Language

ENहिગુ
Scripture Library

Abhidharmakośabhāṣya · Part 281300

śuklapakṣasyādau candramaso vikalaṃ maṇḍalaṃ dṛśyate /
kiṃ tatra kāraṇam /
[166|14]
svacchāyayā 'rkasāmīpyādvikalendusamīkṣaṇam
[166|15-166|16]
yadā hi saurasya vimānasyāsanne cāndramasaṃ vimānaṃ vahati tadā kila sauryo bhāsastasmin vimāne patanti /
[166|16-166|17]
tato 'parapārśve chāyā patantī vikalaṃ maṇḍalaṃ darśayatīti prājñaptiko nirdeśaḥ /
[166|17-166|18]
vāhayogaḥ sa tādṛśo bhavati yatkadācidvimānasyārdhaṃ dṛśyata iti pūrvācāryāḥ /
[166|18-166|19]
athaitāni sūryādivimānāni katame sattvā adhyāvasanti /
[166|19]
devāścāturmahārājakāyikāḥ /
kimetānyeva teṣāṃ sthānāni /
[166|20]
vimānavāsināmetāni /
bhūminivāsināṃ punaḥ sumerūpariṣaṇḍādīni /
[166|20-166|21]
kati cāsya pariṣaṇḍāḥ kiyatyo vā /
[166|22]
pariṣaṇḍāścatasro 'sya daśasāhasrikāntarāḥ /
[166|23]/
daśayojanasahasrāṇyudgamyaikā /
evaṃ yāvaccaturthī /
tābhiḥ sumerorardhamākṣiptam /
[166|24]
tāśca tato yathāsaṃkhyaṃ
[167|01]
ṣoḍaśāṣṭau sahasrāṇi catvāri dve ca nirgatāḥ
[167|02]
prathamā pariṣaṇḍā ṣoḍaśa sahasrāṇi yojanānāṃ sumerornirgatā /
[167|03]
dvitīyā 'ṣṭau tṛtīyā catvāri caturthī dve /
[167|04]
karoṭapāṇayastāsu mālādhārāssadāmadāḥ /
[167|05]
mahārājikadevāśca
[167|06]
prathamāyāṃ pariṣaṇḍāyāṃ karoṭapāṇayo nāma yakṣāḥ prativasanti /

[167|06-167|07]
dvitīyāyāṃ mālādhārāstṛtīyāyāṃ sadāmadāḥ sadāmattāḥ /
[167|07]
sarva ete caturmahārājakāyikāḥ /
[167|07-167|08]
caturthyāṃ tu catvāro mahārājāḥ svayaṃ prativasanti tatparicārāśca /
[167|08-167|09]
atastasyāṃ mahārājakāyikā devā ityuktam /
[167|09]
yathā pariṣaṇḍāsu caturmahārājakāyikā devā evaṃ
[167|10]
parvateṣvapi saptasu
[167|11]
yugandharādiṣu parvateṣu teṣāṃ grāmanigamāḥ /
ata evaiṣa devanikāyaḥ sarveṣāṃ mahiṣṭhaḥ /
[167|12]
merumūrdhni trayastriṃśāḥ
[167|13]
atha kiyānmerumūrdhā /
[167|14]
sa cāśītisahasradik /
[165|15]
ekaikapārśvamaśītisahasrāṇi yathaivādhastāt /
[167|15]
anye punarāhuḥ /
[167|15-167|16]
sa viṃśatisahasradik /
[167|16]
catvāri pārśvanyasya catasro diśaḥ /
[167|16-167|17]
ekaikaṃ pārśvaṃ viṃśatiryojanasahasrāṇi samantāt parikṣepeṇāśītiriti //
[167|17]
tasya ca
[167|18]
vidikṣu kūṭāścatvāra uṣitā vajrapāṇibhiḥ
[167|19]
sūmerumūrdhno vidiśaḥ koṇāḥ /
[167|19-167|20]
tāsu pañcayojanaśatapramāṇāścatvāraḥ kūṭā abhyudgatā yeṣu vajrapāṇayo nāma yakṣāḥ prativasanti /
[167|20]

tasya ca merumūrdhnaḥ
[167|21-167|22]
madhye sārdhadvisāhasrapārśvamadhyardhayojanam /
puraṃ sudarśanaṃ nāma haimaṃ citratalaṃ mṛdu
[167|23-167|24]
sumerutalasya madhye sudarśanaṃ nāma nagaram dairdhye sārdhatṛtīyayojanasahasre ekaikaṃ parśvamucchrāyeṇādhyardhayojanam /
[167|24-167|25]
prākāraḥ sauvarṇa ekottareṇa dhātuśatenāsya bhumiścitritā /
[167|25-167|26]
tacca bhūmitalaṃ tūlapicuvat mṛdusaṃsparśaṃ pādakṣepotkṣepābhyāṃ natonnataṃ śakrasya devānāmindrasya rājadhānī /
[168|01]
sārdhadviśatapāśrvo 'tra vaijayantaḥ
[168|02-168|04]
śakrasya devānāmindrasya vaijayanto nāma prāsādo nagarasya madhye nānāratnasthānavidhānasaṃpadā sarvānyabhavanaśrīmahimnā hrepaṇo dairdhyeṇārdhatṛtīye yojanaśate pārśvaṃ pārśvam /
[168|04]
iyaṃ tāvannagarasyābhirāmatā /
[168|05]
bahiḥ punaḥ /
[168|06]
taccaitrarathapāruṣyamiśranandanabhūṣitam
[168|07]
tasya hi nagarasya bahiścaturṣu pārśveṣu catvāryudyānādīni devānāṃ kriḍābhūmayaḥ /
[168|08]
caitrarathamudyānaṃ pāruṣyakaṃ miśrakāvaṇaṃ nandanavanaṃ ca /
taistannagaraṃ bahiralaṅkṛtam /
[168|09]
viṃśatyantaritānyeṣāṃ subhūmīni caturdiśam /
[168|10-168|11]
eṣāṃ codyānānāṃ caturdiśaṃ catvāri sumūmīni viṃśatiyojanāntaritāni krīḍāsthānānyeva devānāṃ parasparaspardhayaiva śobhāṃ vitanvanti /
[168|12]
vahireva nagarasya pārśve
[168|13]
pūrvottare pārijātaḥ sudharmā dakṣiṇāvare
[168|14]
pārijāto nāma kovidārastrāyastriṃśānāṃ devānāṃ kāmaratiprakarṣāśrayaḥ /
[168|14-168|15]
tasya pañca yojanāni mūlāhiniveśo yojanaśatamucchrāyaḥ/
[168|15-168|16]
pañcāśat yojanāni śākhāpatrapalāśaṃ skaritvā tiṣṭhati /
[168|16-168|17]

