Abhidharmakośabhāṣya · Part 261280
"tathāsti pudgalo yasyābhinirvṛttisaṃyojanaṃ prahīṇaṃ nopapattisaṃyojanam" iti sūtra catuḥkoṭikāt /
[153|18]
prathamā koṭirdvidhātuvītarāgasyordhvaṃsrotaso 'nāgāminaḥ /
[153|18-153|19]
dvitīyāntarāparinirvāyiṇaḥ /
[153|19]
tṛtīyā 'rhatām /
caturthyetānākārān sthāpayitvā /
[153|19-153|20]
bhūtāvā 'rhantaḥ saṃbhavaiṣiṇaḥ satṛṣṇāḥ /
[153|21]
atha katyāhārāḥ sattvānāṃ sthitaye kati saṃbhavaiṣiṇāmanugrahāya /
[153|21-153|22]
sarve 'pyubhayatheti vaibhāṣikāḥ /
[153|22]
kavaḍīkārāhāro 'pi hi tadrāgiṇāṃ punarbhavāya saṃvartate /
uktaṃ hi /
[153|23-153|24]
bhagavatā "atvāra ime āhārā rogasya mūlalṃ gaṇḍasya śalyasya jarāmaraṇasya pratyaya" iti /
[153|24]
manaḥsaṃcetanā 'pi ceha sthitaye dṛśyate /
[153|24-153|26]
evaṃ hi varṇayanti durbhikṣābhyāhatena kīla pitrā putrakau saktava iti bhasmanā bhastrāṃ paripūrya kīlake āsajyāśvāsitau /
[153|26-153|27]
tau ca tāṃ parikalpayantau ciramapyāsitau kenāpi codghāṭitāyāṃ bhasmeti nairāśyamāpannau vyāpannāviti /
[153|27-154|02]
punaśca mahāsamudre bhagnayānapātrāḥ puruṣāḥ sthalamiti mahāntaṃ phenapiṇḍaṃ pradrutāḥ āmṛśya cainaṃ nirāśā uparemuriti /
[154|02-154|04]
saṃgītiparyāye coktaṃ mahāsamudrādaudārikāḥ prāṇino jalāt sthalamabhiruhya sikatāsthale 'ṇḍāni sthāpayitvā sikatābhiravaṣṭabhya punarapi mahāsamudre 'vataranti /
[154|04-154|05]
tatra yāsāṃ mātṛṇāmaṇḍānyārabhya smṛtirna muṣyate tānyaṇḍāni na pūtībhavanti yāsāṃ tu muṣyate tāni pūtībhavanti /
[154|05]
tadetanna varṇayanti sautrāntikāḥ /
[154|05-154|06]
mā bhūt parakīyeṇāhāreṇāhāra iti /
[154|06]
evaṃ tu varṇayanti /
[154|06-154|07]
yeṣāmaṇḍānāṃ mātaramārabhya smṛtirna muṣyate tāni na pūtībhavanti /
[154|07-154|08]
yeṣāṃ tu muṣyate tāni pūtībhavanti /
[154|08]
tasyāḥ sparśāvasthāyāḥ smarantīti /
[154|09]
atha kasmāccatvāra evāhārāḥ /
[154|09-154|10]
nanu ca sarva eva sāsravā dharmā bhavānāṃ poṣakāḥ /
[154|10]
yadyapyetadevaṃ tathāpi pradhānyenoktam
[154|11]
iha puṣṭyarthamāśrayāśritayordvayam /
[154|12]
dvayamanyabhavākṣpanivṛttyarthaṃ yathākramam
[154|13]
āśrayo hi sendriyaḥ kāyaḥ /
tasya puṣṭaye kavaḍīkārāhārāḥ /
[154|13-154|14]
āśritāścittacaittāsteṣāṃ puṣṭaye sparśaḥ /
[154|14]
anayostāvadihotpannasya bhavasya poṣaṇe prādhānyam /
[154|14-154|16]
manaḥsaṃcetanayā punarbhavasyākṣepaḥ ākṣiptasya punaḥ karmaparibhāvitādvijñānavījādabhinirvṛttirityanayoranutpannasya bhavasyākaraṇe prādhānyam /
[154|16]
ataścatvāra uktāḥ /
[154|16-154|17]
pūrvakau hi dvau dhātrīsthānīyau jātasya poṣakatvāt /
[154|17]
uttarau mātṛsthānīyau janakatvāditi /
[154|18]
yaḥ kaścit kavaḍīkāraḥ sarvaḥ sa āhāraḥ /
[154|18-154|19]
syāt kavaḍīkāro nāhāra iti catuṣkoṭikam /
[154|19-154|20]
prathamā koṭiryaṃ kavaḍīkāraṃ pratītyendriyāṇāmapacayo bhavati mahābhūtānāṃ ca paribhedaḥ /
[154|20]
dvitīyā koṭistraya āhārāḥ /
[154|20-154|21]
tṛtīyā yaṃ kavaḍīkāraṃ pratītyendriyāṇāmupacayo bhavati mahābhūtānāṃ ca vṛddhiḥ /
[154|21-154|22]
caturthyetānākārān sthāpayitvā /
[154|22-154|23]
evaṃ sparśadibhirapi yathāyogaṃ catuḥkoṭikāni karttavyāni /
[154|23-154|24]
syāt sparśādīn pratītyendriyāṇāmupacayo mahābhūtānāṃ ca vṛddhirna ca ta āhārāḥ /
[154|24]
syādanyabhūmikānanāsravāṃśca /
[154|24-154|25]
yo 'pi hi paribhukto bhokturbādhāmādadhāti so 'pyāhāra eva /
[154|25]
āpāte 'nugrahāt /
[154|25-154|26]
