્માયતનપર્યાપન્નમ્ ।
[198।19]
યદપ્યુક્તમષ્ટાઙ્ગ આર્યમાર્ગો ન સ્યાદિતિ ।
[198।19-198।20]
અઙ્ગં તાવદાચક્ષ્વ ।
[198।20]
કથં માર્ગસમાપન્નસ્ય સમ્યગ્વાક્કર્માન્તાજીવા ભવન્તીતિ ।
[198।20-198।21]
કિમસૌ વાચં ભાષ્યતે ક્રિયાં વા કરોતિ ચીવરાદીન્ વા પર્યેષતે ।
[198।21]
નેત્યાહ ।
કિં તર્હિ ।
[198।22]
તદ્રૂપામનાસ્રવામવિજ્ઞપ્તિં પ્રતિલભતે ।
[198।22-198।23]
યસ્યાઃ પ્રતિલમ્ભાદ્વ્યુત્થિતો ઽપિ ન પુનર્મિથ્યાવાગાદિષુ પ્રવર્તતે સમ્યગ્વાગાદિષુ ચ પ્રવર્તતે ।
[198।23-198।24]
અતો નિમિત્તે નૈમિત્તિકોપચારાદવિજ્ઞપ્તૌ તદાખ્યા ક્રિયતે ।
[198।24-198।27]
યદ્યેવમિહાપ્યેવં કિં ન ગૃહ્યતે માર્ગસમાપન્નો વિનાપ્યવિજ્ઞપ્ત્યા તદ્રૂપમાશયં ચ આશ્રયં ચ પ્રતિલભતે યસ્ય પ્રતિલમ્ભાત્ વ્યુત્થિતો ઽપિ ન પુનર્મિથ્યાવાગાદિષુ પ્રવર્તતે સમ્યગ્વાગાદિષુ ચ પ્રવર્તતે ।
[198।27-199।01]
અતો નિમિત્તે નૈમિત્તિકોપચારં કૃત્વા અષ્ટૌ માર્ગાઙ્ગાનિ વ્યવસ્થાપ્યન્ત ઇતિ ।
[199।01]
અપરસ્ત્વાહ ।
તદક્રિયામાત્રમત્રાઙ્ગમુક્તં સ્યાત્ ।
[199।01-199।02]
યદસાવાર્યમાર્ગસામર્થ્યાદક્રિયાનિયમં પ્રતિલભતે તચ્ચાનાસ્રવમાર્ગસંનિશ્રયલાભાદનાસ્રવં સ્યાત્ ।
[199।02-199।03]
નહિ સર્વત્ર દ્રવ્યમન્તો ધર્માઃ પરિસંખ્યાયન્તે ।
[199।03-199।04]
તદ્યાથા ઽષ્ટૌ લોકધર્માઃ લાભો ઽલાભઃ યશો ઽયશઃ નિન્દા પ્રશંસા સુખં દુઃખમિતિ ।
[199।04]
નચાત્ર ચીવરાદીનામલાભો નામાસ્તિ દ્રવ્યાન્તરમ્ ।
[199।05-199।06]
પ્રાતિમોક્ષસંવરો ઽપિ સ્યાત્ યયા ચેતનયા વિધિપૂર્વં કૃત્વા ઽભ્યુપગમઃ પ્રતિષિદ્ધાત્કર્મણઃ કાયવાચૌ સંવૃણોતિ ।
[199।06]
અન્યચિત્તોન સંવૃતઃ સ્યાદિતિ ચેત્ ।

ન ।
[199।07-199।09]
તદ્ભાવનયા ક્રિયાકાલે સ્મરતઃ તત્પ્રત્યુપસ્થાનાત્ સેતુભાવો ઽપિ સ્યાદક્રિયાં પ્રતિજ્ઞાં સંસ્મૃત્ય સંસ્મૃત્ય લજ્જિતો દૌઃશીલ્યાકરણાત્ ઇત્યર્થમેવ ચ તસ્યાઃ સમાદાનમ્ ।
[199।09-199।10]