tasya khalu sarvapariphullasya yojanaśatamanuvātaṃ gandho vāti pañcāśadyojana yojanāni prativātam /
[168|17]
yuktaṃ tāvadanuvātam /
[168|17-168|18]
prativātaṃ tu katham /
[168|18]
vṛkṣānatikramaṃ saṃdhāyoktamityeke /
[168|18-168|19]
nahi nāma sprativātaṃ vāto vāti /
[168|19-168|20]
tasyaiva tu sā gandhasya tādṛśo prabhāvasaṃpadeṣṭavyā yāt pratibadhyamāno'pi divyairmṛdumārutairgandhāntaraṃ saṃtanoti /
[168|20-168|21]
mandataratamasamārambhāttu saṃtāna āśveva samucchidyate yato na tathā viprakṛṣṭamadhvānaṃ prasarpati /
[168|21-168|22]
kiṃ punaḥ svabhūtāśrita evamapuṣpagandhasaṃtāno vartate utāho vāyuradhivāsito jāyate /
[168|22]
nātra niyamaḥ /
[168|23]
ubhayathāpi hyācāryeṣṭiḥ /
yattarhi bhagavatoktaṃ
[168|24-168|25]
"na puṣpagandhaḥ prativātameti na maulikastāgaraścāndano vā /
satāṃ tu gandhaḥ prativātameti sarvā diśaḥ satpuruṣaḥ pravātī"ti /
[169|01]
mānuṣyakaṃ puṣpagandhaṃ saṃdhāyoktam /
taddhi pratītaṃ loke /
[169|01-169|03]
na ca tasya tādṛśī śaktiḥ mahīsāsakāstu pathanti "yojanaśatamanuvātaṃ gandho vāti pañcāśadyojanāni prativātamiti /
[169|03-169|04]
sudharmā nāma devasabhā dakṣiṇapaścime digbhāge yasyāṃ niṣadya devāḥ kṛtyākṛtyaṃ samarthayanti /
[169|04]
eṣa tāvattridaśānāṃ bhājanasaṃniveśaḥ /
[169|05]
tataūrdhvaṃ vimāneṣu devāḥ
[169|06]
tridaśebhya ūrdhvaṃ devā vimāneṣu pratiṣṭhitāḥ /
[169|06-169|07]
te punaryāmāstuṣitā nirmāṇaratayaḥ paranirmitavaśavartinaśca brahmakāyikādayaśca pūrvoktāḥ ṣoḍaśasthānāntaragatāḥ /
[169|08]
ityete dvāviṃśatidevanikāyāḥ samāsena yeṣāṃ bhājanaṃ prajñāyate /

[169|09]
kāmabhujastu ṣaṭ /
[169|10]
teṣāṃ tu ṣaṭ kāmāvacarā devanikāyāḥ kāmān paribhuñjate na śeṣāḥ /
[169|10-169|11]
tadyathā caturmahārājakāyikā yāvat paranirmitavaśavartinaḥ /
[169|11]
te punaḥ
[169|12]
dvandvāliṅganapāṇyāptihasitekṣitamaithunāḥ
[169|13]
dvandvena maithunaṃ bhūmisambaddhavāsinām /
[169|13-169|14]
cāturmahārājakāyikānāṃ trāyastriṅkśānāṃ yathā manuṣyāṇām /
[169|14]
teṣāṃ tu vāyunirmokṣāt dāhavigamaḥ śukrābhāvāt /
[169|14-169|15]
āliṅganena maithunaṃ yāmānāmāliṅganamātreṇa dāhavigamāt /
[169|15-169|16]
pāṇisaṃprāptyā tuṣitānāṃ hasitena nirmāṇaratīnāṃ prekṣitena paranirmitavaśavartinām /
[169|16-169|17]
svavartināṃ sarveṣāṃ dvandvasamāpattyā /
[169|17]
kālaparimānaṃ tu prajñaptāvuktamiti vaibhāṣikāḥ /
[169|17-169|18]
yāvadyāvadviṣayāṇāṃ tīvrataratā tāvattāvadrāgo'pi tīvrataraḥ /
[169|18-169|19]
yasya devasya devyā vā utsaṅge devakumāro devakanyā vā jāyate sa tayoḥ putro bhavati sā ca duhitā /
[169|19-169|20]
kiyatpramāṇo jāyate /
[169|21]
pañcavarṣopamo yāvat daśavarṣopamaḥ śiśuḥ /
[169|22]
saṃbhavatyeṣu
[169|23]
yathāsaṃkhyaṃ ṣaṭsu devanikāyeṣu /
te tu kṣipramevābhivardhante /
[169|24]
saṃpūrṇāḥ savastrāścaiva rūpiṇaḥ
[170|01]

