અભિધર્મકોશભાષ્ય · ભાગ 301320

[181।01-181।02]
ય એવ મહાકલ્પો નિર્દિષ્ટઃ ।
[181।03]
તદસંખ્યત્રયોદ્ભવમ્
[181।04]
બુદ્ધત્વમ્
[181।05]
સંખ્યેયાનાં કલ્પાનાં ત્રયેણ ।
[181।05-181।06]
કથમસંખ્યેયસ્યાસતિ સંખ્યેયાવસાને પુનસ્ત્રિત્વમુચ્યતે ।
[181।06]
નૈઅદેવં વેદિતવ્યં । કિં તર્હિ ।
[181।06-181।07]
"ષષ્ટિઃ સ્થાનાન્તરાણ્યસંખ્યેયમિ"તિ મુક્તકસૂત્રં પઠ્યતે ।
[181।07]
કતમાનિ ષષ્ટિઃ ।
એકો હ્યદ્વિતીયઃ પ્રથમં સ્થાનાન્તરમ્ ।
[181।08]
એકકાનાં દશકો દ્વિતીયમ્ ।
દશ દશકાનિ શતં તૃતીયમ્ ।
દશ શતાનિ સહસ્રમ્ ।
[181।09]
દશ સહસ્રાણિ પ્રભેદઃ ।
દશ પ્રભેદા લક્ષમ્ ।
[181।09-181।10]
દશ લક્ષા અતિલક્ષઃ ।
[181।10]
દશાતિલક્ષાઃ કૌટિઃ ।
દશ કૌટ્યો મધ્યઃ।
દશ મધ્યા અયુતમ્ ।
[181।11]
શાયુતા મહાયુતમ્ ।
દશ મહાયુતા નિયુતમ્ ।
દશ નિયુતા મહાનિયુતમ્ ।
[181।11-181।12]
દશ મહાનિયુતાઃ પ્રયુતમ્ ।
[181।12]
દશ પ્રયુતા મહાપ્રયુતઃ ।
દશ મહાપ્રયુતાઃ કઙ્કરઃ ।
[181।12-181।13]

દશ કઙ્કરા મહાકઙ્કરઃ ।
[181।13]
દશ મહાકઙ્કરા વિસ્વરઃ ।
દશ વિસ્વરા મહાવિસ્વરઃ ।
[181।13-181।14]
દશ મહાવિસ્વરા અક્ષોભ્યઃ ।
[181।14]
દશાક્ષોભ્યા મહાક્ષોભ્યઃ ।
દશ મહાક્ષોભ્યા વિવાહઃ ।
[181।15]
દશ વિવાહા મહાવિવાહઃ ।
દશ મહાવિવાહા ઉત્સઙ્ગઃ ।
દશોત્સઙ્ગા મહોત્સઙ્ગઃ ।
[181।16]
દશ મહોત્સઙ્ગા વાહનઃ ।
દશ વાહનાનિ મહાવાહનમ્ ।
[181।16-181।17]
દશ મહાવાહનાનિ તટિભઃ ।
[181।17]
દશ તિટિભા મહાતિટિભઃ ।
દશ મહાતિટિભા હેતુઃ ।
[181।17-181।18]
દશ હેતવો મહાહેતુઃ ।
[181।18]
દશ મહાહેતવઃ કરભઃ ।
દશ કરભા મહાકરભઃ ।
[181।18-181।19]
દશ મહાકરભા ઇન્દ્રઃ ।
[181।19]
દશેન્દ્રા મહેન્દ્રઃ ।
દશ મહેન્દ્રાઃ સમાપ્તમ્ ।
દશ સમાપ્તાનિ મહાસમાપ્તમ્ ।
[181।20]
દશ મહાસમાપ્તાનિ ગતિઃ ।
દશ ગતયો મહાગતિઃ ।
દશ મહાગતયો નિમ્બરજઃ ।
[181।20-181।21]
દશ નિમ્બરજાંસિ મહાનિમ્બરજઃ ।
[181।21]
દશ મહાનિમ્બરજાંસિ મુદ્રા ।

દશ મુદ્રા મહામુદ્રા ।
[181।21-181।22]
દશ મહામુદ્રાઃ બલમ્ ।
[181।22]
દશ બલાનિ મહાબલમ્ ।
[181।22-181।23]
દશ મહાબલાનિ સજ્ઞા ।
[181।23]
દશ સંજ્ઞા મહાસંજ્ઞા ।
દશ મહાસંજ્ઞા વિભૂતઃ ।
દશ વિભૂતા મહાવિભૂતઃ ।
[181।23-181।24]
દશ મહાવિભૂતા બલાક્ષમ્ ।
[181।24]
દશ બલાક્ષા મહાબલાક્ષમ્ ।
દશ મહાબલાક્ષાણ્યસમ્ખ્યમ્ ।
[181।25]
અષ્ટકં મધ્યાદ્વિસ્તૃતમ્ ।
[181।25-182।01]
ઇત્યેતેષાં ષષ્ટિસ્થાનાન્તરગતાં સંખ્યામનુપ્રાપ્તાઃ કલ્પા અસંખ્યેયાનિત્યુચ્યન્તે ।
[182।01]
તતો વ્યાવૃત્ય પુનર્ગણ્યન્તે ।
[182।01-182।02]
એવં ત્રીણિ અસંખ્યેયાનીત્યુચ્યન્તે ।
[182।02]
ન તુ નૈવ પરિસંખ્યાતું શક્યન્ત ઇતિ ।
[182।03]
કિન્તુ ખલુ કાલપ્રકર્ષેણૈવ કૃતપ્રણિધાના બોધિસત્ત્વા બોધિમભિસંબુધ્યન્તે ।
[182।04]
કિમેતદેવ ભવિષ્યતિ ।
[182।04-182।05]
મહતાં હિ પુણ્યજ્ઞાનસંભારેણ ષડ્ભિઃ પારમિતાભિઃ બહુભિર્દુષ્કરશતસહસ્રૈસ્ત્રિભિઃ કલ્પાસંખ્યેયૈરનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિમભિસંબુધ્યન્તે બોધિસત્ત્વાઃ ।
[182।06]
યદ્યપ્યન્યથાઽપ્યસ્તિ મોક્ષાવકાશઃ કિમર્થં ત ઇયન્તં યત્નમારભન્તે ।
[182।06-182।07]
પરાર્થં ત ઇયન્તં યત્નમારભન્તે કથં પરાનપિ મહતો દુઃખૌઘાત્ પરિત્રાતું શક્નુયામિતિ ।
[182।07-182।08]
ક એષાં પરાર્થેન સ્વાર્થઃ ।
[182।08]
એષ એવ તેષાં સ્વાર્થો યઃ પરાર્થસ્તસ્યાભિમતત્વાત્ ।