યદિ પુનરવિજ્ઞપ્તેરેવ દૌઃસીલ્યં પ્રતિબધ્નીયાત્ ન કશ્ચિત્મુષિતસ્મૃતિઃ શિક્ષાં ભિન્દ્યાત્ ।
[199।10-199।11]
અલં વિસ્તરેણાસ્ત્યેવ દ્રવ્યાન્તરમવિજ્ઞપ્તિરૂપતિ વૈભાષિકાઃ ।
[199।12-199।13]
યદ્યસ્તિ તચ્ચ મહાભૂતાન્યુપાદાયેત્યુક્તમ્ તત્ કિમ્ વિજ્ઞપ્તિમહાભૂતાન્યેવોપાદાયાવિજ્ઞપ્તિરુત્પદ્યતે અથાન્યાનિ ।
[199।13]
અન્યાન્યેવ સા મહાભૂતાન્યુપાદાયોત્પદ્યતે ।
[199।14]
ન હિ સૈવ સામગ્રી સુક્ષ્મફલા ચૌદારિકફાલા ચ યુજ્યતે ।
[199।14-199।15]
કિં ખલુ યદાતની વિજ્ઞપ્તિસ્તદાતનાન્યેવ સા મહાભૂતાન્યુપાદાય વર્તતે ।
[199।15-199।16]
સર્વમુપાદાયરૂપં પ્રાયેણૈવં કિઞ્ચિત્તુ વર્તમાનમનાગતં ચાતીતાનિ મહાભૂતાન્યુપાદાય ।
[199।16]
કિં પુનસ્તદિતિ ।
[199।17]
ક્ષણાદૂર્ધ્વમવિજ્ઞપ્તિઃ કામાપ્તાતીતભૂતજા
[199।18]
પ્રથમાત્ ક્ષણાદૂર્ધ્વમવિજ્ઞપ્તિઃ કામાવચરી અતીતાનિ મહાભૂતાન્યુપાદાયોત્પદ્યતે ।
[199।19]
તાન્યસ્યા આશ્રયાર્થેન ભવન્તિ ।
પ્રત્યુત્પન્નાનિ શરીરમહાભૂતાનિ સંનિશ્રયાર્થેન ।
[199।20]
પ્રવૃત્યનુવૃત્તિકારણત્વાદ્યથાક્રમમ્ ।
[199।20-199।21]
ચક્રસ્યેવ ભૂમૌ સપરિવર્તમાનસ્ય પાણ્યાવેધભૂમિપ્રદેશૌ ।
[199।22]
અથ કુતસ્ત્યાનિ મહાભૂતાન્યુપાદાય કુતસ્ત્યં કાયવાક્કર્મ ।
[199।23]
સ્વાનિ ભૂતાન્યુપાદાય કાયવાક્કર્મ સાસ્રવમ્ ।
[199।24-199।25]
કામાવચરં કાયવાક્કર્મં કામાવચરાણ્યેવ મહાભૂતાન્યુપાદાય એવં યાવચ્ચતુર્થધ્યાનભૂમિકં તદ્ભૂમિકાન્યેવોપાદાય ।
[199।26]
અનાસ્રવં યત્ર જાતઃ
[199।27-200।01]
અસ્રવં તુ કાયવાક્કર્મ યસ્યાં ભૂમૌ જાતસ્તદુત્પાદયતિ તદ્ભૂમિકાન્યુપાદાય તદ્વેદિતવ્યમ્ ।

[200।01]
ધાત્વપતિતત્વાદનાસ્રવાણાં ચ ભૂતાનામભાવાત્તદ્વલેન ચોત્પત્તેઃ ।
[200।02]
તત્ર વિજ્ઞપ્ત્યવિજ્ઞપ્ત્યાખ્યકર્મણી વેદિતવ્યે ।
[200।03]
અવિજ્ઞપ્તિરનુપાત્તિકા
[200।04]
નૈઃષ્યન્દિકી ચ સત્ત્વાખ્યા
[200।05]
કિઞ્ચ
[200।06]
નિષ્યન્દોપાત્તભૂતજા ।
[200।07]