rūpāvacarā devāḥ saṃpūrṇakāyāḥ vastreṇa saṃvītā upapadyante /
[170|01-170|02]
sarve devā āryabhāṣābhāṣiṇaḥ /
[170|02]
tadatra kāmadhātau veditavyāḥ
[170|03]
kāmopapattayastisraḥ kāmadevāḥ samānuṣāḥ /
[170|04]
kathaṃ kṛtvā /
[170|04-170|05]
santi sattvāḥ pratyupasthitakāmāḥ pratyupasthiteṣu kāmeṣvaiśvaryaṃ vaśe vartayanti /
[170|05]
tadyathā manuṣyāstadekatyāśca devāḥ /
te punaścatvāro devanikāyāḥ /
[170|06]
santi sattvā nirmitakāmā nirmāya kāmānaiśvarya vaśe vartayanti /
[170|06-170|07]
tadyathā devā nirmāṇaratayaḥ /
[170|07-170|08]
santi sattvāḥ paranirmitakāmāḥ paranirmiteṣu kāmeṣvaiśvarya vaśe varttayanti /
[170|08]
tadyathā devāḥ paranirmitavaśavarttinaḥ /
[170|08-170|10]
tā etā yathot pannaparibhogitvāt yathecchātmanirmitaparibhogitvādyathecchātmapara nirmitaparibhogitvācca tisraḥ kāmopapattaya ityucyante /
[170|10]
rūpadhātau tu
[170|11]
sukhopapattayastriso navatridhyānabhūmayaḥ
[170|12]
triṣu dhyāneṣu yā nava bhūmayaḥ tāstisraḥ sukhopapattayaḥ /
[170|12-170|14]
te hi devā vivekajena samādhijena ca prītisukhena ca niṣprītikena ca sukhena sukhaṃ viharanto dīrghamadhvānaṃ tiṣṭhanti /
[170|14]
ata etā nirduḥkhadīrghasukhatvātsukhā upapattayaḥ sukhopapattayaḥ /
[170|14-170|15]
dhyānāntarotpattau tu prītisukhābhāvātsukhopapattitvaṃ vicāryam /
[170|16-170|17]
yānyetāni devānāṃ dvāviṃśatisthānānyuktāni teṣāmadharāduttaraṃ kiyadviprakṛṣṭam /
[170|17]
naitat sarvaṃ yojanaparisaṃkhyayā sukaraṃ parisaṃkhyātum /

api tu
[170|18]
sthānāt sthānādadho yāvattāvadūrdhvaṃ tatastataḥ /
[170|19-170|20]
jambūdvīpāt prabhṛti yaduttaraṃ sthānaṃ tasmādyāvadadho jambūdvīpastāvat punastasmādūrdhvaṃ sthānāntaram /
[170|20-170|21]
tadyathā caturthī pariṣaṇḍā caturṇāṃ mahārājānāṃ mūlasthānamitaścatvāriṃśadyojanasahasrāṇi /
[170|21-170|22]
tasmādyāvadadhojambūdvīpastāvadūrdhvaṃ tridaśānāṃ sthānam tasmādapi yāvadadho jambūdvīpastāvadūrdhvaṃ yāmānāṃ sthānam /
[170|23]
tato'pi yāvadadho jambūdvīpastāvadūrdhvaṃ tuṣitānāṃ sthānamiti /
[170|23-170|24]
evaṃ vistareṇa sarvamanukramya sudarśanebhyo yāvadadho jambūdvīpastāvadūrdhvaṃmakaniṣṭhānāṃ sthānam /
[170|25]
tasmādūrdhvaṃ na punaḥ sthānamasti /
ata eva jyeṣṭhabhūtvādakaniṣṭhā ucyante /
[170|25-170|26]
aghaniṣṭhā ityapare /
[170|26]
aghaṃ kila cittasthaṃ rūpaṃ tanmātraniṣṭheti /
[170|27]
kiṃ punaradharasthānopapannā urdhvāni vimānāni gatvā paśyanti
[171|01]
nordhvaṃ darśanamastyeṣāmanyatrarddhiparāśrayāt
[171|02]
ṛddhyā vā trāyastriṃśā yāmān /
gaccheyuḥ /
[171|02-171|03]
parāśrayeṇa vā yadvṛddhimatā nīyeran devena vā tatratyena /
[171|03]
evaṃ śeṣāḥ /
[171|03-171|04]
āgataṃ tūrdhvopapannaṃ paśyennatūrdhvadhātukaṃ nordhvabhūmikam /
[171|04]
yiathā spraṣṭavyaṃ na spṛśedaviṣayatvāt /
[171|04-171|05]
ata eva tenāsvena kāyenāgacchanti /
[171|05-171|06]
kiṃ tarhi nirmitenādharabhūmikena tadicchayā paśyedihatyamiveti nikāyāntarīyāḥ /
[171|07]

athaiṣāṃ yāmādivimānānāṃ kiyat pramāṇam /
[171|07-171|08]
caturṇāṃ tāvadyāvatsumerumūrdhnaḥ ityeke /
[171|08]
dviguṇottaramityapare /
prathamaṃ tu dhyānaṃ yāvāṃścāturdvīpakaḥ /
[171|08-171|09]
dvitīyaṃ yāvān sāhasraścūḍiko lokadhātuḥ /
[171|09]
tṛtīyaṃ yāvān dvisāhasraḥ /
[171|09-171|10]
caturthaṃ yāvāṃsrisāhasra ityeke /
[171|10]
prathamādīni sāhasrādiparimāṇāni /
[171|10-171|11]
caturthaṃ tvaparimāṇamityapare /
[171|12]
atha ko'yaṃ sāhasraścūḍiko lokadhātuḥ ko dvisāhasrastrisāhasro vā /
[171|13-171|14]
caturdvīpakacandrārkamerukāmadivaukasām /
brahmalokasahasraṃ ca sāhasraścūḍiko mataḥ
[171|15-171|17]
sahasrañjaṃbūdvīpānāṃ pūrvavidehānāmaparagodānīyānāmuttarakuruṇāṃ sahasraṃ sūryāṇāṃ candrāṇāṃ sumerūṇāṃ sahasraṃ cāturmahārājakāyikānāṃ devānāṃ yāvat paranirmitavaśavartināṃ sahasraṃ brahmalokānāmayamucyate sāhasraścūḍiko lokadhātuḥ /
[171|18]
tatsahasraṃ dvisāhasro lokadhātustu madhyamaḥ /
[171|19]
teṣāṃ cūḍikānāṃ lokadhātūnāṃ sahasraṃ dvisāhasro madhyamo lokadhātuḥ /
[171|20]
tatsahasraṃ trisāhasraḥ
[171|21]
teṣāṃ dvisāhasrāṇāṃ lokadhātūnāṃ sahasraṃ trisāhasramahāsāhasro lokadhātuḥ /
[171|21-171|22]
eṣa hi kṛtsnaḥ
[171|23]
samasaṃvartasaṃbhavaḥ
[171|24]
samaṃ saṃvartate samaṃ vivartate /
saṃbhavo hi vivartaḥ ityuttaratra vyākhyāsyate /
[171|25-171|26]
kiṃ khalu yathā bhājanānāṃ pramāṇabheda evaṃ tadvāsināmapi sattvānāṃ pramāṇabhedo'sti /