[182।08-182।09]
ઇદાનીમેતચ્છ્રાદ્ધાસ્યતે ।
[182।09]
સત્યં દુઃશ્રદ્ધાનમેતદાત્મંભરિભિર્નિષ્કરુણૈઃ ।
[182।09-182।11]
કારુણિકૈસ્તુ શ્રદ્ધિતમેવૈતત્ યથા ચેહ કેચિદભ્યસ્તનૈર્ધૃણ્યા અસત્યપિ સ્વાર્થે પરવ્યસનાભિરતા ઉપલભ્યન્તે ।
[182।11-182।12]
તથા પુનરભ્યસ્તકારુણ્યા અસત્યપિ સ્વાર્થે પરહિતક્રિયાભિરામાઃ સન્તીતિ સંભાવ્યમ્ ।
[182।12-182।15]
યથૈવ ચાભ્યાસવશાદનાત્મભૂતેષુ સંસ્કારેષુ સંસ્કૃતલક્ષણાનભિજ્ઞા આત્મસ્નેહં નિવેશ્ય તદ્ધેતોર્દુઃખાન્યુદ્વહન્તિ એવં પુનરભ્યાસવશાદાત્મસ્નેહં તેભ્યો નિર્વર્ત્ય પરેષ્વપેક્ષાં વર્ધયિત્વા તદ્ધેતોર્દુઃખાન્યુદ્વહન્તીતિ સંભાવ્યમ્ ।
[182।15-182।16]
ગોત્રાન્તરમેવ હિ તત્તથાજાતીયં નિર્વર્તતે યત્ પરેષાં દુઃખેન દુઃખાયતે સુખેન સુખાયતે નાત્મન ઇતિ ।
[182।16]
ન તે પુનઃ સ્વાર્થમન્યં પશ્યન્તિ ।
આહ ચાત્ર
[182।17-182।20]
"હીનઃ પ્રાર્થયતે સ્વસંતતિગતં યૈસ્તૈરૂપાયઃ સુખં
મધ્યો દુઃખનિવૃત્તિમેવ ન સુખં દુઃખાસ્પદં તદ્યતઃ ।
શ્રેષ્ઠઃ પ્રાર્થયતે સ્વસંતતિગતૈર્દુઃખૈઃ પરેષાં સુખં
દુઃખાત્યન્તનિવૃત્તિમેવ ચ યતસ્તદ્દુઃખદુઃખ્યેવ સઃ ॥"
[182।21]
કિં પુનરુત્કર્ષા બુદ્ધા ઉત્પયન્તે આહોસ્વિદપકર્ષાઃ ।
[182।22]
અપકર્ષે હિ શતાદ્યાવત્તદુદ્ભવઃ ।
[182।23-182।24]
અશીતિવર્ષશતાયુપિ પ્રજાયામપકર્ષે આરબ્ધે યાવદ્વર્ષશતાયુષો મનુષ્યા ભવન્ત્યેતસ્મિન્નન્તરે બુદ્ધા ઉત્પદ્યન્તે ।
[182।24]
કસ્માન્નોત્કર્ષકાલે ।
તદા હિ દુઃસમુદ્વેજાઃ સત્ત્વા ભવન્તિ ।
[183।01]
કસ્માન્ન શતાત્ ।
[183।01-183।02]
તદા હિ પઞ્ચ કષાયા અભ્યુત્સદા ભવન્તિ ।
[183।02-183।03]
તદ્યથાઽયુષ્કષાયઃ કલ્પકષાયઃ ક્લેશકષાયઃ દૃષ્ટિકષાયઃ સત્ત્વકષાયશ્ચ ।
[183।03]
અપકર્ષસ્યાધસ્તાત્ પ્રત્યવરા આયુરાદયઃ કિટભૂતત્વાત્ કષાયા ઉચ્યન્તે ।
[183।04]
દ્વાભ્યાં હિ જીવિતોપકરણવિપત્તી યથાક્રમમ્ ।
દ્વાભ્યાં કુશલપક્ષવીપત્તિઃ ।

[183।04-183।05]
કામસુખલ્લિકાઽત્મક્લમથાનુયોગાધિકારાત્ ગૃહિપ્રવ્રજિતપક્ષયોર્વા ।
[183।05-183।06]
એકેનાત્મભાવવીપત્તિઃ ।
[183।06]
પ્રમાણરૂપારોગ્યબલવૃદ્ધિસ્મૃતિવીર્યધૈર્યભ્રંસાત્ ।
[183।07]
અથ પ્રત્યેકબુદ્ધાનાં કસ્મિન્ કાલે ઉત્પાદઃ ।
[183।08]
દ્વયોઃ પ્રત્યેકબુદ્ધાનાં ।
[183।09]
ઉત્કર્ષેઽયપકર્ષેઽપિ ।
દ્વિવિધા હિ પ્રત્યેકબુદ્ધા વર્ગચારિણઃ ખડ્ગવિષાણકલ્પાશ્ચ ।
[183।10]
તત્ર વર્ગચારિણઃ શ્રાવકપૂર્વિણઃ પ્રત્યેકજિના ઉચ્યન્તે ।
[183।10-183।11]
પૃથગ્જનપૂર્વિણોઽપિ સન્તીત્યપરે ।
[183।11]
યેઽન્યત્રોત્પાદિતનિર્વેધભાગીયા ઇહ સ્વયં માર્ગમભિસંબુધ્યન્તે ।
[183।11-183।14]
તથાહિ પૂર્વયોગં પઠન્તિ "પર્વતે કિલ પઞ્ચશતાનિ તાપસાનાં કષ્ટાનિ તપાંસિ તપ્યન્તે સ્મ યાવત્ પ્રત્યેકબુદ્ધસહોષિતેન મર્કટેનાગમ્ય તદીર્યાપથસંદર્શનાત્ પ્રત્યેકબોધિમભિસંબન્દ્ધા" ઇતિ ।
[183।14]
નચાર્યાઃ સન્તઃ કષ્ટાનિ તપાંસિ તપ્યેરન્ ।
[183।14-183।15]
ખડ્ગવિષાણકલ્પાઃ પુનરેકવિહારિણઃ ।
[183।15]
તેષાં પ્રત્યેકબુદ્ધાનાં
[183।16]
ખડ્ગઃ કલ્પશતાન્વયઃ
[183।17-183।18]
મહાકલ્પાનાં શતં બોધિસંભારેષુ ચરિતઃ ખડ્ગં વિષાણકલ્પો ભવતિ ।
[183।18]
વિનોપદેશેનાત્માનમેકં પ્રતિબુધા ઇતિ પ્રત્યેકબુદ્ધાઃ ।
[183।18-183।19]
તે હ્યેકમાત્માનં દમયન્તિ નાન્યાન્ ।
[183।19]
કિં પુનરત્ર કારણમ્ ।
[183।19-183।20]
નહિ તાવદશક્તા ધર્મં દેશયિતું પ્રતિસંવિત્પ્રાપ્તત્વાત્ ।
[183।20]

શક્યં ચ તૈઃ પૂર્વબુદ્ધાનાં શાસનમનુસ્મૃત્યાપિ ધર્મં દેશયિતુમ્ ।
[183।21]
નાપિ નિષ્કરુણાઃ ।
સત્ત્વાનુગ્રહાર્થમૃદ્ધેરાવિષ્કરણાત્ ।
[183।21-183।22]
નાપિ સત્ત્વાનામભવ્યત્વાત્ ।
[183।22]
તથા હિ લૌકિકમાર્ગ વીતરાગાઃ સંવિદ્યન્તે ।
કિં તર્હિ ।
[183।22-183।23]
પૂર્વાભ્યાસવશેનાલ્પોત્સુકતાઽધિમુક્તત્વાત્ નોત્સહન્તે ગમ્ભીરધર્મગ્રહણાય પરેષાં વ્યાપર્તુમ્ ।
[183।24]
અનુસ્રોતો ગામિનીનાં હિ પ્રજાનાં દુષ્કરં પ્રતિસ્રોતો નયનમ્ ।
[183।24-183।25]
ગણપરિકર્ષણપ્રસઙ્ગપરિહારાર્થં ચ વ્યાક્ષેપસંસર્ગભીરુત્વાત્ ।
[184।01]
અથ ચક્રવર્ત્તિનઃ કદોત્પદ્યન્તે ।
[184।02]
ચક્રવર્તિસમુત્પત્તિર્નાધોઽશીતિસહસ્રકાત્ ।
[184।03]
અમિતે ચાયુષિ મનુષ્યાણાં યાવદશીતિસહસ્રકે ચોત્પત્તિશ્ચક્રવર્ત્તિનાં નાધઃ ।
[184।03-184।04]
તસ્યાઃ સસ્યસંપદસ્તદૂનાયુષામભાજનત્વાત્ ।
[184।04-184।05]
રાજ્યં ચક્રેણ વર્તયિતું શીલમેષામિતિ ચક્રવર્ત્તિનઃ ।
[184।05]
તે પુનશ્ચતુર્વિધાઃ ।
[184।06]
સુવર્ણરૂપ્યતામ્રાયશ્ચક્રિણઃ
[184।07]
સુવર્ણરૂપ્યતામ્રાયશ્ચક્ર્કાણિ યેષાં સન્તિ ।
[184।07-184।08]
પ્રથમ એષામુત્તમો દ્વિતીય ઉપોત્તમઃ તૃતીયો મધ્યમશ્ચતુર્થો ઽધમઃ ।
[184।09]
તે ઽધરક્રમાત્
[184।10]
એકદ્વિત્રિચતુર્દ્વીપાઃ
[184।11]
યસ્યાયસં ચક્રં સ એકદ્વીપાધિપતિઃ ।
યસ્ય તામ્રમયં સ દ્વયોઃ ।