dvayorhi kālayorāhāra āhārakṛtyaṃ karoti paribhujyamāno jīryaṃśceti vaibhāṣikāḥ /
[154|26]
atha kasyāṃ gatau katyāhārāḥ /
[154|27]
sarvāsu sarve /
evaṃ yoniṣvapi /
kathaṃ narakeṣu kavaḍīkāra āhāraḥ /
[154|27-154|28]
pradīptāyaspiṇḍāḥ svathitaṃ ca tāmrām /
[154|28-155|01]
yadyūpaghātako 'pyāhāro bhavati catuḥkoṭikaṃ bādhyate prakaraṇagranthaśca "kavaḍīkāra āhāraḥ katamaḥ /
[155|01-155|03]
yaṃ kavaḍīkāraṃ pratītyendriyāṇāmupacayo bhavati mahābhutānāṃ ca vṛddhiryāpanā 'nuyāpaneti vistareṇa yāvadvijñānam /"
[155|03]
upacayāhārābhisaṃdhivacanādavirodhaḥ /
[155|03-155|04]
apacayāhārastu narakekṣu lakṣaṇaprāptatvāt /
[155|04]
so 'pi hi jighatsāṃ pipāsāṃ hantuṃ samartha iti /
[155|04-155|05]
apitu pratyekanarakeṣu manuṣyavat kavaḍīkārāhārasadbhāvādyuktaṃ pāñcagatikatvam /
[155|05-155|07]
uktaṃ bhagavatā "yaśca bāhyakānāmṛṣīṇāṃ kāmebhyo vītarāgāṇāṃ śataṃ bhojayedyaścaikaṃ jambūṣaṇḍagataṃ pṛthagajanam /
[155|07]
ato dānādidaṃ dānaṃ mahāphalatarami"ti /
[155|07-155|08]
ko 'yaṃ jambūṣaṇḍagato nāma pṛthagjanaḥ /
[155|08]
jambūdvīpanivāsinaḥ kukṣimanta ityeke /
[155|08-155|09]
tadetanna yuktamekamiti vacanāt /
[155|09]
kaścātra viśeṣaḥ /
[155|09-155|10]
syādyadi bhūyasaḥ pṛthagjanān bhojayitvā bhūyaḥ puṇyaṃ syāt nālpīyaso vītarāgāniti /
[155|10]
saṃnikṛṣṭo bodhisattva ityapare /
[155|11]
tadetanna varṇayanti "bahutaraṃ hi tasmai datvā puṇyaṃ nārhatkoṭibhya" iti /
[155|11-155|12]
ato nirvedhabhāgīyalābhī pṛthagjana eṣo'bhipretaḥ iti vaibhāṣikāḥ /
[155|12-155|13]
natviyamanvarthā saṃjñā nāpikvacitparibhāṣitā sūtre śāstre vā /
[155|13-155|14]
jambūṣaṇḍagato nirvedhabhāgīyalābhīti parikalpa evāyaṃ kevalaḥ /
[155|14]
bodhisattva eva tveṣu jambūdvīpaṣaṇḍeṣu niṣaṇṇo yujyate /
[155|14-155|15]
sa hi pṛthagjana kāmavairāgyasaṃbandhena tadānīṃ tebhyo viśiṣyamāṇa ukta iti /
[155|15-155|16]
anantebhyo 'pi hi sa tebhyo viśiṣyamāṇaḥ /
[155|16]
śatagrahaṇaṃ tu pūrvādhikārāt /
[155|16-155|17]
itthaṃ caitadevaṃ yadevaṃ paryudasya bāhyakebhya eva srotāpatti phalapratipannakaṃ viśeṣayāṃbabhūva /
[155|17-155|18]
anyathā hi jambūṣaṇḍagatādeva vyaśeṣayiṣyat /
[155|18-155|19]
ukto yathā sattvānāṃ pratītyasamutpādo yathāvasthitiścyutirapyuktā yathāyuḥkṣayādibhiḥ /
[155|20]
idamidānīṃ vaktavyam /
katamasmin vijñāne vartamāne cyutyupapattī bhavata ityāha
[155|21]
chedasaṃdhāna vairāgyahānicyutyupapattyaḥ /
[155|22]
manovijñāna eveṣṭāḥ
[155|23-155|24]
kuśalalmūlasamucchedaḥ kuśalamūlapratisaṃdhānaṃ dhātubhūmivairāgyaṃ parihāṇiścyutirupapattiśca /
[155|24]
ete ṣaṭ dharmā manovijñāna eveṣyante nānyatra /
[155|24-155|25]
upapattivacanādantarābhavapratisaṃdhirapyuktarūpo veditavyaḥ /
[155|25]
vedanāyāṃ tu
[156|01]
upekṣāyāṃ cyutodbhavau
[156|02]
cyutireva cyutamupapattirudbhavaḥ /
[156|02-156|03]
etāvaduḥkhāsukhāyāṃ vedanāyāṃ bhavatastasyā apaṭutvāt /
[156|03]
itare hi vedane paṭvyau /
na ca paṭuvijñāne cyutyupapattī yujyete /
[156|03-156|04]
tatrāpi ca manovijñāne 'pi
[156|05]
naikāgrācittayoretau
[156|06]
cyutodbhavāviti vartate /
nahi samāhitacittasyāsti cyutirupapattirvā /
[156|06-156|07]
visabhāgabhūmikatvādabhisaṃskārikatvādanugrāhakatvācca /
[156|07-156|08]
nāpyacittasya sā nahyacittaka upakramituṃ śasyeta /
[156|08-156|09]
yadā cāsyāśrayo vipariṇantumārabhate tadāvaśyamasya tadāśrayapratibaddhaṃ cittaṃ saṃmukhībhūya paścāt pracyaveta nānyathā /
[156|09-156|10]