નૈઃષ્યન્દિકાન્યેવ ભૂતાન્યુપાદાય ચિત્તચૈત્તાનિ ચોપાદાયાવિજ્ઞપ્તિર્ભવતિ ।
[200।07-200।08]
અસમાહિતભૂમિકાયા એષ પ્રકારઃ ।
[200।09]
સમાધિજૌપચયિકાનુપાતાભિન્નભૂતજા
[200।10]
ધ્યાનાનાસ્રવસંવરાવિજ્ઞપ્તિઃ સમાધિજા ।
[200।10-200।12]
સા સમાધિસંભૂતાન્યૌપચયિકાન્યનુપાતાનિ ચ મહાભૂતાન્યુપાદાયોત્પદ્યતે અભિન્નાનિ ચ યાન્યેવ ચ ભૂતાન્યુપાદાય પ્રાણાતિપાતાદ્વિરતિરુત્પદ્યતે તાન્યેવ યાવત્ સંભિન્નપ્રલાપાત્ ।
[200।12]
કિં કારણમ્ ।
[200।13]
ચિત્તવત્ ભૂતાભેદાત્ ।
[200।13-200।14]
પ્રાતિમોક્ષસંવરે ત્વન્યાન્યાનિ મહાભૂતાન્યુપાદાય સપ્તાવિજ્ઞપ્તયો ભવન્તિ ।
[200।14]
વિજ્ઞપ્તિસ્તુ નૈઃષ્યન્દિકી ।
ઉપાત્તા તુ કાયિકી ।
[200।14-200।16]
કિં પુનરિયં વિજ્ઞપ્તિરુત્પદ્યમાના પૂર્વકસ્ય સંસ્થાનસ્ય સંતાનં બાધિત્વોત્પદ્યતે ઉતાહો ન ।
[200।16]
કિઞ્ચાતઃ યદિ બાધિત્વોત્પદ્યતે ।
ન ।
[200।16-200।17]
વિપાકરૂપસ્યોચ્છિન્નસ્ય પુનઃ પ્રવન્ધાદવૈભાષિકીયં પ્રાપ્નોતિ ।
[200।17]
અથાબાધિત્વા ।

[200।17-200।18]
કથમેકસ્મિન્ભૂતસંઘાતે સંસ્થાનદ્વયં સિધ્યતિ ।
[200।18-200।19]
અન્યાન્યેવ તાનિ નૈઃષ્યન્દિકાનિ તદાનીમુપજાયન્તે યાન્યુપાદાય વિજ્ઞપ્તિર્ભવતિ ।
[200।19-200।20]
એવં તર્હિ યદ્યદેવાઙ્ગં નિશ્રિત્યોત્પદ્યતે વિજ્ઞપ્તિસ્તેન તેનાઙ્ગેન મહીયસા ભવિતવ્યમ્ ।
[200।20]
તન્મહાભૂતૈરભિવ્યાપનાત્ ।
[200।20-200।21]
અનભિવ્યાપને ચ પુનઃ કથં કૃત્સ્નાઙ્ગેન વિજ્ઞપયેત્ ।
[200।21]
શુષિરત્વાત્ કાયસ્યાસ્તિ તેષામવકાશઃ ।
[200।22]
તત્ ખલ્વેતત્ કર્મ પર્યાયેણ દ્વિવિધં ત્રિવિધં પઞ્ચવિધં ચોત્તમ્ ।
[200।22-200।23]
ચેતના ચેતયિત્વા ચેતિ ।
[200।23]
ચેતયિત્વા પુનર્દ્વિધા ।
કાયવાક્કર્મ ચેતના ચ ।
[200।23-200।24]
કાયકર્મ પુનઃ દ્વિવિધં વિજ્ઞપ્ત્યાખ્યમવિજ્ઞપ્ત્યાખ્યં ચ ।
[200।24-200।25]
એવં વાક્કર્મ ચેતના ચેતિ પઞ્ચવિધં ભવતિ ।
[200।25]
તત્ર પુનરવિજ્ઞપ્તિર્દ્વિધા ।
કુશલા ઽકુશલા ચ ।