[184।11-184।12]
યસ્ય રૂપ્યમયં સ ત્રયાણામ્ ।
[184।12]
યસ્ય સુવર્ણ્મયં સ ચતુર્દ્વીપાધિપતિઃ ।
એષ પ્રાજ્ઞપ્તિકો નિર્દેશઃ ।
[184।13]
સૂત્રે તુ પ્રધાનગ્રહણાદેકમેવ સૌવર્ણં ચક્રમ્ ।
[184।13-184।16]
"યસ્ય રાજ્ઞઃ ક્ષત્રિયસ્ય મૂર્ધાભિષિક્તસ્ય તદઈવ પોષધે પઞ્ચદશ્યાં શિરઃસ્નાતસ્યોપોષધો પોષિતસ્યોપરિપ્રાસાદતલગતસ્યામાત્યગણપરિવૃતસ્ય પૂર્વસ્યાં દિશિ ચક્રરત્નં પ્રાદુર્ભવતિ સહસ્રારં સનાભિકં સનેમિકં સર્વાકારપરિપૂર્ણં શુભકર્મારકૃતં દિવ્યં સર્વસૌવર્ણં સ રાજા ભવતિ ચક્રવર્તી"તિ ।
[184।17]
એવં ચૈતે ચક્રવર્તિન ઉત્પદ્યન્તે ।
[184।18]
ન ચ દ્વૌ સહ બુદ્ધવત્ ।
[184।19-184।20]
સૂત્ર ઉક્ત" મસ્થાનમનવકાશો યદપૂર્વાચરમૌ દ્વૌ તથાગતાવર્હન્તૌ સમ્યક્સંબુદ્ધૌ લોક ઉત્પદ્યેયાતાં નેદં સ્થાનં વિદ્યતે સ્થાનમેતદ્વિદ્યતે યદૈકસ્તથાગતઃ ।
[184।20-184।21]
યથા તથાગત એવં ચક્રવર્ત્તિનાવિ"તિ ।
[184।21]
ઇદમત્ર સંપ્રધાર્યમ્ ।
[184।21-184।22]
કિમત્ર ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રો લોકધાતુર્લોક ઇષ્ટ ઉતાહો સર્વલોકધાતવ ઇતિ ।
[184।22-184।23]
નાન્યત્ર બુદ્ધા ઉત્પદ્યન્તે ઇત્યેકે ।
[184।23]
કિં કારણમ્ ।
[184।23-184।24]
મા ભૂત્ ભગવતઃ શક્તિવ્યાઘાતઃ ઇતિ ।
[184।24]
એક એવ હિ ભગવાન્ સર્વત્ર શક્તઃ ।
[184।24-184।25]
યત્ર બુદ્ધ એકો ન શક્તઃ સ્યાદ્ વિનેયાન્ વિનેતું તત્રાઽન્યોઽપિ ન શક્ત ઇતિ ।
[184।25-184।27]
ઉક્તં ચ સૂત્રે "સ ચેત્ત્વાં શારિપુત્ર કશ્ચિદુપસંક્રમ્યૈવં પૃચ્છેત્ અસ્તિ કશ્ચિદેતર્હિ શ્રમણો વા બ્રાહ્મણો વા સમસમઃ શ્રમણેન ગોતમેન યદુતાભિસંબોધાય ।
[184।27-184।28]
એવં ચ પૃષ્ટઃ કિં વ્યાકુર્યાઃ ।
[184।28-185।01]
સ ચેન્માં ભદન્ત કશ્ચિદુપસંક્રમ્યેવં પૃચ્છેત્તસ્યાહં પૃષ્ટ એવં વ્યાકુર્યા નાસ્તિ કશ્ચિદેતર્હ્હિ શૃઅમણો વા બ્રાહ્મણો વા સમસમો ભગવતા યદુતાભિસંબોધાય ।
[185।01]
તત્કસ્ય હેતોઃ ।
[185।01-185।03]

સંમુખં મે ભગવતોઽન્તિકાચ્છ્રુતં સંમુખમુદ્ગૃહીતં અસ્થાનમનવકાસો યદપૂર્વાચરમૌ તથાગતૌ લોક ઉત્પદ્યેયાતાં નેદં સ્થાનં વિદ્યત" ઇતિ ।
[185।03-185।04]
યત્તર્હિ ભગવતોક્તં બ્રહ્મસૂત્રે "યાવત્ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રકો લોકો વશે મેઽત્ર વર્તત" ઇતિ ।
[185।04]
આભિપ્રાયિક એષ નિર્દેશઃ ।
[185।04-185।05]
કોઽત્રાભિપ્રાયઃ તાવતોઽનભિસંસ્કારેણ વ્યવલોકનાત્ ।
[185।05-185।06]
અભિસંસ્કારેન ત્વનન્તો બુદ્ધાનાં ચક્ષુર્વિષયઃ ।
[185।06]
સન્ત્યેવાન્યલોકધાતુષુ બુદ્ધા ઇતિ નિકાયાન્તરીયાઃ ।
કિં કારણમ્ ।
[185।07]
બહવો હિ સમં સંભારેષુ પ્રવર્તમાના દૃશ્યન્તે ।
[185।07-185।09]
ન ચૈકત્ર બહૂનાં બુદ્ધાનાં યુગપત્ યોગ ઉત્પત્તું ન ચાસ્તિ તદુત્ પત્તૌ કક્શ્ચિત્ પ્રતિબન્ધઃ ઇતિ નિયતં લોકધાત્વન્તરેષૂત્પદ્યન્તે ।
[185।09-185।10]
અનન્તા લોકધાતવ ઇતિ ન શક્યં ભગવતા કલ્પમપ્યાયુર્વિર્ભ્રતા યિથેહ તથાઽન્યેષ્વપિ અનન્તેષુ લોકધાતુષુ વ્યાપર્તું કિં પુનઃ પુરુષાયુષમ્ ।
[185।10-185।11]
કથં ચેહ બુદ્ધો વ્યાપ્રિયતે ।
[185।11-185।13]
અસ્ય પુદ્ગલસ્યેદમિન્દ્રિયમ્ ઇયતા કાલેલામુષ્મિન્ દેશે અમું પુદ્ગલમાગમ્યાસ્ય દોષસ્ય પરિહારાદસ્યાઙ્ગસ્યોપસંહારાદનેન પ્રયોગેણાનુત્પન્નં વોત્પત્સ્યતે અપરિપૂર્ણં વા પરિપૂરયિષ્યતીતિ ।
[185।13-185।15]
યત્ત્વિદં સૂત્રમત્રોપનીત "મસ્થાનમનવકાશો યદ્પૂર્વાચરમૌ દ્વી તથાગતાવેકત્ર લોક ઉત્પદ્યેયાતામિ"તિ તદેવેદં સંપ્રધાર્યતે કિમિદમેકં લોકધાતુમધિકૃત્યોક્તમાહોસ્વિત્ સર્વાનિતિ ।
[185।15-185।16]
ચક્રવર્તિનોઽપિ ચાસ્ય લોકદ્ધાતૌ ન સ્યાદુત્પાદઃ ।
[185।16]
સહોત્પત્તિપ્રતિષેધાત્ બુદ્ધવત્ ।
[185।16-185।17]
અથૈતત્ ક્ષમ્યતે ઇદં તુ કસ્માન્ન ક્ષમ્યતે "પુણ્યસ્તુ બુદ્ધાનાં લોક ઉત્પાદ" ઇતિ ।
[185।17-185।18]
યદિ બહૂનાં બહુષુ સ્યાન્ન દોષઃ સ્યાત્ ।
[185।18]
ભૂયસાં લોકાનામભ્યુદયેન યોગઃ સ્યાન્નિઃશ્રેયસેન ચ ।
[185।18-185।19]
અથૈઙ્કસ્મિન્નપિ કસ્માત્ દ્વૌ તથાગતૌ ન સહોત્પદ્યેતે ।
[185।19]
પ્રયોજનાભાવાત્ પ્રણિધાનવશાચ્ચ ।
[185।19-185।21]
એવં હિ બોધિસત્ત્વાઃ પ્રણિધાનં કુર્વન્તિ અહો વતાહમન્ધે લોકે ઽપરિણાયકે બુદ્ધો લોક ઉત્પદ્યેયમનાથાનાં નાથ ઇતિ ।