upapattau ca cittacchedahetvabhāvādvinā ca kleśenānupapatterayuktamacittakatvam /
[156|11]
maraṇabhavastriprakāra ityuktam /
arhastu
[156|12]
nirvātyavyākṛtadvaye /
[156|13]
airyāpathike vipākacitte vā /
asti cetkāmadhātau vipāka upekṣā /
[156|13-156|14]
nāsti cedairyāpathika eva /
[156|14]
kimarthamavyākṛṭa eva nānyasmin /
[156|14-156|15]
tadvi cittacchedānukūlaṃ durbalatvāt /
[156|16]
atha mriyamāṇasya kasmin śarīrapradeśe vijñānaṃ nirudhyate /
[156|16-156|17]
sakṛnmaraṇe samanaskaṃ kāyendriyaṃ sahasā'ntardīyate /
[156|17]
yadi tu krameṇa cyavate tataḥ
[156|18]
kramacyutau pādanābhihṛdayeṣu manaścyutiḥ
[156|19]
adhonṛsuragājānāṃ
[156|20]
adho gacchantītyadhogā apāyagāminaḥ /
nṛn gacchantīti nṛgā manuṣyagāminaḥ /
[156|20-156|21]
surān gacchantīti suragā devagāminaḥ /
[156|21-156|22]
teṣāṃ yathāsaṃkhyaṃ pādayornābhyāṃ hṛdaye ca vijñānaṃ saṃnirudhyate /
[156|22]
na punarjāyanta ityajā arhantaḥ /
teṣāmapi hṛdaye vijñānaṃ nirudhyate /
[156|23]
mūrdhnītyapare /
[156|23-156|24]
kāyendriyasya teṣu nirodhāt kāyendriyaṃ hi mriyamāṇasya tapta ivopale jalaṃ niṣṭhyūtaṃ saṃkocamāpadyamānaṃ pādādiṣvantardhīyata iti /
[156|24-156|25]
evaṃ ca punaḥ krameṇa maraṇam /
[156|25]
prāṇināṃ prāyeṇa marmacchedavedanābhyāṃ hatānāṃ jāyate /
[156|26]
marmacchedastvabādibhiḥ /
[156|27]
śarīrapradeśāḥ kecidupahanyamānā maraṇamānayanti /
[156|27-157|01]
te hyetaducyante marmāṇīti /
[157|01-157|03]
tāni cāptejovāyudhātūnāmanyatamenātiprāyaṃ gatena niśitaśastrasaṃpātasyardhināḍītībrābhirvedanābhiḥ chidyanta iva na ca punastāni kāṣṭhādivacchidyante chinnabadvā punarna ceṣṭanta iti cchinnānyucyante /
[157|03-157|04]
kasmānna pṛthivīdhātunā /
[157|04]
caturthadoṣābhāvāt /
vātapittaśleṣmāṇo hi trayo doṣāḥ /
[157|04-157|05]
te cāptejovāyudhātupradhānā yathāyogamiti /
[157|05]
bhājanalokasaṃvarttanīsādharmyeṇetyapare /
[157|05-157|06]
deveṣu nāsti marmacchedaḥ /
[157|06]
kiṃ tu cyavanadharmaṇo devaputrasya pañcopanimittāni prādurbhavanti /
[157|07-157|09]
vastrāṇāmābharaṇānāṃ ca manojñaḥ śabdo niścarati śarīraprabhā mandībhavati snātasyodabindavaḥ kāye saṃtiṣṭhante capalātmanā 'pyekatra viṣaye buddhiravatiṣṭhate unmeṣanimeṣau cākṣṇoḥ saṃbhavataḥ /
[157|09]
etāni tu vyabhicārīṇi /
[157|09-157|10]
pañca punarnimittāni maraṇaṃ nātivarttante /
[157|10-157|11]
vāsāṃsi kliśyanti mālā mlāyanti kakṣābhyāṃ svedo mucyate daurgandhyaṃ kāye'vakrāmati sve cāsane devaputro nābhiramate /
[157|11-157|12]
so'yaṃ sattvaloka evamutpadyamānastiṣṭhan cyavamanaśca triṣu rāśiṣu sthāpito bhagavatā /
[157|12-157|13]
trayo rāśayaḥ /
[157|13-157|14]
samyaktvaniyato rāśirmithyātvaniyato rāśiraniyato rāśiriti /
[157|14]
tatra punaḥ
[157|15]
samyaṅmithyātvaniyatā āryānantaryakāriṇaḥ
[157|16]
"samyaktvaṃ katamat /
[157|16-157|17]
yattatparyādāya rāgaprahāṇaṃ paryādāya dveṣaprahāṇaṃ paryādāya mohaprahāṇaṃ paryādāya sarvakleśaprahāṇamidamucyate samyaktva"miti sūtram /
[157|17]
āryāḥ katame /
[157|18]
yeṣāmanāsravo mārga utpannaḥ /
ārādyātāḥ pāpakebhyo dharmebhya ityāryāḥ /
[157|18-157|19]
ātyantikavisaṃyogaprāptilābhāt /
[157|19-157|20]
ete hi kleśakṣaye niyatatvāt samyaktvaniyatāḥ mokṣabhāgīyalābhino 'pyavaśyaṃ parinirvāṇadharmāṇa iti /
[157|20]
kasmānna samyaktve niyatāḥ /
[157|21]
te hi mithyātve'pi niyatā bhaveyuḥ /
[157|21-157|22]
na ca te kālaniyamena samyaktve niyatā yathā saptakṛtvaḥ paramādayaḥ /