[200।26]
નાવ્યાકૃતાસ્ત્યવિજ્ઞપ્તિઃ
[200।27]
કિં કારણમ્ ।
[200।27-200।28]
અવ્યાકૃતં હિ ચિત્તં દુર્બલમતો ન શક્તં બલવત્કર્માક્ષેપ્તું યન્નિરુદ્ધે ઽપિ તસ્મિન્નનુવધ્નીયાત્ ।
[201।01]
ત્રિધા ઽન્યત્
[201।02]
અન્યત્કર્મ ત્રિવિધમ્ ।
કુશલાકુશલાવ્યાકૃતમ્ ।
કિં તદન્યત્ ।
વિજ્ઞપ્તિશ્ચેતના ચ ।
[201।03]

અશુભં પુનઃ ।
[201।04]
કામે
[201।05]
અકુશલં વસ્તુ કર્મ કામહાતૌ વેદિતવ્યમ્ ।
નાન્યત્ર ।
[201।05-201।06]
અકુશલમૂલાનાં પ્રહીણત્વાદાહ્રીક્યાનપત્રાપ્યયોશ્ચ ।
[201।06-201।07]
કુશલાવ્યાકૃતં તુ સર્વત્રા પ્રતિવેધાત્ ।
[201।07]
તત્ર
[201।08]
રૂપે ઽપ્યવિજ્ઞપ્તિઃ
[201।09]
કામે ઽપીત્યપિશબ્દાત્ ।
આરૂપ્યેષુ નાસ્તિ ભૂતાભાવાત્ ।
[201।09-201।10]
યત્ર હિ કાયવાચોઃ પ્રવૃત્તિસ્તત્ર કાયવાક્સંવરૌ ।
[201।10]
ઇહ તર્હિ સમાપન્નસ્ય સ્યાદનાસ્રવા વિજ્ઞપ્તિવત્ ।
[201।11]
ન ।
તસ્યા ધાત્વપતિતત્વાત્ ।
[201।11-201।12]
આરૂપ્યાવચરી ત્વવિજ્ઞપ્તિનાંર્હતિ વિસભાગાનિ ભૂતાન્યુપાદાય ભવિતુમ્ ।
[201।12]
સર્વરૂપવૈમુખ્યાચ્ચારૂપ્યસમાપત્તુનાર્લં રૂપોત્પત્તયે ।
[201।13]
વિભૂતરૂપસંજ્ઞત્વાત્ ।
દૌઃશીલ્યપ્રતિપક્ષેણ શીલમ્ ।
તચ્ચ દૌઃશીલ્યં કામાવચરમ્ ।
[201।14]
આરૂપ્યાશ્ચ કામધાતોરાશ્રયા કારાલમ્બનપ્રતિપક્ષદૂરતાભિર્દૂરે ।
[201।14-201।15]
અત એષ્વવિજ્ઞપ્તિર્નાસ્તીતિ વૈભાષિકાઃ
[201।16]
વિજ્ઞપ્તિઃ સવિચારયોઃ
[201।17]
વિજ્ઞપ્તિસ્તુ સવિચારયોરેવ ભૂમ્યોઃ ।

કામધાતૌ પ્રથમે ચ ધ્યાને ન તત ઊર્ધ્વમ્ ।
[201।18]
કામે ઽપિ નિવૃતા નાસ્તિ
[201।19]
નિવૃતા તુ વિજ્ઞપ્તિઃ કામધાતાવપિ નાસ્તિ ।
બ્રહ્મલોક એવાસ્તિ ।
[201।19-201।20]
મહાબ્રાહ્મણો હિ શાઠ્યસમુત્થિતં કાયકર્મ શ્રૂયતે ।
[201।20-201।21]
સ હિ સ્વપર્ષન્મધ્યે આયુષ્મતો ઽશ્વજિતઃ ક્ષેપાર્થમાત્માનં ક્ષિપ્તવાત્ ।
[201।21-201।22]
તત ઊર્ધ્વમસત્યાં વાગ્વિજ્ઞપ્તૌ કથં તત્ર શબ્દાયતનં બાહ્યમહાભૂતહેતુકમ્ ।