[185।21]
આદરાભિત્વરાર્થં ચ ।
[185।22-185।23]
એકસ્મિન્હિ બુદ્ધે સુતરામાદ્રિયન્તે દુર્લભ ઈદૃશોઽન્ય ઇતિ મન્યમાનાઃ સુતરાં ચાભિત્વરન્તે શાસનપ્રતિપત્તૌ માઽસ્મિન્ ગતે પરિનિર્વૃતે વા ઽનાથા ભૂમેતિ ।
[185।24]
અથૈતે ચક્રવર્તિનઃ સુવર્ણાદિમયૈશ્ચક્રૈઃ પૃથિવીં જયન્તઃ કથં જયન્તિ ।
યથાક્રમં
[185।25]
પ્રત્યુદ્યાનસ્વયંયાન કલહાસ્ત્રજિતઃ
[185।26]
યસ્ય સૌવર્ણ ચક્રં ભવતિ તં કોટરાજાનઃ સ્વયં પ્રત્યુદ્ગચ્છન્તિ ।
[185।26-186।01]
ઇમે દેવસ્ય જનપદાઃ ઋદ્ધાશ્ચ સ્ફીતાશ્ચ ક્ષેમાશ્ચ સુભિક્ષાશ્ચાકીર્ણબહુજનમનુષ્યાશ્ચ ।
[186।01-186।02]
તાન્ દેવઃ સમનુશાસ્તુ ।
[186।02]
વયં દેવસ્યાનુયાત્રિકા ભવિષ્યામ ઇતિ ।
[186।02-186।03]
યસ્ય રૂપ્યમયં સ સ્વયમેવ તેષામન્તિકં યાતિ પશ્ચાદસ્ય પ્રહ્વીભવન્તિ ।
[186।03-186।04]
યસ્ય તામ્રમયં સ તેષામન્તિકં ગત્વા કલહાયતે પશ્ચાત્ પ્રહ્વીભવન્તિ ।
[186।04-186।05]
યસ્ય શસ્ત્રમયં સ તેષામન્તિકં ગચ્છતિ અન્યોન્યં શસ્ત્રાણ્યાવહન્તિ પશ્ચાન્નમન્તિ ।
[186।05]
સર્વે તુ ચક્રવર્તિનઃ
[186।06]
અવધાઃ
[186।07-186।08]
શસ્ત્રેણાપિ જયતાં બધો ન પ્રવર્તતે નિર્જિત્ય ચ સત્ત્વાન્ દશસુ કુશલેષુ કર્મપથેષુ પ્રતિષ્ઠાપયન્તિ ।
[186।08]
અત એવ તે નિયતં દેવેષૂત્પદ્યન્તે ।
[186।08-186।09]
સૂત્ર ઉક્તં "રાજ્ઞશ્ચક્રવર્તિનો લોકે પ્રાદુર્ભાવાત્સપ્તાનાં રત્નાનાં લોકે પ્રાદુર્ભાવો ભવતિ ।
[186।10-186।11]
તદ્યથા ચક્રરત્નસ્ય હસ્તિરત્નસ્યાશ્વરત્નસ્ય મણિરત્નસ્ય સ્ત્રીરત્નસ્ય ગૃહપતિરત્નસ્ય પરિણાયકરત્નસ્યે"તિ ।
[186।11]
કથં સત્ત્વસંખ્યાતા હસ્ત્યાદયઃ પરકીયેણ કર્મણોત્પદ્યન્તે ।
[186।12]
ન વૈ કશ્ચિત્ પરકીયેણોત્પદ્યતે ।
[186।12-186।13]

યેન તુ સત્ત્વેન તત્સંબન્ધ સંવર્તનીયં કર્મોપચિતં તસ્મિન્નુત્પન્ને સ્વાન્યેવૈનં કર્માણ્યુત્પાદયન્તિ ।
[186।13-186।14]
કિમેષ એવાન્યરાજભ્યશ્ચક્રવર્તિનાં વિશેષઃ ।
[186।14]
અન્યોઽપિ વિશેષોઽસ્તિ ।
[186।14-186।15]
તદ્યથા દ્વાત્રિંશન્મહાપુરુષલક્ષણાન્યેષાં ભવન્તિ તદ્યથા બુદ્ધાનામ્ ।
[186।15]
તત્ર તુ
[186।16]
દેશસ્થોત્તપ્તપૂર્ણત્વૈર્લક્ષણાતિશયો મુનેઃ ।
[186।17]
દેશસ્થતરાણિ બુદ્ધાનાં લક્ષણાનિ ।
[186।17-186।18]
ઉત્તપ્તતરાણિ સંપૂર્ણતરાણિ ચેત્યેષ તેષાં વિશેષઃ ।
[186।19]
કિં ખલુ પ્રાથમકલ્પિકા અપિ મનુષ્યાઃ સરાજકા આસન્ ।
નેત્યાહ ।
[186।20]
કિં તર્હિ ।
[186।21]
પ્રાગાસન્નુપિવત્ સત્ત્વાઃ
[186।22]
પ્રથમકલ્પિકા મનુષ્યા રૂપાવચરા ઇવાસન્ ।
[186।22-186।24]
સૂત્ર ઉક્તં "તે ભવન્તિ રૂપિણો મનોમયાઃ સર્વાઙ્ગપ્રત્યઙ્ગોપેતા આવિકલા અહીનેન્દ્રિયાઃ શુભા વર્ણસ્થાયિનઃ સ્વયં પ્રભા વિહાયસંગમાઃ પ્રીતિભક્ષઃ પ્રીત્યાહારા દીર્ઘાયુષો દીર્ઘમધ્વાનં તિષ્ઠન્તી"તિ ।
[186।25]
રસરાગાત્તતઃ શનૈઃ
[186।26]
આલસ્યાત્સમ્નિધિમ્ કૃત્વા સાગ્રહૈઃ ક્ષેત્રપો ભૃતઃ ।
[186।27]
તેષાં તથાભૂતાનાં ભૂમિરસઃ પ્રાદુર્ભૂતો મધુસ્વાદુરસઃ ।
[186।27-187।01]
તસ્યાન્યતમો લોલુપજાતીયઃ સત્ત્વો ગન્ધં ઘ્રાત્વા રસં સ્વાદિતવાન્ ભક્ષિતવાંશ્ચ ।
[187।01-187।02]
તથાઽન્યેઽપિ સત્ત્વાસ્તથૈવાકાર્ષુઃ ।
[187।02]
સ આરમ્ભઃ કવડીકારાહારસ્ય ।
[187।02-187।03]
તેષાં તદાહારાભ્યાસાત્ ખરત્વં ગુરુત્વં ચ કાયેઽવક્રાન્તં પ્રભાવા અન્તર્હિતાઃ ।