[157|22]
mithyātvaṃ katamat /
[157|22-157|23]
narakāḥ pretāstiryañca idamucyate mithyātvam /
[157|23]
tatrānantaryakāriṇo narake niyatatvānmithyātvaniyatāḥ /
[157|23-157|24]
niyatebhyo'nye'niyatā iti siddham /
[157|24]
pratyayāpekṣaṃ hi teṣāmubhayabhāktvamanubhayabhāktvaṃ ca /
[157|25]
uktaḥ sattvaloko bhājanaloka idānīṃ vaktavyaḥ /
[157|26-157|27]
tatra bhājanalokasya saṃniveśamuśantyadhaḥ /
lakṣaṣoḍaśakodvedhamasaṃkhyaṃ vāyumaṇḍalam
[158|01]
trisāhasramahāsāhasralokadhātorevaṃ saṃniveśamicchanti /
[158|01-158|02]
yadutākāśaṣpratiṣṭhamadhastādvāyumaṇḍalamabhinirvṛttaṃ sarvasattvānām /
[158|02-158|04]
karmādhipatyena tasya yojanalakṣāṇāṃ ṣoḍaśakamudvedhaḥ pariṇāhenāsaṃkhyaṃ tathā ca dṛḍhaṃṃ yanmahālagno'pi vajreṇa bhettumaśaktaḥ /
[158|04]
tasyopariṣṭāt
[158|05]
apāmekādaśodvedhaṃ sahasrāṇi ca viṃśatiḥ //
[158|06]
maṇḍalamiti varttate /
[158|06-158|07]
tasmin vāyumaṇdale sattvānāṃ karmabhirmeghāḥ saṃbhūyākṣamātrābhirdhārābhirabhivarṣanti /
[158|07]
tat bhavatyaṣāṃ maṇḍalam /
[158|07-158|08]
tasya yojanānāmekādaśalakṣāṇyūrdhve'dho viṃśatiśca sahasrāṇi /
[158|08]
kathaṃ tā āpo na tiryaṅgvisravanti /
[158|08-158|09]
sattvānāṃ karmādhipatyena /
[158|09-158|10]
yathā hi bhuktaṃ pītamannaṃ pānaṃ ca nāpakvaṃ pakvāśayamāpatatī tyeke /
[158|10]
kusūlanyāyena vāyunā saṃdhāryanta iti nikāyāntarīyāḥ /
[158|10-158|12]
tāśca punarāpaḥ sattvānāṃ karmaprabhāvasaṃbhūtairvāyubhirāvartyamānā upariṣṭātkāñcanībhavanti pakvakṣīrīśarībhāvayogena /
[158|12]
tat bhavatyaṣāṃ maṇḍalam /
[158|13]
aṣṭalakṣocchrayaṃ paścāccheṣaṃ bhavati kāñcanam
[158|14]
kiṃ ca śeṣam /
trayo laklṣāḥ sahasrāṇi ca viṃśatiḥ /
[158|14-158|15]
sā kāñcanamayī mahī bhavatyapāmupariṣṭāt ukto jalakāñcanamaṇḍalocchrāyaḥ /
[158|16-158|17]
tiryak trīṇi sahasrāṇi sārdhaṃ śatacatuṣṭayam /
lakṣadvādaśakaṃ caiva jalakāñcanamaṇḍalam
[158|18]
samānaṃ hyetadubhayaṃ vistārataḥ /
[158|19]
samantatastu triguṇaṃ
[158|20-158|21]
samantataḥ parikṣepeṇa tu parigaṇyamānaṃ triguṇaṃ jāyate ṣaṭtriṃśallakṣā daśasahasrāṇi sārdhāni ca trīṇi śatāni yojanānām /
[158|21-158|22]
yacca tatkāñcanamayaṃ mahīmaṇḍalamapāmupariṣṭāt saṃniviṣṭaṃ
[158|23-158|24]
tatra meruryugandharaḥ /
īśādhāraḥ khadirakaḥ sudarśanagiristathā
[159|01]
aśvakarṇo vinitako nimindharagiriḥ
[159|02]
itīme kāñcanamaṇḍalapratiṣṭhā aṣṭau mahāparvatāḥ /
madhye sumeruḥ /
[159|02-159|03]
śeṣāḥ sumeruparicāyāvasthitāḥ /
[159|03-159|04]
tasyānyasaptaparvataprākāraparikṣiptasya yo bāhyaḥ parvate nimindharagiriḥ /
[159|05]
tataḥ /
[159|06]
dvīpāḥ
[159|07]
tato bahiścatvāro dvīpāḥ /
tebhyaḥ punaḥ
[159|08]
bahiścakravāḍaḥ
[159|09]
tena cāturdvipakaścakrīkṛtaḥ /
teṣāṃ tu
[159|10]
sapta haimāḥ sa āyasaḥ
[159|11]
yugandharādayaḥ sapta parvatāḥ sauvaṛṇāścakravāḍaḥ śastrakaḥ /
[159|12]
catūratnamayo meruḥ
[159|13]
suvarṇamayo rūpyamayo vaidūryamayaḥ sphaṭikamayaśca yathāsaṃkhyaṃ caturṣu pārśveṣu /
[159|13-159|14]
yacca yanmayaṃ pārśvaṃ sumerostasyānubhāvena tadvarṇa tasyāṃ diśi nabho dṛśyate /
[159|14-159|15]
jāmbūdvīpakamasya pārśvaṃ vaidūryamayaṃ varṇayanti /
[159|15-159|16]
tasyeha prabhānurāgeṇa vaidūryamayaṃ nabho dṛśyata iti /
[159|17]
atha kathaṃ teṣāṃ saṃbhavaḥ /
[159|17-159|18]
kāñcanamayyāṃ pṛthivyāṃ punarvāridhārā atipatanti /
[159|18-159|19]
tā hyāpo nānāvidhabījagarbhā bahuvidhaprabhāvabhinnairvāyubhirmathyamānāstāṃ tāṃ jātiṃ pariṇamayanti /