[171|26]
astītyāha /
tatra tāvat
[171|27]
jāmbūdvīpāḥ pramāṇena catuḥsārdhatrihastakāḥ /
[171|28]
jambūdvīpakā manuṣyāḥ pramāṇārdhacaturhastakāḥ kecittu caturhastakāḥ
[172|01]
dviguṇottaravṛddhyā tu pūrvagodottarāhvayāḥ
[172|02-172|03]
pūrvavidehakā godānīkā uttarakauravāśca manuṣyā aṣṭaṣoḍaśadvātriṃśaddhastakā yathākramam /
[172|04]
pādavṛddhyā tanuryāvatsārdhakrośo divaukasām /
[172|05]
kāmināṃ
[172|06]
pādaḥ krośasya caturtho bhagaḥ /
[172|06-172|08]
tanmātraṃ śarīraṃ cāturmahārājakāyikānāṃ dvau pādau trāyastriṃśānāṃ trayo yāmānāṃ catvārastuṣitānāṃ pañca nirmāṇaratīnāṃ adhyardhaḥ krośaḥ paranirmitavaśavartinām /
[172|09]
rupiṇāṃ tvādau yojanārdhaṃ
[172|10]
rūpiṇāṃ devānāṃ prathame sthāne brahmakāyikānāmardhayojanamātraṃ śarīram /
[172|11]
tataḥ param
[172|12]
ardhārdhavṛddhiḥ
[172|13]
triṣu sthānesu brahmapurohitānāṃ yojanaṃ mahābrahmaṇo 'dhyardhaṃ parīttābhānāṃ dve yojane /
[172|14-172|15]
urdhvaṃ tu parīttābhebhya āśrayaḥ /
dviguṇadviguṇā hitvā 'nabhrakebhya'striyojanam
[172|16]
apramāṇābhānāṃ catvāri yojanāni /
ābhāsvarāṇāmaṣṭau /
[172|16-172|17]
evaṃ dviguṇavṛddhyā yāvacchubhakṛtsnānāṃ catuḥṣaṣṭiḥ /
[172|17-172|18]
anabhrakāṇāṃ tato yojanatrayeṇa hīnaṃ dviguṇaṃ pañcaviṃśatiyojana śatam /
[172|18-172|19]

tasmāt pareṇa punaḥ puṇyaprasavānāṃ dviguṇaṃ dviguṇaṃ yāvadakaniṣṭhānāṃ ṣoḍaśayojanasahasrāṇi śarīram /
[172|20]
evaṃ pramāṇabhinnānāṃ kimāyuṣo'pyasti bhedaḥ /
astītyāha /
[172|21]
sahasramāyuḥ kuruṣu
[172|22]
varṣāṇām /
[172|23]
dvayorardhārdhavarjitam /
[172|24]
dvayordvipayorardhārdhaṃ varjayitvā pañca varṣaśatāni godānīyānām /
[172|24-172|25]
ardhatṛtīye varṣaśate pūrvavidehānām /
[173|01]
ihāniyatam
[173|02]
jambūdvīpe nāstyāyuṣo niyamaḥ kadācit bhūyo bhavati kadācidalpīyaḥ /
[173|03]
ante tu daśābdāḥ
[173|04]
abdaḥ saṃvatsaraḥ /
ante hīyamānaṃ daśa varṣāṇyāyurbhavati /
[173|05]
ādito'mitam
[173|06]
āditaḥ prāthamakalpikānaṃ manuṣyāṇāmaparimāṇamāyurbhavati /
[173|06-173|07]
sahasrādisaṃkhyayā parimātuṃ na śakyate /
[173|08]
uktaṃ manuṣyāṇāṃ devānāṃ vaktavyam /
[173|08-173|09]
taccāhorātraṃ vyavasthāpya śakyaṃ vaktumiti sa eva caiṣāṃ vyavasthāpyate /
[173|10-173|11]
nṛṇāṃ varṣāṇi pañcāśadahorātro divaukasām /
kāme'dharāṇāṃ
[173|12-173|13]
yāni manuṣyāṇāṃ pañcāśadvarṣāṇi tāni kāmadhātāvadharāṇāṃ devānāṃ cāturmahārājakāyikānāmekaṃ rātrindivam /
[173|14]
tenāyuḥ pañcavarṣaśatāni tu

[173|15-173|16]
tena tatastenāhorātreṇa teṣāṃ triṃśadrātrakeṇa māsena dvādaśamāsakena saṃvatsareṇa divyāni pañcavarṣaśatānyāyuḥ pramāṇam /
[173|17]
dviguṇottaramūrdhvānāmubhayaṃ
[173|18]
ūrdhvānāṃ devānāmubhaya dviguṇottaramahorātraścāyuśca /
kathaṃ kṛtvā /
[173|18-173|19]
yanmanuṣyāṇāṃ varṣaśataṃ tattrāyastriṃśānāṃ devānāmekaṃ rātrindivam /
[173|19-173|20]
tena rātrindivena divyaṃ varṣasahasramāyuḥ /
[173|20]
evaṃ yāmādīnāṃ yathākramam /
[173|20-173|21]
mānuṣyakāṇi dve catvāryaṣṭau ṣoḍaśa varṣaśatānyekaṃ rātrindivam /
[173|21-173|22]
tena rātrindevena dve catvāryaṣṭau ṣoḍaśa divyāni varṣasahasrāṇyāyuṣaḥ pramāṇam /
[173|22]
yugandharādūrvaṃ sūryācandramasorabhāvāt //
[173|22-173|23]
kathaṃ devānāmahorātravyavasthānamālokakṛtyaṃ vā /
[173|23-173|24]
puṣpāṇāṃ saṃkocavikāsātkumudabandhu vat śakunīnāṃ kūjanākūjanāt middhāpagamāgamācca ālokakṛtyaṃ svayaṃprabhatvāt /
[173|25]
uktamāyuḥ kāminām /
[174|01]
rūpiṇāṃ punaḥ /
[174|02]
nāstyahorātramāyustu kalpaiḥ svāśrayasaṃmitaiḥ
[174|03]
yeṣāṃ rūpiṇāmardhayojanamāśrayaḥ teṣāmardhakalpamāyuḥ /
yeṣāṃ yojanaṃ teṣāṃ kalpam /
[174|03-174|05]
evaṃ yasya yāvadyojanamāśrayastasya tāvatkalpamāyuryavadakaniṣṭhānāṃ ṣoḍaśakalpasahasrāṇyāyuḥ pramāṇam /
[174|06]
ārūpye viṃśatiḥ kalpasahasrāṇya dhikādhikam /
[174|07]
ākāśānantyāyatane viṃśatikalpasahasrāṇyāyuṣaḥ pramāṇam /
[174|08]
vijñānānantyāyatane tasmādadhikaṃ viṃśatiḥ sahasrāṇi /