[187।03-187।04]
તતોઽન્ધકાર ઉત્પન્ને સૂર્યાચન્દ્રમસૌ પ્રાદુર્ભૂતૌ ।
[187।04-187।05]
સોઽપ્યેષાં ભૂમિરસ આસ્વાદગૃદ્ધાનાં ક્રમેણાન્તર્હિતો ભૂમિપર્પટકં પ્રાદુર્ભૂતમ્ ।
[187।05]
તત્રાપિ ગૃદ્ધાસ્તદપ્યન્તર્હિતમ્ ।
વનલતા પ્રાદુર્ભૂતા ।
[187।05-187।06]
તત્રાપિ ગૃદ્ધાઃ સાઽપ્યન્તર્હિતા ।
[187।06]
અકૃષ્ટોપ્તઃ શાલિરુત્પન્નસ્તં પ્રભુક્તાઃ ।
[187।06-187।08]
તસ્યેદાનીમૌદારિકત્વાન્નિઃસ્યન્દનિર્વાહાર્થં સત્ત્વાનાં મૂત્રપુરીષમાર્ગૌ સહ સ્ત્રીપુરુષેન્દ્રિયાભ્યાં પ્રાદુર્ભૂતૌ સંસ્થાનં ચ ભિન્નમ્ ।
[187।08-187।09]
તેષામન્યોન્યં પશ્યતાં પૂર્વાભ્યાસવશાદયોનિશોમનસ્કારગ્રાહગ્રાસતાં ગતાનાં કામરાગ ઉદીર્ણો યતો વિપ્રતિપન્નાઃ ।
[187।09-187।10]
એષ આરમ્ભઃ કામિનાં કામભૂતગ્રહાવેશસ્ય ।
[187।10-187।11]
તે ચ ખલુ તં શાલિં સાયં ચ સાયમાશાર્થં પ્રાતશ્ચ પ્રાતરાશાર્થં પ્રવેશયન્તિ સ્મ ।
[187।11]
અથાન્યતમઃ સત્ત્વોઽલસજાતીયઃ સંનિધિકારમકાર્ષીત્ ।
[187।12]
અન્યેઽપિ ચ સત્ત્વાઃ સંનિધિકારમકાર્ષુઃ ।
[187।12-187।13]
તેષાં તત્ર મમકાર ઉત્પન્ને સ શાલિર્લૂનો લૂનો ન પુનર્જાયતે સ્મ ।
[187।13-187।14]
તતઃ ક્ષેત્રાણિ પ્રવિભજ્ય સ્વેષ્વાગ્રહં કૃત્વા પરકીયં હર્તુમારબ્ધાઃ ।
[187।14]
પ્રથમ આરમ્ભશ્ચૌર્યસ્ય ।
[187।14-187।15]
તૈસ્તેષામઙ્કુશાર્થં સમેત્યાન્યતમઃ પુરુષવિશેષઃ ક્ષેત્રાણિ પાલયિતું ષષ્ઠભાગેન ભૃતઃ ।
[187।15-187।16]
તસ્ય ક્ષેત્રાણામધિપતિઃ ક્ષત્રિયઃ ક્ષત્રિય ઇતિ સંજ્ઞોત્પન્ના ।
[187।16-187।17]
મહાજનકાયસ્ય સંમતઃ પ્રજાં ચ રઞ્જયતીતિ મહાસંમતો રાજેતિ સમ્જ્ઞોત્પન્ના ।
[187।17]
એષ આરમ્ભો રાજપરંપરાયાઃ ।
[187।17-187।18]
તત્ર યે ગૃહેભ્યો વહિર્મનસઃ સંવૃત્તાસ્તેષાં બ્રાહ્મણા ઇતિ સંજ્ઞોત્પન્ના ।
[187।18-187।19]

અથાન્યતમસ્ય રાજ્ઞો લોભાત્ સમ્વિભાગમકુર્વન્તઃ સત્ત્વાનાં તાસ્કર્યં પ્રાચુર્યમાપન્નં સ તાન્ શસ્ત્રેણોપસંક્રમતે સ્મ ।
[187।20]
તતોઽન્યે નૈવઙ્કારકાઃ સ્મ ઇતિ મૃષા વાચં વક્તુમારબ્ધાઃ ઇતિ
[187।21]
તતઃ કર્મપથાધિક્યાદપહ્રાસે દશાયુષઃ
[187।22-187।23]
તત એવં કર્મપથાનાં વૃદ્ધૌ સત્યાં ક્રમેણ હ્રસતાં મનુસ્યાણાં દશવર્ષાયુષો મનુષ્યાઃ સંભવન્તિ ।
[187।23]
અતોઽસ્ય કૃત્સ્નસ્યાનર્થૌઘસ્ય દ્વૌ ધર્મૌ મૂલયોનિઃ રસરાગ આલસ્યં ચ ।
[187।24]
દશવઋષાયુષાં મનુષ્યાણામન્તરકલ્પસ્ય નિર્યણં ભવતિ ।
કથં ભવતીત્યાહ
[187।25]
કલ્પસ્ય શસ્ત્રરોગાભ્યાં દુર્ભિક્ષેણ ચ નિર્ગમઃ ।
[187।26]
ત્રિભિરન્તરકલ્પસ્ય નિર્યાણં ભવતિ ।
શસ્ત્રેણ રોગેણ દુર્ભિક્ષેણ ચ ।
[187।26-188।02]
અન્તરકલ્પસ્ય નિર્યાણકાલે દશવર્ષાયુષો મનુષ્યાઃ અધર્મરાગરક્તા ભવન્તિ વિષમલોભાવિભૂતા મિથ્યાધર્મપરીતાઃ ।
[188।02-188।03]
તેષાં વ્યાપાદ ઉત્કર્ષ ગતોઽન્યોન્યં સત્ત્વં દૃષ્ટ્વા તીવ્રમાઘાતચિત્તં વધકચિત્તં ચ પ્રત્યુપસ્થિતં ભવતિ ।
[188।03-188।05]
તદ્યથેદાનીં મૃગલુબ્ધકસ્યારણ્યકં મૃગં દૃષ્ટ્વા તે યદ્યદેવ ગૃહ્ણન્તિ કાષ્ઠમ્ વા લોષ્ટં વા તત્તેષાં તીક્ષ્ણં શસ્ત્રં પ્રાદુર્ભવતિ ।
[188।05]
તેઽન્યોન્યં સત્ત્વં જીવિતાદ્વ્યપરોપયન્તિ ।
[188।05-188।06]
પુનઃ કલ્પસ્ય નિર્યાણકાલે દશવર્ષાયુષાં મનુષ્યાણાં તૈરેવ દોષૈરમનુષ્યા ઈતિ મુત્સૃજન્તિ ।
[188।06-188।07]
તેષામસાધ્યા વ્યાધ્યાદયઃ પ્રાદુર્ભવન્તિ યતો મ્રિયન્તે ।
[188।07-188।08]
પુનર્દશવર્ષાયુષાં તૈરેવ દોષૈર્દેવા વર્ષં નોત્સૃજન્તિ યતો દુર્ભિક્ષં જાયતે ચઞ્ચઃ શ્વેતાસ્થિ શલાકાવૃત્તિઃ ।
[188।08]
કથં ચ ચઞ્ચઃ ।
[188।09]
દ્વાભ્યાં કારણાભ્યામ્ ।
ય ઇદાનીં સમવાયઃ સ તદાનીં ચઞ્ચ ઇત્યુચ્યતે ।
[188।09-188।10]
સમુદ્ગોઽપિ ચઞ્ચઃ ।
[188।10-188।11]
તે ચ મનુષ્યા જિઘત્સાદૌર્બલ્યપરીતાઃ સમેત્ય કાલં કુર્વન્તિ સમુદ્રેષુ ચાનાગતજનતાઽનુગ્રહાર્થં બીજાન્યવસ્થાપયન્તિ ।