[201।22]
અન્યે પુનરાહુઃ ।
[201।22-201।23]
દ્વિતીયાદિષ્વપિ ધ્યાનેષુ વિજ્ઞપ્તિરસ્ત્યનિવૃતાવ્યાકૃતા ।
[201।23]
ન કુશલા ન ક્લિષ્ટા ।
કિં કારણમ્ ।
[201।24-201।25]
ન હિ તેષૂપપન્નસ્તજ્જાતીયમધોભૂમિકં ચિત્તં સંમુખીકરોતિ યેન તાં વિજ્ઞપ્તિં સમુત્થાપયેત્ ।
[201।25]
ન્યૂનત્વાત્પ્રહીણત્વચ્ચ ।
પૂર્વમેવ તુ વર્ણયન્તિ ।
[201।25-201।26]
કિં પુનઃ કારણમૂર્ધ્વં બ્રહ્મલોકાન્નાસ્તિ વિજ્ઞપ્તિઃ કામધાતૌ ચ નિવૃક્તાવ્યાકૃતા નાસ્તિ ।
[202।01]
સમુત્થાનમસદ્યતઃ ।
[202।02]
સવિતર્કવિચારેણ હિ ચિત્તેન વિજ્ઞપ્તિઃ સમુત્થાપ્યતે ।
[202।02-202।03]
તચ્ચ દ્વિતીયાદિષુ ધ્યાનેષુ નાસ્તિ ભાવનાપ્રહાતવ્યેન ચોત્થાપ્યતે ।
[202।03]
દર્શનપ્રહાતવ્યસ્યાન્તર્મુખપ્રવૃત્તત્વાત્ ।
[202।04]
તચ્ચ કામધાતૌ નિવૃતવ્યાકૃતં નાસ્તિ ।
[202।05]
કિં ખલુ સમુત્થાનવશાદેવં ધર્માણાં કુશલાકુશલત્વં વેદિતવ્યમ્ ।
નેત્યાહ ।
[202।06]

કિં તર્હિ ।
ચતુર્ભિઃ પ્રકારૈઃ પરમાર્થતઃ સ્વભાવતઃ સંપ્રયોગતઃ સમુત્થાનતશ્ચ ।
[202।07]
તત્ર તાવત્ ।
[202।08]
પરમાર્થશુભો મોક્ષઃ
[202।09]
નિર્વાણં હિ સર્વદુઃખવ્યુપશમઃ ।
તતઃ પરમક્ષેમત્વાત્ પરમાર્થેન કુશલમારોગ્યવત્ ।
[202।10]
સ્વતો મૂલહ્યર્ પત્રપાઃ
[202।11]
ત્રીણિ કુશલમૂલાનિ ।
[202।11-202।12]
હ્રિશ્ચાપત્રપ્યં ચ સ્વભાએવ્ન કુશલાનિ અન્યસંપ્રયોગસમુત્થનાનપેક્ષત્વાત્ ।
[202।12]
પથ્યૌષધવત્ ।
[202।13]
સંપ્રયોગેણ તદ્યુક્તાઃ
[202।14-202।15]
તૈરેવ કુશલમૂલહ્યર્ પત્રાપ્યૈઃ સંપ્રયુક્તા ધર્માઃ સંપ્રયોગેણ કુશલાસ્તૈરસંપ્રયુક્તાનાં કુશલત્વાભાવાદૌષધમિશ્રપાનીયવત્ ।
[202।16]
સમુત્થા નાત્ ક્રિયાદયઃ ।
[202।17-202।18]
કાયવાવક્કર્મણિ ચિત્તવિપ્રયુક્તાશ્ચ સંસ્કારજાત્યાદયઃ પ્રાપ્તિનિરોધાસંજ્ઞિસમાપત્તયસ્તૈરેવ કુશલમૂલાદિસંપ્રયુક્તૈ ધર્મઃ સમુપસ્થાપિતાઃ સમુત્થાનેન કુશલાઃ ।
[202।19]
ઔષધપાનીયસંભૂતધાત્રીક્ષીરવત્ ।