[159|19-159|20]
evaṃ ca punaḥ pariṇamayanti yadbhinnajātīyasya kāryaviśeṣotpattāvasamavadhānena pratyayībhavanti /
[159|20-159|21]
na tu khalu yathā sāṃkhyānāṃ pariṇāmaḥ /
[159|21]
kathaṃ ca sāṃkhyānāṃ pariṇāmaḥ /
[159|21-159|22]
avasthitasya dravyasya dharmāntaranivṛttau dharmāntaraprādurbhāva iti /
[159|22]
kaścātra doṣaḥ /
[159|22-159|23]
sa eva hi dharmī na saṃvidyate yasyāvasthitasya dharmāṇāṃ pariṇāmaḥ kaspyeta /
[159|23-159|24]
kaścaiṃvamāha dharmebhyo'nyo dharmīti /
[159|24]
tasyaiva tu dravyasyānyathībhāvamātraṃ pariṇāmaḥ /
[159|24-159|25]
evamapyayuktam /
[159|25]
kimatrāyuktam /
tadeva cedaṃ na cedaṃ tatheti apūrvaiṣā vāyo yuktiḥ /
[159|25-159|26]
evaṃ ca punaḥ saṃbhūtāḥ suvarṇādayaḥ karmaprabhāvāt preritairvāyubhiḥ samāhṛtya rāśīkriyante /
[159|26-159|27]
ta ete parvatāśca bhavanti dvīpāśca /
[159|27]
te punaḥ sumevadayaścakravāḍaparyantāḥ parvatāḥ
[160|01]
jale'śītisahasrake /
[160|02]
magnāḥ
[160|03]
kāñcanamayyāḥ pṛthivyā uparyaśītiyyojanasahasrāṇyudakaṃ tatra te magnāḥ /
[160|04]
ūrdhvaṃ jalāt merurbhūyo 'śītisahasrakaḥ
[160|05]
iti hi meroḥ ṣaṣṭi yojanaśatasahasraṃ samucchrayaḥ /
[160|06]
ardhārdhahāniraṣṭāsu
[160|07]
jalādūrdhvaṃ yāvānsumerustato'rdhena yugandharaścatvāriṃśadyojanasahasrāṇi /
[160|07-160|09]
tato 'rdhena īśādhara ityevamanyeṣvapyardhārdhahānirveditavyā yāvannimindharārdhenārdhatrayodaśottarāṇi trīṇi yojanaśatāni cakravāḍaḥ /
[160|10]
samocchrāyaghanāśca te /
[160|11]
yāvāneva caiṣāṃ jalādūrdhvaṃ samucchrāyastāvāneva ghano vistāra ityarthaḥ /
[160|12]
śītāḥ saptāntarāṇyeṣāṃ
[160|13-160|14]
eṣāṃ ca nimindharāntanāṃ parvatānāṃ saptāntarāṇi sapta śītā ucyante pūrṇā aṣṭāṅgopetasya pānīyasya /
[160|14-160|15]
taddhi pānīyaṃ śītalaṃ ca svādu ca laghu ca mṛdu cācchaṃ ca niṣpratikaṃ ca pibataśca kaṇṭhaṃ na kṣiṇoti pītaṃ ca kukṣiṃ na vyābādhate /
[160|16]
tāsāṃ ca punaḥ
[160|17]
ādyāśītisahasrikā
[160|18]
sumeruyugandharāntaraṃ prathamā śītā /
aśītiryojanasahasrāṇi vaipulyena /
[160|19]
ābhyantaraḥ samudro'sau
[160|20]
dvau hi samudrāvābhyantaro bāhyaśca /
tadā'sau śītā'bhyantaraḥ samudraḥ
[160|21]
triguṇaḥ sa tu pārśvataḥ /
[160|22]
aśītiryojanasahasrāṇyasya vaipulyamuktam /
[160|22-160|23]
pārśvatasriguṇo bhavati yugandharatīreṇa gaṇyamānaḥ catvāriṃśat sahasrāṇi lakṣadvayaṃ ca /
[161|01]
ardhārdhenāparāḥ śītāḥ
[161|02-161|03]
yugandharasyeṣādhārasya cāntaraṃ dvitīyā śītā ardhena prathamāyāścatvāriṃśat yojanasahasrāṇi /
[161|03-161|04]
tato 'rdhena punastṛtīyetyevamardhārdhenāparāḥ śītāḥ bhavanti /
[161|04]
yāvadardhatrayodaśaśatāni saptamī śītā /
[161|04-161|05]
dairdhyaṃ tu tāsāṃ na parisaṃkhyātamatibahuprakarṣavisarpaṇāt /
[161|06]
śeṣaṃ bāhyo mahodadheḥ
[161|07]
kiṃ śeṣam /
nimindharacakravāḍayorantaram /
[161|07-161|08]
taddhi bāhyo mahāsamudro lavaṇaṃ pūrṇaḥ hṣārodakasya /
[161|08]
sa khalu vistāreṇa yojanānāṃ
[161|09]
lakṣatrayaṃ sahasrāṇi viṃśatirdve ca
[161|10]
tatra catvāro dvīpāścaturṣu sumerupārśveṣu /
[161|11]
tatra tu /
[161|12]
jambūdvīpo dvisāhasrastripārśvaḥ śakaṭākṛtiḥ
[161|13]
sāhasrāṇi trīṇi pārśvānyasya śakaṭasyevākṛtiḥ /
[161|13-161|15]
tasya ca madhye kāñcanamayyāṃ pṛthivyāṃ vajrāsanamabhinirvṛttaṃ yasminniṣadya sarve bodhisattvā vajropamaṃ samādhimutpādayanti //
[161|15]
nahi tamanya āśrayaḥ pradeśo vā soḍhuṃ samarthaḥ /