[174|08-174|09]
ākiñcanyāyatane tasmādadhikaṃ viṃśatiḥ /
[174|09]
bhavāgre tasmādadhikaṃ viṃśatiḥ /
[174|09-174|10]
evaṃ teṣāṃ yathākramaṃ viṃśatiścatvāriṃśat ṣaṣṭiraśītiḥ kalpasahasrāṇyāyuḥpramāṇam /
[174|11-174|12]
katamo'tra kalpo veditavyaḥ kimantarakalpo'tha saṃvartakalpo'tha vivarttakalpo'tha mahākalpaḥ /
[174|13]
mahākalpaḥ parīttābhāt prabhṛtyardhamadhastataḥ
[174|14]
parīttābhādeva nikāyāt prabhṛti mahākalpenāyuḥ veditavyam /
[174|14-174|15]
tasmādadho mahākalpasyārdha kalpīkṛtya mahābrahmādīnāmāyurvyavasthāpitam /
[174|15]
kathaṃ kṛtvā /
[174|15-174|17]
yacca loko viṃśatimantarakalpān vivartate yacca loko viṃśatimantarakalpānvivarta āste yacca viṃśatimantarakalpānsaṃvartate ime ṣaṣṭirantarakalpā mahābrahmaṇo'dhyardhaḥ kalpaḥ uktaḥ /
[174|17-174|18]
evaṃ ca kṛtvā mahākalpasyārdhaṃ catvāriṃśadantarakalpān kalpīkṛtya teṣāmāyuḥ pramāṇamuktam /
[174|19]
uktaṃ sugatāvāyuḥ pramāṇam /
[174|20]
durgatāvidānīṃ vaktavyam /
tatra tāvat
[174|21-174|22]
kāmadevāyuṣā tulyā ahorātrā yathākramam /
saṃjīvādiṣu ṣaṭsu
[174|23-174|24]
yāvat ṣaṇṇāṃ kāmāvacarāṇāṃ devanikāyānāmāyuruktaṃ tena tulyā ahorātrāḥ ṣaṭṣu narakeṣu yathākramaṃ veditavyāḥ /
[174|24-174|25]
saṃjīve kālasūtre saṃghāte raurave mahāraurave tāpane ca /
[174|26]
āyustaisteṣāṃ kāmadevavat
[174|27-174|28]
tairidānīṃ svairahorātraisteṣāṃ yathā ṣaṇṇāṃ kāmāvacarāṇāṃ devānāmāyustathaiva yathākramaṃ veditavyam /
[174|28]
kathaṃ kṛtvā /
[174|28-174|29]
yaddhi cāturmahārājakāyikānāmāyuḥ pramāṇaṃ tatsaṃjīvane mahānarake ekaṃ rātrindivaṃ /

[174|29-175|01]
tena yāvat dvādaśamāsakena saṃvatsareṇa tatratyāni pañcavarṣaśatānyāyuḥ /
[175|01-175|02]
yattrāyastriṃśānāmāyuḥ pramāṇaṃ tat kālasūtre mahānarake ekaṃ rātrindivam /
[175|02-175|03]
tena rātrindivena tasminvarṣasahasrāṇyāyuḥpramāṇaṃ /
[175|03-175|04]
evamanyeṣvapi yathāyogaṃ yojyaṃ yāvat paranirmitavaśavartināmāyuḥpramāṇaṃ tattulyenāhorātreṇa tāpane ṣoḍaśa varṣasahasrāṇyāyuḥpramāṇam /
[175|05]
ardhaṃ pratāpane
[175|06]
pratāpane mahānarake'ntarakalpasyārdhamāyuḥ pramāṇam /
[175|07]
avīcāvantaḥkalpaṃ
[175|08]
tiraścāṃ tu niyamo nāsti /
[175|09]
paraṃ punaḥ /
[175|10]
kalpaṃ tiraścāṃ
[175|11]
paramāyustiraścāmantarakalpaṃ tat punarnāgānāṃ nandopanandāśvatalīprabhṛtīnām /
[175|11-175|13]
uktaṃ hi bhagavatā "aṣṭāvime bhikṣavo nāgā mahānāgāḥ kalpasthā dharaṇidharā" iti vistaraḥ /
[175|14]
pretānāṃ māsāhnā śatapañcakam
[175|15]
yo manuṣyāṇāṃ māsaḥ sa pretānāmahorātraḥ /
[175|15-175|16]
tenāhorātreṇa pañca varṣaśatānyāyuḥ /
[175|16]
śītanarakeṣvāyuṣaḥ kiṃ pramāṇam /
[175|17-175|18]
vāhādvarṣaśatenaikatiloddhārakṣayāyuṣaḥ /
arvudādviṃśatiguṇaprativṛddhyāyuṣaḥ pare
[175|19-175|20]
upamānamātreṇa teṣvāyurākhyātaṃ bhagavatā "tadyathā bhikṣavaḥ iha syādviṃśatikhārīko māgadhakastilavāhaḥ pūrṇastilānāṃ cūḍikāvaddhaḥ /
[175|20-175|22]
tataḥ kaścideva varṣaśatasyātyayādekaṃ tilamapanayate kṣiprataraṃ bhikṣavaḥ saviṃśatikhārīko māgadhastilavāho'nenopakrameṇa parikṣayaṃ paryādānaṃ gacchet /
[175|22]