[202।19-202।20]
પ્રાપ્તીનાં તુ વિસભાગચિત્તસમુત્થાપિતાનાં કથં કુશલત્વમિતિ વક્તવ્યમ્ ।
[202।20-202।21]
તદ્યથા વિચિકિત્સયા કુશલમૂલપ્રતિસંધાનં ધાતુપ્રત્યાગમપરિહાણિભ્યાં ચ ।
[202।21]
યથા ચ કુશલમુક્તં તતો
[202।22]
વિપર્યયેણાકુશલં
[202।23]
કથં કૃત્વા ।
સંસારઃ પરમાર્થેનાકુશલઃ ।
સર્વદુઃખપ્રવૃત્ત્યાત્મકત્વેન પરમાક્ષેમત્વાત્ ।
[202।24]

અકુશલમૂલાહ્રીક્યાનપત્રાપ્યાણિ સ્વભાવતઃ ।
તત્સંપ્રયુક્તા ધર્માઃ સંપ્રયોગતઃ ।
[202।24-202।25]
તત્સમુત્થાપિતાઃ કાયવાક્કર્મજાત્યાદિપ્રાપ્તયઃ સમુત્થાનતઃ વ્યાધ્યપથ્યૌષધાદિભિરૂપમેયાઃ ।
[203।01]
એવં તર્હિ ન કિઞ્ચિત્સાસ્રવમવ્યાકૃતં ભવિષ્યતિ કુશલં વા ।
સંસારાભ્યન્તરત્વાત્ ।
[203।02]
પરમાર્થત એવમુક્તં વિપાકં તુ પ્રતિ યત્સાસ્રવં ન વ્યાક્રિયતે તદવ્યાકૃતમિત્યુચ્યતે ।
[203।03]
ઇષ્ટવિપાકં ચ કુક્શલમિત્યુચ્યતે ।
યદિ તુ પરમાર્થેનાવ્યાકૃતં મૃગ્યતે તત્ ।
[203।04]
પરમાવ્યાકૃતે ધ્રુવે
[203।05]
દ્વે અસંસ્કૃતે નિષ્પર્યાયેણાનિવૃતાવ્યાકૃતે ।
આકાશમપ્રતિસંખ્યાનિરોધશ્ચ ।
[203।05-203।06]
ઇદં વિચાર્યતે ।
[203।06-203।07]
યદિ સમુત્થાનવશાત્કુશલાકુશલત્વં કાયવાક્કર્મણઃ કિં ન મહાભૂતાનામ્ ।
[203।07]
કર્મણિ હિ કર્ત્તુરભિપ્રાયો ન મહાભૂતેષુ ।
[203।07-203।09]
સમાહિતસ્યાવિજ્ઞપ્તૌ નાસ્ત્યભિપ્રાયો ન ચાસમાહિતં ચિત્તં તસ્યાઃ સમુત્થાપકં વિસભાગભૂમિકત્વાદિતિ કથં તસ્યાઃ કુશલત્વમ્ ।
[203।09-203।10]
દિવ્યયોરપિ વા ચક્ષુઃશ્રોત્રયોઃ કુક્શલત્વપ્રસઙ્ગઃ ।
[203।10]
કર્ત્તવ્યો ઽત્ર યત્નઃ ।
યદુક્તં દર્શનપ્રહાતવ્યં ચિત્તં વિજ્ઞપ્તેરસમુત્થાપકમિતિ ।
[203।11-203।12]
કિં તર્હિ ભગવતોક્તં "તતો ઽપિ મિથ્યાદૃષ્ટેર્મિથ્યાસંકલ્પઃ પ્રભવતિ મિથ્યા વાગ્મિથ્યાકર્માન્ત" મિત્યેવમાદિ ।
[203।12]
અવિરુદ્ધમેતત્ ।
[203।13]
સમુત્થાનં દ્વિધા હેતુતત્ક્ષણોત્થાનસંજ્ઞિતમ્ ।
[203।14]