[188।11]
અતસ્તદ્દુર્ભિક્ષં ચઞ્ચમિત્યુચ્યતે ।
[188।12]
કથં શ્વેતાસ્થિ ।
દ્વાભ્યાં કારણાભ્યામ્ ।
[188।12-188।14]
તેષાં હિ શુષ્કરુક્ષકાયાનાં કાલં કુર્વતામાશ્વેવાસ્થીનિ શ્વેતાનિ ભવન્તિ બુભુક્ષાહતાશ્ચ શ્વેતાન્યસ્થીનિ સંહૃત્ય ક્વાથયિત્વા પિવન્તિ ।
[188।14]
કથં શલાકાવૃત્તિઃ ।
દ્વાભ્યાં કારણાભ્યામ્ ।
[188।14-188।17]
તે હિ સત્ત્વાઃ શલાકોદ્દેશિકયા ગૃહેષ્વામિર્ષં સમ્વિભજન્તે અદ્ય ગૃહસ્વામી ભોક્ષ્યતે શ્વો ગૃહસ્વામિનીત્યેવમાદિ ધાન્યસ્થાનવિવરેભ્યશ્ચ શલાકયા ધાન્યફલાનિ નિષ્કૃષ્ય બહુલોદકેન ક્વાથયિત્વા પિવન્તિ ।
[188।17]
એવં વર્ણયન્તિ ।
[188।17-188।19]
યેનૈકાહમપિ પ્રાણાતીપાતવિરતિઃ સમ્રક્ષિતા ભવતિ એકહરીતકી વા સંઘાયૈકપિણ્ડપાતો વા સત્કૃત્યાનુપ્રદત્તો ભવતિ સ તેષુ શસ્ત્રરોગદુર્ભિક્ષાન્તરકલ્પેષુ નોત્પદ્યત ઇતિ ।
[188।20]
અથ કિયન્તં કાલમેતાનિ શસ્ત્રાઘાતરોગદુર્ભિક્ષાણિ તેષાં સત્ત્વાનાં ભવન્તિ
[188।21]
દિવસાન્ સપ્ત માસાંશ્ચ વર્ષાણિ ચ ય્થાક્રમમ્
[188।22]
શસ્ત્રકઃ પ્રાણાતિપાતઃ સપ્ત દિવસાન્ ભવતિ ।
રોગઃ સપ્ત માસાંશ્ચ દિવસાંશ્ચ ।
[188।23]
દુર્ભિક્ષં સપ્તવર્ષાણિ ચ માસાંશ્ચ દિવસામ્શ્ચેતિ સમુચ્ચયાર્થશ્ચકારઃ ।
[188।23-188।24]
તદા ચ દ્વયોર્દ્વીપયોસ્તેષાં પ્રતિરૂપકાણિ ભવન્તિ ।
[188।24-188।25]
વ્યાપાદ ઉદ્રેકપ્રાપ્તો ભવતિ વૈવસ્ત્ર્યદૌર્બલ્યે જિઘત્સાપિપાસે ચ ।
[188।25]
યદુક્તમેવમન્યસ્યામપિ સંવર્તન્યાં વેદિતવ્યમ્ યથાયોગમિતિ ।
[188।26]
અથ કતીમાઃ સંવર્તન્યઃ ।
[189।01]
સંવર્તન્યઃ પુનસ્તિસ્રો ભવન્ત્યગ્ન્યમ્બુવાયુભિઃ ।
[189।02]
એકત્ર ધ્યાને સત્ત્વાઃ સમં સંવર્તન્તે એતસ્યામિતિ સંવર્તની ।
[189।02-189।03]
સપ્તભિઃ સૂર્યૈસ્તેજઃ સંવર્તની ભવતિ વર્ષોદકેનાપ્સંવર્તની વાયુપ્રકોપાદ્વાયુસંવર્તની ।
[189।04]

તાભિશ્ચ ભાજનાનાં સુક્ષ્મોઽપ્યવયવો નાવશિષ્યતે ।
[189।04-189।05]
અત્ર તુ કેચિતીર્થઙ્કરા ઇચ્છન્તિ ।
[189।05]
પરમાણવો નિત્યાસ્તે તદાનીં શિષ્યન્ત ઇતિ ।
કસ્માત્ત એવમિચ્છન્તિ ।
[189।06]
મા ભૂદબીજકઃ સ્થૂલાનાં પ્રાદુર્ભાવ ઇતિ ।
[189।06-189।07]
નનુ ચ સત્ત્વાનાં કર્મજઃ પ્રભાવવિશિષ્ટો વાયુર્બીજમુક્તમ્ ।
[189।07]
સર્વર્તનીશીર્ષવાયુર્વાતસ્ય નિમિત્તં ભવિષ્યતિ ।
[189।07-189।08]
"વાયુના લોકાન્તરેભ્યો બીજાન્યાહ્રિયન્ત" ઇતિ મહીશાસકાઃ સૂત્રે પઠન્તિ ।
[189।08-189।09]
એવમપિ ન તે બીજાદિભ્યોઽઙ્કુરાદીનામુત્પત્તિમિચ્છન્તિ ।
[189।09]
કિં તર્હિ ॥
[189।09-189।10]
સ્વેભ્ય એવાવયવેભ્યસ્તેષામપિ સ્વેભ્યઃ ।
[189।10]
એવં યાવત્ પરમાણુભ્યઃ ।
[189।10-189।11]
કિમિદં બીજાદીનામઙ્કુરાદિષુ સામર્થ્યમ્ ।
[189।11]
ન કિઞ્ચિદન્યત્ર તત્પરમાણૂપસર્પણાત્ ।
[189।11-189।12]
કિં પુનઃ કારણં ત એવમિચ્છન્તિ ।
[189।12]
નહિ વિજાતીયાત્સંભવો યુક્ત ઇતિ ।
કસ્માન્ન યુક્તઃ ।
[189।12-189।13]
અનિયમો હિ સ્યાત્ ।
[189।13]
શક્તિનિયમાન્નૈવં ભવિષ્યતિ ।
શબ્દપાકજોત્પત્તિવત્ ।
[189।13-189।14]
ચિત્રો હિ ગુણધર્મો દ્રવ્યં તુ નૈવમ્ ।
[189।14-189।15]
સમાનજાતીયેભ્યઃ એવ હિ દ્રવ્યેભ્યઃ સમાનજાતીયાનાં દૃષ્ટ ઉત્પાદસ્તદ્યથા વીરણેભ્યઃ કટસ્ય તન્તુભ્યઃ પટસ્યેતિ ।