[161|16]
sārdhatriyojanaṃ tvekaṃ
[161|17]
cturthamasya pārśvaṃ sārdhāni trīṇi yojanāni /
ata eva hyasau śakaṭākṛtiḥ /
[161|18]
prāgvideho'rdhacandravat /
[161|19]
itaḥ pūrveṇa sumerupārśve pūrvaṃ videho dvīpaḥ /
so 'rdhacandra ivābhinirvṛttaḥ /
[161|19-161|20]
parimāṇatastu
[161|21]
pārśvatrayaṃ tathā 'sya
[161|22]
yathā jambūdvīpasya dve dve yojanasahasre /
[161|23]
ekaṃ sārdhaṃ triśatayojanam
[161|24]
caturthaṃ pārśvaṃ sārdhāni trīṇi yojanaśatāni /
[161|25]
godānīyaḥ sahasrāṇi sapta sārdhāni maṇḍalaḥ /
[162|01-162|02]
itaḥ paścimena sumerupārśve 'paragodānīyo dvīpaḥ sārdhāni sapta yojanasahasrāṇi sākalyena /
[162|02]
maṇḍalaścāsau pūrṇacandravat /
[162|03]
sārdhe dve madhyamasya
[162|04]
madhyamasyārdhatṛtīye yojanasahasre /
[162|05]
aṣṭau caturasraḥ kuruḥ samaḥ
[162|06]
iha uttareṇa sumerupārśve uttarakurudvīpaḥ /
[162|06-162|07]
so 'ṣṭau yojanasahasrāṇi sākalyena caturasraḥ /
[162|07]
kṛtyāpīṭhikāvat /
[162|07-162|08]
sarveṣu ca pārśveṣu samo yathaikaṃ pārśvaṃ dviyojanasahasre /
[162|08]
tathā 'nyāni stokamapi nādhikam /
[162|08-162|09]
yaśca dvīpo yadākṛtistadākṛtīnyeva tatra manuṣyāṇāṃ mukhāni /
[162|10]
teṣāṃ khalu dvīpānāmantarāle 'ntaradvīpā abhinirvṛttāḥ /
[162|10-162|11]
ke punaste kati cetyāha
[162|12-162|13]
dehā videhāḥ kuravaḥ kauravāścāmarāvarāḥ /
aṣṭau tadantaradbvīpā gāṭhā uttaramantriṇaḥ
[162|14]
tatra dehavidehau pūrvavidehaparivārau /
kurukauravau uttarakuroḥ /
[162|14-162|15]
gāṭhottaramantriṇāvaparagodānīyasya /
[162|15]
cāmarāvarau jambūdvīpasya /
sarve manuṣyairāvāsitāḥ /
[162|15-162|16]
eko rākṣasairityapare /
[162|17]
ihottareṇa kīṭādrinavakāddhimavān
[162|18-162|19]
ihaiva jambūdvīpe uttareṇāsya jambūdvīpasya kṛṣṇaparvatāstrayastānatikramyāpare trayaḥ punaśca traya iti navabhyaḥ kīṭaparvatebhyaḥ pareṇa himavān parvataḥ /
[162|20]
tataḥ /
[162|21]
pañcāśadvistṛtāyāmaṃ saro 'rvāggandhamādanāt
[162|22-162|23]
tasmāddhimavataḥ pareṇānavataptaṃ nāma saro gandhamādanādarvāk yataścatasro nadyaḥ sravnti gaṅga sindhuḥ śītā vakṣuśca /
[162|23-162|24]
tasya pañcāśadyojanāni vistāraḥ pañcāśadāyāmaḥ /
[162|24]
pūrṇamaṣṭāṅgasyāṅgopetasyāmbhasaḥ /
[162|24-162|25]
durgamaṃ ca manuaṣyāṇāmanṛddhimatām /
[162|25-162|26]
tasyaiva cāntike jambūrabhinirvṛttā madhurasvādūni yasyāḥ phalāni tasyā adhikāreṇāyaṃ jambūdvīpa iti khyātaḥ /
[162|26-162|27]
tatphalādhikāreṇa vā jambūdvīpa iti /
[162|28]
narakāḥ kasminnavakāśe kiyatpramāṇāśca /
[163|01]
adhaḥ sahasraiviṃśatyā tanmātro 'vīcirasya hi /
[163|02-163|03]
asyaiva jambūdvīpasyādho viṃśatyā yojanasahasrairavīcirmahānarako viṃśatisahasrapramāṇa evodvedhavistārābhyāmevamasyādharatalamitaścatvāriṃśatā yojanasahasrairbhavati /
[163|03-163|04]
duḥkhanirantaratvādavīciḥ /
[163|04-163|05]
anyeṣu sāntaraṃ duḥkham taddyathā saṃjīve cchinnāvabhinnasaṃpiṣṭaśarīrāṇāṃ śītalā vāyavo vānti punarapi tān sattvān saṃjīvayanti /
[163|05-163|06]
ata eva saṃjīvaḥ /
[163|06]
nāsmin sukhavīcirastītyavīcirityapare /
[163|06-163|07]
anyeṣvapi sukhā vedanā vipāko nāsti /
[163|07]
naiḥ ṣyandikī na vāryate /
[163|08]
tadūrdhvaṃ sapta narakāḥ
[163|09]
tasmādavīcerūrdhvaṃ sapta narakāḥ uparyupari saṃniviṣṭāḥ /
[163|09-163|10]
pratāpanastāpano mahārauravo rauravaḥ saṃghātaḥ kālasūtraḥ saṃjīvaśca /
[163|10]
avīcipārśveṣvityapare /
te punaḥ
[163|11]
sarve 'ṣṭau ṣoḍaśotsadāḥ
[163|12]