na tvevāhamarvudopapannānāmāyuṣaḥ paryantaṃ vadāmi /
[175|22-175|24]
yathā khalu bhikṣavo viṃśatirvudā evameko nirarvudo vistareṇa yathā khalu bhikṣavo viṃśatiḥ padyā evameko mahāpadma" iti /
[175|25]
evameṣāmāyuṣmatāṃ sattvānāṃ kimastyaparipūrṇāyuṣāmantarā mṛtyurāhosvinna /
[175|26]
sarvatrāsti
[176|01]
kurubāhyo'ntarāmṛtyuḥ
[176|02]
uttarakuruṣu niyatāyuṣaḥ sattvā avaśyaṃ kṛtsnamāyurjīvanti /
anyeṣu nāvaśyam /
[176|03]
pudgalānāṃ tu bahūnāṃ nāstyantareṇa kālakriyayā /
[176|03-176|05]
tuṣitastharsyakajātibaddhasya bodhisattvasya caramabhavikasattvasya jinādiṣṭasya jinabhutasya śraddhādharmānusāriṇo bodhisattvacakravarttimātrośca tadgarbhayorityevamādinām /
[176|06-176|07]
yojanapramaṇena sthānāni śarīrāṇi cotkāni varṣapramāṇenāyuruktaṃ tayośca pramāṇaṃ noktamiti vaktavyaṃ nānā ca sarveṣāṃ vavasthānamatastasyāpi paryanto vaktavyaḥ /
[176|08]
teṣāṃ samānākhyānārthamādiprakrama ārabhyate /
[176|09]
paramāṇvakṣarakṣaṇāḥ /
[176|10]
rūpanāmādhvaparyantāḥ
[176|11]
rūpasyāpacīyamānasya paryantaḥ paramāṇuḥ /
[176|11-176|12]
kālasya paryantaḥ kṣaṇo nāmnaḥ paryanto'kṣaraṃ tadyathā gauriti /
[176|12]
kṣaṇasya punaḥ kiṃ pramāṇam /
[176|12-176|13]
samagreṣu pratyayeṣu yāvatā dharmasyātmalābhaḥ gacchanvā dharmo yāvatā paramāṇoḥ paramāṇvantaraṃ gacchati /
[176|13-176|14]
balavatpuruṣāddhaṭmātreṇa pañcaṣaṣṭiḥ kṣaṇā atikrāmantītyābhidhārmikāḥ /
[176|15]
paramāṇuraṇustathā
[176|16-176|17]
lohāpaśaśāvigocchidrarajolikṣāstadudbhavāḥ /
yavastathāṅgulīparva jñeyaṃ saptaguṇottaram
[176|18]

etatparamāṇvādikaṃ saptaguṇottaraṃ veditavyam /
sapta paramāṇavo'ṇuḥ /
[176|18-176|19]
saptāṇavo loharajaḥ /
[176|19]
tāni saptāvrajastāni sapta dāśarajastāni saptaiḍakarajaḥ /
[176|19-176|20]
tāni sapta gorajaḥ tāni sapta vātāyanacchidrarajaḥ /
[176|20]
tāni sapta likṣāstadudbhavā yūketyarthaḥ /
[176|20-176|21]
sapta yūkā yavaḥ /
[176|21-176|22]
sapta yavā aṅgulīparva trīṇi parvāṇyaṅgurīti prasiddhameveti noktam /
[176|22]
pārśvākṛtāstu /
[177|01]
caturviṃśatiraṅgulyo hasto hastacatuṣṭayam /
[177|02]
dhanuḥ
[177|03]
vyāsenetyarthaḥ /
[177|04]
pañcaśatānyeṣāṃ krośo raṇyaṃ ca tanmatam
[177|05]
manuṣāṃ pañca śatāni krośaḥ /
krośamātraṃ ca grāmādi raṇyamiṣṭam /
[177|06]
te'ṣṭau yojanamityāhuḥ /
[177|07]
uktaṃ yojanasya pramāṇam /
varṣasyedānīmucyate /
[177|08]
viṃśaṃ kṣaṇaśataṃ punaḥ /
[177|09]
tatkṣaṇaḥ
[177|10]
kṣaṇānāṃ viṃśaṃ śatamekastatkṣaṇaḥ /
[177|11]
te punaḥ ṣaṣṭirlavaḥ /

[177|12]
tatkṣaṇāḥ ṣaṣṭirlava ityucyate /
[177|13]
triṃśadguṇottarāḥ
[177|14]
trayo muhūrttāhorātramāsāḥ
[177|15]
triṃśallavā muhūrttastriśanmuhūrttā ahorātraḥ /
[177|15-177|16]
kadācittu rātriradhikā bhavati kadācidūnā kadācitsamā /
[177|16]
tridaśāhorātrā māsaḥ /
[177|17]
dvādaśamāsakaḥ /
[177|18]
saṃvatsaraḥ sonarātraḥ
[177|19-177|20]
catvāro māsā hemantānāṃ catvāro grīṣmāṇāṃ catvāro varṣāṇāmityete dvādaśa māsā saṃvatsaraḥ sārdhamūnarātraiḥ /
[177|20]
saṃvatsareṇa hi ṣaḍūnarātrā nipātyante /
kathaṃ kṛtvā /
[177|21]
"hemantagrīṣmavarṣāṇāmadhyardhe māsi nirgate /
śeṣe'rdhamāse vidvadbhirūnarātro nipātyate //"
[177|23]
uktaṃ varṣapramāṇam /
[178|01]
kalpasyedānīṃ vaktavyam /
[178|02]
kalpo bahuvidhaḥ smṛtaḥ
[178|03]
antarakalpo saṃvarttakalpo vivartakalpo mahākalpaśceti /
tatra tāvat
[178|04]
saṃvarttakalpo narakāsaṃbhavāt bhājanakṣayaḥ /
[178|05]
narakeṣu hi sattvāsaṃbhavāt prabhṛti yāvat bhājanasaṃkṣayaḥ /
dve hi saṃvarttanyau /
[178|05-178|06]
gatisaṃvartanī dhātusaṃvartanī ca /