[189।15]
ઇદમયુક્તં વર્તતે ।
[189।15-189।16]
કિમત્રાયુક્તમ્ યદસિદ્ધં સાધનાયોદાહ્રિયતે ।
[189।16]
કિમત્રાસિદ્ધમ્ ।
[189।17]
અન્યો વીરણેભ્યઃ કટોઽન્યશ્ચ તન્તુભ્યઃ પટ ઇતિ ।
[189।17-189।18]
ત એવ હિ તે યથાસંનિવિષ્ટાસ્તાં તાં સંજ્ઞાં લભ્ન્તે ।
[189।18]
પિપીલિકાપઙ્ક્તિવત્ ।
કથં ગમ્યેત ।
[189।18-189।19]
એકતન્તુસંયોગે પટસ્યાનુપલમ્ભાત્ ।
[189।19]
કો હિ તદા સતઃ પટસ્યોપલબ્ધૌ પ્રતિબન્ધઃ ।
[189।19-189।20]
અકૃત્સ્નવૃત્તૌ પટભાગોઽત્ર સ્યાન્ન પટઃ ।
[189।20]
સમૂહમાત્રં ચ પટઃ સ્યાત્ ।
કશ્ચ તન્તુભ્યોઽન્યઃ પટભાગઃ ।
[189।20-189।21]
અનેકા શ્રયસંયોગાપેક્ષણે દશામાત્રસંયોગે પટોપલબ્ધિઃ સ્યાન્ન વા કદાચિત્ ।
[189।21-189।22]
મધ્યપરભાગાનામિન્દ્રિયેણાસંનિકર્ષાત્ ।
[189।22-189।23]
ક્રમસંનિકર્ષે ચાવયવાનાં ચક્ષુઃસ્પર્શનાભ્યામવયવવિજ્ઞાનં ન સ્યાત્ ।
[189।23-189।24]
તસ્માત્ક્રમેણ સંનિકર્ષાદવયવિવ્યવસાયાદવયવેષ્વેવ તદ્બુદ્ધિરલાતચક્રવત્ ।
[189।24]
ભિન્નરૂપજાતિક્રિયેષુ તન્તુષુ પટસ્ય રૂપાદ્યસંભવાત્ ।
[189।24-189।26]
ચિત્રરૂપાદિત્વે વિજાતીયારમ્ભોઽપિ સ્યાત્ અચિત્રે ચ પાર્શ્વાન્તરે પટસ્યાદર્શનં ચિત્રદર્શનં વા ।
[189।26]
ક્રિયાઽપિ ચિત્રેત્યતિચિત્રમ્ ।
[189।26-189।27]
તાપપ્રકાશભેદે વાઽગ્નિપ્રભાયા આદિમધ્યાન્તે તદ્રૂપસ્પર્શયોરનુપપત્તિઃ ।
[189।27-190।02]
પરમાણ્વતીન્દ્રિયત્વેઽપિ સમસ્તાનાં પ્રત્યક્ષત્વં યથા તેષાં કાર્યારમ્ભકત્વં ચક્ષુરાદીનાં ચ તૈમિરિકાણાં ચ વિકીર્ણકેશોપલબ્ધિઃ ।

[190।02]
તેષાં પરમાણુવદેકઃ દેશોઽતીન્દ્રિયઃ ।
[190।02-190।03]
રૂપાદિષ્વેવ ચ પરમાણુસંજ્ઞાનિવેશા ત્તદ્વિનાશે સિદ્ધઃ પરમાણુવિનાશઃ ।
[190।03-190।04]
દ્રવ્યં હિ પરમાણુરન્યચ્ચ રૂપાદિભ્યો દ્રવ્યમિતિ ન તેષં વિનાશે તદ્વિનાશઃ સિદ્ધ્યતિ ।
[190।04-190।05]
અયુક્તમસ્યાન્યત્વં યાવતા ન નિર્ધાર્યતે કેનચિત્ ઇમાનિ પૃથિવ્યપ્તેજાંસિ ઇમ એષાં રૂપાદય ઇતિ ।
[190।06-190।07]
ચક્ષુઃસ્પર્શનગ્રાહ્યાણિ ચ પ્રજ્ઞાયન્તે દગ્ધેષુ ચોર્ણાકર્પાસકુસુમ્ભકુઙ્કુમાદિષુ તદ્બુદ્ધ્યભાવાદ્રૂપાદિભેદેષ્વેવ તદ્બુદ્ધિઃ ।
[190।07-190।08]
પાકજોત્પત્તૌ ઘટપરિજ્ઞનં સંસ્થાનસામાન્યાત્ પઙ્ક્તિવત્ ।
[190।08]
ચિહ્નમપશ્યતઃ પરિજ્ઞાનાભાવાત્ ।
[190।08-190।09]
કો વા બાલપ્રલાપેષ્વાદરઃ ઇતિ તિષ્ઠતુ તાવદેવાપ્રતિષેધઃ ।
[190।10]
અથ કસ્યાઃ સંવર્તન્યાઃ કતમચ્છીર્ષ ભવતિ ।
[190।11]
ધ્યાનત્રયં દ્વિતીયાદિ શીર્ષ તાસામ્ યથાક્રમમ્
[190।12]
ત્રીણિ સંવર્તનીશીર્ષાણિ ।
તેજઃસંવર્તન્યા દ્વિતીયં ધ્યાનં શીર્ષં ભવત્યધો દહ્યતે ।
[190।13]
અપ્સંવર્તન્યાસ્તૃતીયં ધ્યાનં શીર્ષ ભવત્યધઃ ક્લિદ્યતે ।
[190।13-190।14]
વાયુસંવર્ત્તન્યાશ્ચતુર્થં ધ્યાનં શીર્ષં ભવત્યધો વિકીર્યતે ।
[190।14]
યદ્ધિ સંવર્તન્યા ઉપરિષ્ટાત્તચ્છીર્ષમિત્યુચ્યતે ।
[190।14-190।16]
કિં પુનઃ કારણં પ્રથમદ્વિતીયતૃતીયધ્યાનાનિ તેજોજલવાયુભિર્ધ્વસ્યન્તે ।
[190।17]
તદપક્ષાલસાધમ્ર્યાત્
[190।18]
પ્રથેમે હિ ધ્યાને વિતર્કવિચારા અપક્ષાલાઃ ।
[190।18-190।19]
તે ચ મનસઃ પરિદાહકત્વાદગ્નિકલ્પાઃ ।
[190।19]
દ્વિતીયે પ્રીતિરપક્ષાલઃ સા ચ પ્રસ્રબ્ધિયોગેનશ્રયમૃદૂકરણાદપ્કલ્પાઃ ।
[190।20]

અત એવતસ્મિન્ કૃત્સ્નકાયક્રૌર્યાપગમાત્ દુઃખેન્દ્રિયસ્ય નિરોધ ઉક્તઃ સૂત્રે ।
[190।21]
તૃતીયે ધ્યાને આશ્વાસપ્રશ્વાસાઃ ।
તે ચ વાયવ એવ ।
[190।21-190।22]
ઇતિ યસ્યાં ધ્યાનસમાપત્તૌ યથાભુત આધ્યાત્મિકોઽપક્ષાલસ્તસ્યામ્ ધ્યાનોપપત્તૌ તથાભૂતો બાહ્ય ઇતિ ।
[190।22-190।23]
કસ્માત્ પૃથિવીસંવર્તની ન ભવતિ ।
[190।23-190।24]
પૃથિવ્યેવ હિ ભાજનાખ્યા તસ્યાં તેજોજલવાયુભિર્વિરોધો ન પૃથ્હિવ્યેતિ ।
[190।24]
અથ ચતુર્થધ્યાને કથં ન સંવર્તની ।
[190।25]
ન ચતુર્થેઽસ્ત્યનિઞ્જનાત્ ।
[190।26]
ચતુર્થં ધ્યાનમાધ્યાત્મિકાપક્ષાલરહિતત્વાદાનેઞ્જ મુક્તં ભગવતા ।
[190।26-190।27]
અતોઽત્ર બાહ્યોઽપક્ષાલો ન પ્રવર્તત ઇતિ નાસ્ત્યત્ર સંવર્તની ।
[190।27]
શુદ્ધાવાસપ્રભાવાદિત્યપરે ।
[190।27-191।01]
નહિ તૈઃ શક્યમારુપ્યાન્ પ્રવેષ્ટું નાપ્યન્યત્ર ગન્તુમિતિ ।
[191।01-191।02]
નિત્યં તર્હિ ચતુર્થધ્યાનભાજનં પ્રાપ્ન્નોતિ ।
[191।03]
ન નિત્યં સહ સત્ત્વેન તદ્વિમાનોદયવ્યયાત્
[191।04]
નહિ ચતુર્થં ધ્યાનમેકભૂમિસંબદ્ધમ્ ।
કિં તર્હિ ।
[191।04-191।05]
વિચ્છિન્નસ્થાનાન્તરં તારકાવત્ ।
[191।05]
તત્રાપ્યયં સત્ત્વ ઉપપદ્યેત ચ્યવેત વા ।
[191।05-191।06]
સ સાર્ધં વિમાનેનેતિ નાસ્ત્યસ્ય નિત્યત્વમ્ ।
[191।06]
કેન પુનઃ ક્રમેણૈતાઃ સંવર્તન્યો ભવન્તિ ।
નિરન્તરં તાવત્
[191।07]
સપ્તાગ્નિના

[191।08]
સપ્ત સંવર્તન્યસ્તેજસા ભવન્તિ ।
તતઃ ।
[191।09]
અદ્ભિરેકા
[191।10]
સપ્તાનાં તેજઃસંવર્તનીનામનન્તરમદ્ભિઃ સંવર્તની ભવતિ ।
[191।11]
એવં ગતેઽદ્ભિઃ સપ્તકે પુનઃ ।
[191।12]
તેજસા સપ્તકઃ
[191।13]
એતેન ક્રમેણાપ્સંવર્તનીનાં ગતે સપ્તકે પુનઃ તેજઃસંવર્તનીનાં સપ્તકો ભવતિ ।
[191।14]
પશ્ચાદ્વાયુસંવર્તની તતઃ
[191।15]
પશ્ચાદેકાવાયુસંવર્તની ભવતિ ।
કિં કારણમ્ ।
[191।15-191।17]
યથિવ હિ તેષાં સત્ત્વાનાં સમાપત્તિવિશેષાદાત્મભાવાનાં સ્થિતિવિશેષસ્તથા ભાજનાનામપામિતિ તા એતા ભવન્તિ ષટ્પઞ્ચાશત્તેજઃ સંવર્તન્યઃ સપ્તાપ્સંવર્ત્તન્યઃ એકા વાયુસંવર્ત્તની ।
[191।17-191।18]
એવં ચ પ્રજ્ઞપ્તિભાષ્યં સુનીતં ભવતિ "ચતુઃષષ્ટિ કલ્પાઃ શુભકૃત્સ્નાનાં દેવાનામાયુઃપ્રમાણમિ"તિ ।
[191।19-191।20]
"યે ધર્મા હેતુપ્રભવા હેતુમ્ તેષાં તથાગતોહ્યવદત્ ।
તેષાં ચ યો નિરોધ એવંવાદી મહાશ્રમણ" ॥ ઇતિ ।
[191।21]
અભિધર્મકોશભાષ્યે લોકનિર્દેશો નામ
[191।22-191।23]
તૃતીયં કોશસ્થાનમ્ સમાપ્તમિતિ ।
ચતુર્થં કોશસ્થાનમ્
=====================================================================
[192।02]
ઓં નમો બુદ્ધાય ।
[192।03]
અથ યદેતત્સત્ત્વભાજનલોકસ્ય બહુધા વૈચિત્ર્યમુક્ત તત્ કેન કૃતમ્ ।
[192।03-192।04]
ન ખલુ કેનચિદ્બુદ્ધિપૂર્વકં કૃતમ્ ।
[192।04]
કિં તર્હિ ।
સત્ત્વાનાં

[192।05]
કર્મજં લોકવૈચિત્ર્યં
[192।06-192।07]
યદિ કર્મજં કસ્માત્સત્ત્વાનાં કર્મભિઃ કુઙ્કુમચન્દનાદયો રમ્યતરા જાયન્તે ન તેષાં શરીરાણિ ।
[192।07-192।08]
કર્માણ્યેવ તાન્યેવઞ્જાતીયાતિ વ્યાભિશ્રકારિણાં સત્ત્વાનાં યદાશ્રયાશ્ચ વ્રણભૂતા જાયન્તે ભોગાશ્ચ રમ્યાસ્તત્પ્રતીકારભૂતાઃ ।
[192।08-192।09]
અવ્યામિશ્રકારિણાં તુ દેવાનામુભયે ઽપિ રમ્યાઃ ।
[192।09]
કિં પુનસ્તત્કર્મેત્યાહ
[192।10]
ચેતના તત્કૃતં ચ તત્ ।
[192।11]
સૂત્ર ઉક્તં "દ્વે કર્મણી ચેતના કર્મ ચેતયિત્વા ચે"તિ ।
[192।11-192।12]
યત્તચ્ચેતયિત્વા ચેતનાકૃટં ચ તત્ ।
[192।12]
તે એતે દ્વે કર્મણી ત્રીણિ ભવન્તિ ।
કાયવાઙ્મનસ્કર્માણિ ।
[192।12-192।13]
કથમેષાં કર્મણાં વ્યવસ્થાનમ્ ।
[192।13]
કિમાશ્રયતઃ આહોસ્વિત્ સ્વભાવતઃ સમુત્થાનતો વા ।
[192।13-192।14]
આશ્રયતશ્ચેદેકં કાયકર્મ પ્રાપ્નોતિ ।
[192।14]
સર્વેષાં કાયાશ્રિતત્વાત્ સ્વભાવતશ્ચેદ્વાક્કર્મૈકં પ્રાપ્નોતિ ।
[192।15]
વચસઃ કર્મસ્વભાવત્વાત્ ।
સમુત્થાનતશ્ચેન્મનસ્કર્મૈકં પ્રાપ્નોતિ ।
[192।15-192।16]
સર્વેષાં મનઃ સમુત્થિતત્વાત્ ।
[192।16]
યથાક્રમં ત્રિભિઃ કારણૈસ્ત્રયાણામિતિ વૈભાષિકાઃ ।
તત્ર પુનઃ
[192।17]
ચેતના માનસં કર્મ
[192।18]
ચેતના મનસ્કર્મે તિ વેદિતવ્યમ્ ।
[192।19]

તજ્જં વાક્કાયકર્મણી
[192।20]
યત્તચ્ચેતનાજનિતં ચેતયિત્વા કર્મેત્યુક્તં કાયવાક્કર્મણી તે વેદિતવ્યે ।
[192।21]
તે તુ વિજ્ઞપ્ત્યવિજ્ઞપ્તી
[192।22]
તે તુ કાયવાક્કર્મણી પ્રત્યેકં વિજ્ઞપ્ત્યવિજ્ઞપ્તિસ્વભાવે વેદિતવ્યે ।
તત્ર તુ
[192।23]
કાયવિજ્ઞપ્તિરિષ્યતે ।
[192।24]
સંસ્થાનં
[192।25]
ચિત્તવશેન કાયસ્ય તથા તથા સંસ્થાનં કાયવિજ્ઞપ્તિઃ ।
ગતિરિત્યપરે ।
[192।25-192।26]
પ્રસ્યન્દમાનસ્ય હિ કાયકર્મ નો ઽપ્રસ્યન્દમાનસ્યેતિ ।
[192।26]
ત ઉચ્યન્તે
[193।01]
ન ગતિર્યસ્માત્સંસ્કૃતં ક્ષણિકં
[193।02]
કો ઽયં ક્ષણો નામ ।
આત્મલાભો ઽનન્ત્રવિનાશી ।
સો ઽસ્યાસ્તીતિ ક્ષણિકમ્ ।
[193।03]
દણ્ડકવત્ ।
સર્વ હિ સંસ્કૃતમાત્મલાભા દૂર્ધ્વં ન ભવતીતિ યત્રૈવ જાતં તત્રૈવ ધ્વસ્યતે ।
[193।04]
તસ્યાયુક્તા દેશાન્તરસંક્રાન્તિઃ ।
તસ્માન્ન ગતિઃ કાયકર્મ ।
[193।04-193।05]
સ્યાદેતદેવ યદિ સર્વસ્ય ષ્ક્ણિકત્વં સિધ્યેત્ ।
[193।05]
સિદ્ધમેવૈતત્ વિદ્ધિ ।
કુતઃ ।
સંસ્કૃતસ્યાવશ્યં ।
[193।06]
વ્યયાત્
[193।07]