uktaṃ hi bhagavatā
[163|13-163|14]
"ityete narakā aṣṭāvākhyātā duratikramāḥ /
raudrakarmabhirākīrṇāḥ pratyekaṃ ṣoḍaśotsadāḥ //
[163|15-163|16]
catuskandhāścaturdvārā vibhaktā bhāgaśo 'sitāḥ /
ayaḥprākāraparyantā ayasā prativarjitāḥ //
[163|17-163|18]
taptā caivāyasī bhumirjvalitā tejasā yutā /
anekayojanaśatā sphuṭā tiṣṭhati arcciṣe"ti /
[163|19]
ṣoḍaśotsadāḥ katame /
[163|20]
kukūlaṃ kuṇapaṃ cātha kṣuramārgādikaṃ nadī /
[163|21]
teṣāṃ caturdiśaṃ /
[163|22]
dvāre dvāre teṣāṃ catvāra utsadāḥ /
kukūlaṃ jānumātram /
[163|22-163|23]
yatra teṣāṃ sattvānāṃ nikṣipte saṃśīryate tvaṅmāṃsaśoṇitamutkṣipte pāde punarapi saṃjāyate tvaṅmāṃsaśoṇitam /
[163|24-163|25]
kuṇapaṃ gūthamṛttikā yatra nyaṅkuṭā nāma prāṇinaḥ prativasanti sarvaśvetāḥ kṛṣṇaśirasaḥ sūcimukhāsteṣāṃ sattvānāṃ yāvadasthīni bhindanti /
[163|25-164|01]
kṣuradhārācito mahāpathaḥ yatra teṣāṃ sattvānā manvākrāmatāṃ nikṣipte pāde saṃchidyate tvaṅmāṃsaśoṇitamiti pūrvavat /
[164|01-164|02]
asipatravanaṃ yatra teṣāṃ sattvānāṃ tīkṣṇā asayaḥ saṃnipatanti aṅgapratyaṅgānyavakṛntanti śyāmaśabalāśca śvāno bhakṣayanti /
[164|02-164|03]
ayaḥśālmalīvanaṃ tīkṣṇaṣoḍśāṅgulakaṇṭakam /
[164|03-164|04]
teṣāṃ sattvānāmabhirohatāṃ kaṇṭakā avāṅmukhībhavantaḥ kāyaṃ bhindanti avataratāṃ cordhvībhavantaḥ /
[164|04-164|05]
ayastuṇḍāśca vāyasā akṣīṇyutpāṭyotpāṭya bhakṣayanti /
[164|05-164|06]
tadetat kṣuramārgādika trayaṃ śastrābhinipātaṃ sāmānyādekīkriyante /
[164|06-164|08]
caturtha utsado nadī vaitaraṇi pūrṇa taptasya kṣārodakasya yasyāṃ te sattvā asiśaktiprāsahastaiḥ puruṣairubhābhyāṃ tīrābhyāṃ prativāryamāṇā ūrdhvamapi gacchantaḥ svidyante pacyante adhastiryagapi gacchantaḥ svidyante pacyante /
[164|09]
tadyathā bahūdakāyāṃ sthālyāmagnāvadhiśritāyāṃ tilataṇḍuilādayaḥ /
[164|09-164|10]
sā hi mahānarakasya parikhevotpannā /
[164|10]
ta ete catvāra utsadā digbhedena ṣoḍaśocyante /
[164|11]
adhikayātanāsthānitvādutsadāḥ ityucyante /
narakeṣu hi patitā eteṣu punaryātyante /
[164|12]
narakā varodhādurdhvameteṣu sīdantyutsadā ityapare /
[164|13]
praśnātpraśnāntaramupajāyate /
[164|13-164|14]
kiṃ te narakapālāḥ sattvasaṃkhyātā utāho neti /
[164|14]
netyeke /
kathamidānīṃ ceṣṭante /
[164|14-164|15]
sattvānāṃ karmabhirvivarttanīvāyubījavat /
[164|15]
yattrhi bhadantadharmasubhūtinoktaṃ
[164|16-164|17]
"krodhanāḥ krūrakarmāṇaḥ pāpābhirucayaśca ye /
duḥkhiteṣu ca nandanti jāyante yamarākṣasā" iti //
[164|18-164|19]
ye te yamenānuśiṣṭāḥ sattvān narakeṣu prakṣipanti ta ete yamarākṣasā uktā na tu ye kāraṇāḥ kārayantīti /
[164|19]
sattvasaṃkhyātā ityeke /
tasyedānīṃ karmaṇaḥ kva vipākaḥ /
[164|20-164|21]
teṣveva narakeṣu hi ānantaryakāriṇāṃ vipākāvakāśastatra teṣāṃ ko vipratibandhaḥ /
[164|21]
kathamagninā na dahyante /
agnernūnaṃ karmabhiḥ kṛtāvadhitvāt /
[164|21-164|22]
bhūtaviśeṣanirvṛttervā /
[164|23]
ime tāvaduṣṇā aṣṭau mahānarakā ucyante /
[164|24]
śītā anye 'ṣṭāvarvudādayaḥ
[164|25]
anye śītanarakā aṣṭau /
[164|25-165|01]
tadyathā arvudo nirarvudaḥ aṭato hahavaḥ huhuvaḥ utpalaḥ padmo mahāpadmaśca /
[165|01-165|02]
teṣāṃ sattvānāṃ tīrvaśītābhihatānāṃ kāyaśabdavikārānurūpāṇyetāni nāmāni /
[165|02]
te 'pyasyaiva jambūdvīpasyādhastāt mahānarakāṇāṃ tiryak /
[165|02-165|03]
kuta iyato jambūdvīpasyādhastādavīcyādīnāmavakāśaḥ /
[165|03-165|04]
dhānyarāśivadadho viśālā hi dvīpāḥ /
[165|04]