દ્વિવિધં સમુત્થાનં હેતુસમુત્થાનં તત્ક્ષણસમુત્થાનં ચ ।
તત્રૈવ ક્ષણે તદ્ભાવાત્ ।
[203।15]

પ્રવર્તકં તયોરાદ્યં દ્વિતીયમનુવર્તકમ્
[203।16]
હેતુસમુત્થાનં પ્રવર્તકમાક્ષેપકત્વાત્ ।
તત્ક્ષણસમુત્થાનમનુવર્તકં ક્રિયાકાલાનુવર્તનાત્ ।
[203।17]
કિમિદાનીં તસ્ય તસ્યાં ક્રિયાયાં સામર્થ્યમ્ ।
[203।17-203।18]
તેન હિ વિના ઽસૌ મૃતસ્યેવ ન સ્યાદા ક્ષિપ્તા ઽપિ સતી ।
[203।18]
અચિત્તકસ્ય તર્હિ સંવરોત્પત્તૌ કથં ભવતિ ।
[203।18-203।19]
સ્ફુટતરા તર્હિ સચિત્તકસ્ય ભવતીત્યેતત્સામર્થ્યમ્ ।
[203।19]
તત્ર ચ
[203।20]
પ્રવર્તકં દૃષ્ટિહેયં વિજ્ઞાનમ્
[203।21]
દર્શનપ્રહાતવ્યં ચિત્તં વિજ્ઞપ્તેઃ પ્રવર્તકમ્ ।
[203।21-203।22]
તત્સમુત્થાપકયોર્વિતર્કવિચારયોર્નિદાનભૂતત્વાત્ ।
[203।22]
ન ત્વનુવર્તકમ્ ।
[203।22-203।23]
બહિર્મુખચિત્તસ્ય ક્રિયાકાલે તદભાવાત્ ।
[203।23]
તત્સમુત્થાપિતં ચ રૂપં દર્શનપ્રહાતવ્યં સ્યાત્ ।
કિં સ્યાત્ ।
[203।23-203।24]
અભિધર્મોબાધિતઃ સ્યાત્ ।
[203।24]
વિદ્યા ઽવિદ્યાભ્યાં ચાવિરોધાન્નાસ્તિ રૂપં દર્શનપ્રહાતવ્યમ્ ।
[203।24-203।25]
સાધ્ય એષ પક્ષઃ ।
[203।25]
ભૂતાન્યપિ તર્હિ દર્શનપ્રહાતવ્યાનિ સ્યુઃ ।
સમાનચિત્તોત્થાપિતત્વાત્ ।
[204।01]
નૈવં ભવિષ્યતિ યથા ન કુશલાકુશલાનિ ભવન્તિ ।
અથવા પુનર્ભવન્તુ ।
નૈવં શક્યમ્ ।

[204।02]
નહિ તાનિ દર્શનપ્રહાતવ્યાનિ યુજ્યન્તે નાપ્યપ્રહાતવ્યાનિ ।
કિં કારણમ્ ।
[204।02-204।03]
અક્લિષ્ટસ્ય ધર્મસ્ય વિદ્યા ઽવિદ્યાભ્યામવિરોધાત્ ।
[204।03-204।04]
અતો હેતુસમુત્થાનમધિકૃત્ય સૂત્રે પઠનાન્નાસ્તિ વિરોધઃ ।
[204।05]
ઉભયં પુનઃ ॥
[204।06]
માનસં ભાવનાહેયં ।
[204।07]
ભાવનાહેયં પુનર્મનોવિજ્ઞાનમુભયં ભવતિ ।
પ્રવર્ત્તકં ચાનુવર્તકં ચ ।
[204।08]
પઞ્ચકં ત્વનુવર્તકમ્
[204।09]
પઞ્ચ વિજ્ઞાનકાયા અનુવર્તકા એવ ।
તદિદં ચતુષ્કોટિકં ભવતિ ।
[204।09-204।10]
પ્રવર્તકમેવ દર્શનપ્રહાતવ્યં ચિત્તમ્ ।
[204।10]