[178|06]
punardve saṃvartanyau /
sattvasaṃvartanī bhājanasaṃvartanī ca /
[178|07]
bhavati sa kālo yannarakeṣu sattvāścyavante nopapadyante /
sa ārambhaḥ saṃvartakalpasya /
[178|08]
yadayaṃ loko viṃśatyantarakalpān vivṛtto'sthāt tanniryātaṃ vaktavyam /
[178|08-178|09]
yadviṃśatimantarakalpān saṃvartiṣyate tat pratipannaṃ vaktavyam /
[178|09-178|10]
yadā narakeṣvekasattvo nāvaśiṣṭo bhavati iyatā 'yaṃ lokaḥ saṃvṛtto bhavati /
[178|10-178|11]
yaduta narakasaṃvarttanyā yasya tadānīṃ niyataṃ narakavedanīyaṃ karma ghriyate sa lokadhātvantaranarakeṣu kṣipyate /
[178|11-178|12]
evaṃ tiryaksaṃvarttanī pretasaṃvarttanī ca vaktavyā /
[178|12]
mahāsamudragatāstiryañcaḥ pūrvaṃ saṃvartante /
[178|12-178|13]
manuṣyasahacariṣṇavastu taireva sārdhaṃ bhavanti /
[178|13-178|16]
sa kālo yanmanuṣyeṣvanyatamaḥ sattvaḥ svayamanācāryakaṃ dharmatāprātilambhikaṃ prathamaṃ dhyānaṃ samāpadyate sa tasmāt vyutthāya vācaṃ bhāṣate sukhaṃ vata vivekajaṃ prītisukhaṃ śāntaṃ vata vivekajaṃ prītisukhamiti /
[178|16-178|17]
taṃ ca śabdaṃ śrutvā anye'pi sattvāḥ samāpadyante /
[178|17]
kālaṃ kṛtvā brahmaloka upapadyante /
[178|17-178|18]
yadā jambūdvīpa ekasattvo'pi nāvaśiṣṭo bhavati iyatā'yaṃ lokaḥ saṃvṛtto bhavati yaduta jambūdvīpasaṃvartanyā /
[178|18-178|19]
evaṃ pūrvavidehagodānīyottarakurusaṃvartanyo vaktavyāḥ /
[178|19-178|20]
yadā manuṣyeṣvekasattvo'pi nāvaśiṣṭo bhavati iyatā'yaṃ lokaḥ saṃvṛtto bhavati yaduta manuṣyagatisaṃvarttanyā /
[178|20-178|21]
auttarakauravāstu kālaṃ kṛtvā kāmāvacareṣu deveṣūpapadyante /
[178|21]
tatra vairāgyābhāvāt /
[178|21-178|22]
evaṃ cāturmahārājakāyikeṣvapi deveṣu prathamaṃ dhyānaṃ samāpadya brahmaloka upapadyante /
[178|22-178|24]
yadā tatraikasattvo'pi nāvaśiṣṭo bhavati iyatā'yaṃ lokaḥ saṃvṛtto bhavati yaduta cāturmahārājakāyikasaṃvartanyā /

[178|24-178|25]
evaṃ yāvat paranirmitavaśavartisaṃvarttnyo vaktavyāḥ /
[178|25-178|26]
yadaikasattvo'pi kāmāvacareṣu deveṣu nāvaśiṣṭo bhavati iyatā'yaṃ lokaḥ saṃvṛtto bhavati yaduta kāmadhātusaṃvartanyā /
[178|26-178|28]
brahmaloke'pyanyatamaḥ sattvo dharmatāprātilambhikaṃ dvitīyaṃ dhyānaṃ samāpadyotthāya vācaṃ bhāṣate sukhaṃ vata samādhijaṃ prītisukhaṃ śāntaṃ vata samādhijaṃ prītisukhamiti /
[178|28-179|01]
taṃ śabdaṃ śrutvā'nye'pi sattvāḥ samāpadyante kālaṃ ca kṛtvā ābhāsvareṣu deveṣūpapadyante /
[179|01-179|02]
yadā brahmaloka ekasattvo'pi nāvaśiṣṭo bhavati iyatā'yaṃ lokaḥ saṃvṛtto bhavati yaduta sattvasaṃvartanyā /
[179|02-179|04]
tataḥ śūnye bhājane ita eva sāmantakāt sattvānāṃ tadākṣepake karmaṇi parikṣīṇe sapta sūryāḥ prādurbhūya krameṇa yāvat pṛthivīṃ sumeruṃ ca niḥśeṣaṃ dahanti /
[179|04-179|05]
tasmādevaṃ prajvalitādarcirvāyunā kṣiptaṃ śūnyaṃ brāhmaṃ vimānaṃ nirdahat paraiti /
[179|05]
tacca tadbhūmikamevārcirveditavyam /
[179|05-179|06]
nahi visabhāgā apakṣālāḥ kramante /
[179|06]
tatsaṃbaddhasaṃbhūtatvāttasmāttadityuktam /
[179|06-179|07]
kāmāvacaro hyagnī rūpāvacaramagniṃ saṃbadhnātīti /
[179|07-179|08]
evamanyasyāmapi saṃvartanyāṃ yathāyogaṃ veditavyamiti /
[179|08-179|09]
narakeṣu sattvānāṃ cyutyanutpādāt prabhṛti yāvat bhājanānāṃ saṃkṣaya eṣa kālaḥ /
[179|10]
vivartakalpaḥ prāgvāyoryāvannarakasaṃbhavaḥ
[179|11]
thamādvāyoḥ prabhṛti yāvannarakeṣu sattvasambhavaḥ eṣa kālo vivartakalpa ityucyate /
[179|12-179|14]
tathā saṃvṛte hi loka ākāśamātrāvaśeṣaścira kālaṃ tiṣṭhati yāvat punarapi sattvānāṃ karmādhipatyena bhājanānāṃ pūrvanimittabhūtā ākāśe mandamandā vāyavaḥ syandante /
[179|14-179|15]
tadā yadayaṃ loko viṃśatimantarakalpān saṃvṛtto'sthāttanniryātaṃ vaktavyam /
[179|15]
yadviṃśatimantarakalpān vivarttiṣyate tadupayātaṃ vaktavyam /
[179|16]
tataste vāyavo vardhamānā yathoktaṃ vāyumaṇḍalaṃ jāyate /
[179|16-179|17]
tataḥ śanairyathoktakramavidhānaṃ sarvaṃ jāyate apmaṇḍalaṃ kāñcanamayī mahāpṛthivī dvīpāḥ sumervādayaśca /