ata eva mahāsamudro 'nupūrvanimnaḥ /
[165|04-165|05]
itīme ṣoḍaśa narakāḥ sarve sattvakarmādhipatyanirvṛttāḥ /
[165|05-165|06]
pratyekaṃ narakāstu svaiḥ svaiḥ karmabhirabhinirvṛttāḥ /
[165|06]
bahūnāṃ sattvānāṃ dvayorekasya vā /
[165|06-165|07]
teṣāmanekaprakalpo bhedaḥ sthānaṃ cāniyataṃ nadīparvatamarupradeśeṣvanyeṣu vā 'dhaśca bhāvāt /
[165|07-165|08]
eṣa tāvannarakabhājanānāṃ saṃniveśaḥ /
[165|08]
tiryañcaḥ sthalajalākāśagocarāḥ /
[165|08-165|09]
teṣāṃ kila mūlaṃ sthānaṃ mahāsamudrastato 'nyatra visṛtā iti /
[165|09]
pretānāṃ yamo rājā /
[165|09-165|10]
tasya jambūdvīpasyādhastāt pañcayojanaśatāntaraparicchinnā rājadhānī teṣāṃ mūlasthānaṃ tato 'nyatra visṛtāḥ /
[165|11]
kecit pretā maharddhikā daivīmiva śriyamudvahanti /
śeṣā yathā pretāvadāne /
[165|12]
athemau candrārkau kasmin pratiṣṭhitau /
vāyau /
[165|12-165|13]
vāyavo'ntarīkṣe sarvasattvasādhāraṇakarmādhipatyanirvṛttā āvartavat sumeruṃ parivartante /
[165|13-165|14]
candrārkatārāṇāṃ vordhvacāraḥ /
[165|14]
kiyadvīprakṛṣṭāvitaścandrārkau /
[165|15]
ardhena meroścandrārkau /
[165|16]
yugandharagirermūrdhnā samaṃ vahataḥ /
kiṃ pramāṇau /
yathākramaṃ
[165|17]
paṇcāśatsaikayojanau /
[165|18]
pañcāśat yojanāni candramaṇḍalasya pramāṇam /
[165|18-165|19]
saikāni pañcāśat sūryamaṇdalasya pramāṇam /
[165|19]
ekapañcāśadityarthaḥ /
[165|19-165|20]
tārakāvimānānāṃ yasyālpapramāṇaṃ pramāṇaṃ tasya krośaḥ /
[165|20-165|21]
sūryavimānasyādhastāt vahiḥ sphaṭikamaṇḍalaṃ taijasamabhinirvṛttaṃ tāpanaṃ prakāśanaṃ ca /
[165|21-165|22]
candravimānasyādhastādāpyaṃ śītalaṃ bhāsvaraṃ ca /
[165|22-165|23]
praṇīnāṃ karmabhirdṛṣṭiśarīraphalapuṣpasasyoṣadhīnāmanugrahārthamupaghātakārthaṃ yathāsaṃbhavam /
[165|23]
caturdvīpake ekaścandramāḥ kṛtyaṃ karotyekaḥ sūryaḥ /
[165|23-165|24]
kiṃ punaścaturdvīpeṣu sūryo yugapat kṛtyaṃ karoti /
[165|24]
netyāha /
kiṃ tarhi /
teṣu /
[165|25]
ardharātro'staṅgamanaṃ madhyāhna udayaḥ sakṛt
[165|26-165|27]
yadottarakurāvardharātraṃ tadā pūrvavidehe sūryasyāstaṅgamanaṃ jambūdvīpe madhyāhno godānīye udayaḥ /
[165|27]
evamanyeṣvapi yojyam /
sūryasyeha gatibhedena rātridivānāṃ vṛddhihrāsau /
[165|28]
tatra punaḥ
[166|01]
prāvṛṇmāse dvitīye 'ntyanavamyāṃ vardhate niśā /
[166|02]
varṣāṇāṃ dvitīye māse bhādrapade dvitīyasya pakṣasya navamyāṃ vardhate rātriḥ /
[166|03]
hemantānāṃ caturthe tu hīyate
[166|04]
saiva hemantānāṃ caturthe māse punarhīyate /
antyanavamyāmiti varttate /
[166|04-166|05]
phālgunamāsasya dvitīyapakṣanavamyām /
[166|06]
aharviparyayāt
[166|07]
yadā rātrirvardhate tadā divaso hīyate /
yadā rātrirhīyate tadā divaso vardhate /
[166|08]
kiyatyā mātrayā vardhate /
[166|09]
lavaśo rātryaharvṛddhī
[166|10]
lavaṃ lavaṃ rātrirvardhate divaso vā /
te ca hānivṛddhī yathākramaṃ
[166|11]
dakṣiṇottarage ravau /
[166|12]
jambūdvipasya dakṣiṇaṃ pārśvaṃ gacchati bhāskare rātrivṛddhiḥ uttaraṃ gacchatyaharvṛddhiḥ /
[166|13]
Original text: Abhidharmakośabhāṣya · Edition: s of (1) P. Pradhan (ed.), Abhidharmakośabhāṣyam of Vasubandhu. (rev. 2nd ed.) Patna: K.P. Jayaswal Research Center, 1975. (2) Dwarikadas Shastri, Swami (ed.), Abhidharmakosa & Bhasya of Acarya Vasubandhu with Sphutartha Commentary of Acarya Yasomittra. (2 vols.) Varanasi: Bauddha Bharati, 1998. · Data entry Dan Lusthaus Paul Hackett · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0