અનુવર્તકા એવ પઞ્ચ વિજ્ઞાનકાયાઃ ।
[204।10-204।11]
ઉભયં ભાવનાહેયં મનોવિજ્ઞાનમ્ ।
[204।11]
નોભયમનાસ્રવમ્ ।
કિં ખલુ યથા પ્રવર્તકં તથૈવાનુવર્તકં ભવતિ ।
[204।12]
નાયમેકાન્તમ્ ।
[204।13]
પ્રવર્તકે શુભાદૌ હિ સ્યાત્ત્રિધા ઽપ્યનુવર્તકમ્ ।
[204।14]
કુશલે પ્રવર્તકે કુશલાકુશલાવ્યાકૃતમનુવર્તકં સ્યાત્ ।
[204।15]
એવમકુશલે ચાવ્યાકૃતે ચ ।
[204।16]
તુલ્યં મુનેઃ
[204।17]
બુદ્ધસ્ય તુ ભગવતસ્તુલ્યં પ્રવર્તકેનાનુવર્તકમ્ ।

કુશલે કુશલમવ્યાકૃતે ચાવ્યાકૃતમ્ ।
[204।18]
શુભં યાવત્
[204।19]
કુશલં વા ભવત્યનુવર્તકમવ્યાકૃતે ઽપિ પ્રવર્તકે ।
[204।19-204।20]
ન તુ કદાચિત્ કુશ્લં પ્રવર્તકમનુવર્તકં ચાવ્યાકૃતં ભવતિ ।
[204।20]
આમ્નાયમાના હિ બુદ્ધાનાં દેશનેતિ ।
[204।20-204।21]
નાસ્તિ બુદ્ધાનામવ્યાકૃતં ચિત્તમિતિ નિકાયાન્તરીયાઃ ।
[204।21-204।22]
કુશલૈકતાના હિ બુદ્ધાનાં સંતતયો નિત્યં સમાહિતત્વાત્ ।
[204।22]
ઉક્તં હિ સૂત્રે
[204।23-204।24]
"ચરન્ સમાહિતો નાગસ્તિષ્ઠન્નાગઃ સમાહિતઃ ।
સ્વપન્ સમાહિતો નાગો નિષણ્ણો ઽપિ સમાહિત" ઇતિ ।
[204।25-204।26]
અનિચ્છયા ઽસ્ય ચિત્તસ્યાવિસરણાદેવમુક્તં ન તુ ન સન્ત્યવ્યાકૃતાનિ વિપાકજૈર્યા પથિકનિર્માણચિત્તાનિ બુદ્ધાનામિતિ વૈભાષિકાઃ ।
[204।26-204।27]
માનસં ભાવનાહેયં પ્રવર્તકં ચાનુવર્તકં ચેત્યુક્તમ્ ।
[204।27]
તત્કુશલાકુશલાવ્યાકૃતં સર્વં વેદિતવ્યમ્ ।
[205।01]
નોભયં તુ વિપાપ્કજમ્
[205।02]
વિપાકજં તુ ચિત્તં નૈવ પ્રવર્તકં નાનુવર્તકં નિરભિસંસ્કારવાહિત્વાત્ ।
[205।02-205।03]
કિમિદાનીં યથા પ્રવર્તકં તથા વિજ્ઞપ્તિરાહોસ્વિદ્યથા ઽનુવર્તકમ્ ।
[205।03]
કિં ચાતઃ ।
[205।03-205।04]
યથા પ્રવર્તકં ચેત્ ।
[205।04]
ઇહાપિ નિવૃતાવ્યાકૃતા વિજ્ઞપ્તિઃ પ્રાપ્નોતિ ।
[205।05]
સત્કાયાન્તગ્રાહદૃષ્ટિપ્રવર્તિતત્વાત્ ।
[205।05-205।06]
ન વા સર્વં દર્શનપ્રહાતવ્યં પ્રવર્તકમિતિ વિશેષણં વક્તવ્યમ્ ।