[179|17-179|18]
prathamaṃ tu brāhma vimānamutpadyate /
[179|18]
tato yāvat yāmīyaṃ tato vāyumaṇḍalādīni /
[179|18-179|19]
iyatā'yaṃ loko vivṛtto bhavati yaduta bhājanavivartanyā /
[179|19-179|20]
athānyataraḥ sattva ābhāsvarebhyaścyutvā śūnye brāhme vimāna utpadyate /
[179|20-179|21]
anye'pi sattvāstataścyutvā brahmapurohiteṣūpapadyante /
[179|21]
tato brahmakāyikeṣu paranirmitavaśavartiṣu /
[179|21-179|22]
krameṇa yāvaduttarakurau godānīye pūrvavidehe jambūdvīpe preteṣu tiryakṣu narakeṣūpapadyante /
[179|22-179|23]
dharmatā hyeṣā yat paścāt saṃvartate tat pūrvaṃ vivarttate /
[179|23-179|24]
yadā narakeṣvekaḥ sattvo'pi prādurbhūto bhavati tadā yadayaṃ loko viṃśatimantarakalpān vivartate tanniryātaṃ bhavati /
[179|24-179|25]
yadviṃśatimantaralpān vivarttaḥ sthāsyati tadupayātaṃ bhavati /
[179|26]
antaḥkalpo'mitāt yāvaddaśavarṣāyuṣaḥ
[179|27-180|01]
vivartamāne loke ekānna viṃśatirantarakalpā aparimitāyuṣāṃ manuṣyāṇāmatikrāmanti /
[180|01-180|02]
aparimitāyuṣāmeva kramatāṃ yāvaddaśavarṣāyuṣo bhavanti /
[180|02]
so'sau vivṛttānāṃ tiṣṭhatāṃ prathamo'ntarakalpaḥ /
[180|03]
tataḥ /
[180|04]
utkarṣā apakarṣāśca kalpā aṣṭādaśāpare
[180|05]
tasmādapare'ṣṭādaśotkarṣā apakarṣāścāṣṭādaśāntarakalpā bhavanti /
kathaṃ kṛtvā /
[180|06]
tebhyo hi daśavarṣāyuṣkebhya utkarṣaṃ gacchantaḥ krameṇāśītivarṣasahasrāyuṣo bhavanti /
[180|07]
punaścāpakarṣaṃ gacchanto daśavarṣāyuṣo bhavanti //
evaṃ dvitīyo'ntarakalpaḥ /

[180|07-180|08]
evaṃ yāvadaṣṭādaśa /
[180|09]
utkarṣa ekaḥ
[180|10]
ekāntarakalpo viṃśatitama utkarṣa evamapakarṣaḥ /
[180|10-180|11]
daśavarṣāyuṣkebhyo yāvadaśītivarṣāyuṣāṃ manuṣyāṇāmiti varttate /
[180|11]
athaite utkarṣāḥ kiyantaṃ prakarṣaṃ gacchanti /
[180|12]
te'śītisahasrādyāvadāyuṣaḥ /
[180|13-180|14]
nātaḥ pareṇa vardhante yāvāneva cānyeṣāmantarakalpānāmutkarṣāpakarṣakālastāvāneva prathamasyāpakarṣakālaḥ paścimasya cotkarṣakāla iti samānakālāḥ sarve bhavanti /
[180|15]
iti loko vivṛtto'yaṃ kalpāṃstiṣṭhati viṃśatim
[180|16]
ityanenāntarakalpanyāyenāyaṃ viṃśatimantarakalpānvivṛttastiṣṭhati /
[180|16-180|17]
yāvantaṃ kālaṃ vivṛttastiṣṭhati tāvantameva kālaṃ
[180|18]
vivartate'tha saṃvṛtta āste samvartate samam /
[180|19]
viṃśatimevāntarakalpān vivartate viṃśatiṃ saṃvartate viṃśatiṃ saṃvṛtta āste /
[180|19-180|20]
yadyapi tadānīmutkarṣā apakarṣāśca na pravartante kālastu samānaḥ parisaṃkhyāyate /
[180|20-180|22]
tatraikenāntara kalpena bhājanānyabhinivartante ekānnaviṃśatyā 'ntarakalpairāvāsyante ekenāntarakalpena bhājanāni vidhvasyante ekānnaviṃśatyā śūnyī bhavanti /
[180|22-180|23]
tā etā antarakalpānāṃ catasro viṃśatyo'śītirbhavanti /
[180|24]
te hyaśītirmahākalpaḥ
[180|25]
etanmahākalpasya pramāṇam /
kalpaḥ kiṃsvabhāvaḥ /
pañcaskandhasvabhāvaḥ /
[180|25-181|01]
yaducyate tribhirasaṃkhyeyaiḥ kalpānāṃ budhatvaṃ prāpyata" iti /
[181|01]
tat katameṣāṃ kalpānām /

Original text: Abhidharmakośabhāṣya · Edition: s of (1) P. Pradhan (ed.), Abhidharmakośabhāṣyam of Vasubandhu. (rev. 2nd ed.) Patna: K.P. Jayaswal Research Center, 1975. (2) Dwarikadas Shastri, Swami (ed.), Abhidharmakosa & Bhasya of Acarya Vasubandhu with Sphutartha Commentary of Acarya Yasomittra. (2 vols.) Varanasi: Bauddha Bharati, 1998. · Data entry Dan Lusthaus Paul Hackett · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc