અભિધર્મકોશભાષ્ય · ભાગ 261280

"તથાસ્તિ પુદ્ગલો યસ્યાભિનિર્વૃત્તિસંયોજનં પ્રહીણં નોપપત્તિસંયોજનમ્" ઇતિ સૂત્ર ચતુઃકોટિકાત્ ।
[153।18]
પ્રથમા કોટિર્દ્વિધાતુવીતરાગસ્યોર્ધ્વંસ્રોતસો ઽનાગામિનઃ ।
[153।18-153।19]
દ્વિતીયાન્તરાપરિનિર્વાયિણઃ ।
[153।19]
તૃતીયા ઽર્હતામ્ ।
ચતુર્થ્યેતાનાકારાન્ સ્થાપયિત્વા ।
[153।19-153।20]
ભૂતાવા ઽર્હન્તઃ સંભવૈષિણઃ સતૃષ્ણાઃ ।
[153।21]
અથ કત્યાહારાઃ સત્ત્વાનાં સ્થિતયે કતિ સંભવૈષિણામનુગ્રહાય ।
[153।21-153।22]
સર્વે ઽપ્યુભયથેતિ વૈભાષિકાઃ ।
[153।22]
કવડીકારાહારો ઽપિ હિ તદ્રાગિણાં પુનર્ભવાય સંવર્તતે ।
ઉક્તં હિ ।
[153।23-153।24]
ભગવતા "અત્વાર ઇમે આહારા રોગસ્ય મૂલલ્ં ગણ્ડસ્ય શલ્યસ્ય જરામરણસ્ય પ્રત્યય" ઇતિ ।
[153।24]
મનઃસંચેતના ઽપિ ચેહ સ્થિતયે દૃશ્યતે ।
[153।24-153।26]
એવં હિ વર્ણયન્તિ દુર્ભિક્ષાભ્યાહતેન કીલ પિત્રા પુત્રકૌ સક્તવ ઇતિ ભસ્મના ભસ્ત્રાં પરિપૂર્ય કીલકે આસજ્યાશ્વાસિતૌ ।
[153।26-153।27]
તૌ ચ તાં પરિકલ્પયન્તૌ ચિરમપ્યાસિતૌ કેનાપિ ચોદ્ઘાટિતાયાં ભસ્મેતિ નૈરાશ્યમાપન્નૌ વ્યાપન્નાવિતિ ।
[153।27-154।02]
પુનશ્ચ મહાસમુદ્રે ભગ્નયાનપાત્રાઃ પુરુષાઃ સ્થલમિતિ મહાન્તં ફેનપિણ્ડં પ્રદ્રુતાઃ આમૃશ્ય ચૈનં નિરાશા ઉપરેમુરિતિ ।
[154।02-154।04]
સંગીતિપર્યાયે ચોક્તં મહાસમુદ્રાદૌદારિકાઃ પ્રાણિનો જલાત્ સ્થલમભિરુહ્ય સિકતાસ્થલે ઽણ્ડાનિ સ્થાપયિત્વા સિકતાભિરવષ્ટભ્ય પુનરપિ મહાસમુદ્રે ઽવતરન્તિ ।
[154।04-154।05]
તત્ર યાસાં માતૃણામણ્ડાન્યારભ્ય સ્મૃતિર્ન મુષ્યતે તાન્યણ્ડાનિ ન પૂતીભવન્તિ યાસાં તુ મુષ્યતે તાનિ પૂતીભવન્તિ ।
[154।05]
તદેતન્ન વર્ણયન્તિ સૌત્રાન્તિકાઃ ।
[154।05-154।06]
મા ભૂત્ પરકીયેણાહારેણાહાર ઇતિ ।
[154।06]
એવં તુ વર્ણયન્તિ ।
[154।06-154।07]
યેષામણ્ડાનાં માતરમારભ્ય સ્મૃતિર્ન મુષ્યતે તાનિ ન પૂતીભવન્તિ ।
[154।07-154।08]

યેષાં તુ મુષ્યતે તાનિ પૂતીભવન્તિ ।
[154।08]
તસ્યાઃ સ્પર્શાવસ્થાયાઃ સ્મરન્તીતિ ।
[154।09]
અથ કસ્માચ્ચત્વાર એવાહારાઃ ।
[154।09-154।10]
નનુ ચ સર્વ એવ સાસ્રવા ધર્મા ભવાનાં પોષકાઃ ।
[154।10]
યદ્યપ્યેતદેવં તથાપિ પ્રધાન્યેનોક્તમ્
[154।11]
ઇહ પુષ્ટ્યર્થમાશ્રયાશ્રિતયોર્દ્વયમ્ ।
[154।12]
દ્વયમન્યભવાક્ષ્પનિવૃત્ત્યર્થં યથાક્રમમ્
[154।13]
આશ્રયો હિ સેન્દ્રિયઃ કાયઃ ।
તસ્ય પુષ્ટયે કવડીકારાહારાઃ ।
[154।13-154।14]
આશ્રિતાશ્ચિત્તચૈત્તાસ્તેષાં પુષ્ટયે સ્પર્શઃ ।
[154।14]
અનયોસ્તાવદિહોત્પન્નસ્ય ભવસ્ય પોષણે પ્રાધાન્યમ્ ।
[154।14-154।16]
મનઃસંચેતનયા પુનર્ભવસ્યાક્ષેપઃ આક્ષિપ્તસ્ય પુનઃ કર્મપરિભાવિતાદ્વિજ્ઞાનવીજાદભિનિર્વૃત્તિરિત્યનયોરનુત્પન્નસ્ય ભવસ્યાકરણે પ્રાધાન્યમ્ ।
[154।16]
અતશ્ચત્વાર ઉક્તાઃ ।
[154।16-154।17]
પૂર્વકૌ હિ દ્વૌ ધાત્રીસ્થાનીયૌ જાતસ્ય પોષકત્વાત્ ।
[154।17]
ઉત્તરૌ માતૃસ્થાનીયૌ જનકત્વાદિતિ ।
[154।18]
યઃ કશ્ચિત્ કવડીકારઃ સર્વઃ સ આહારઃ ।
[154।18-154।19]
સ્યાત્ કવડીકારો નાહાર ઇતિ ચતુષ્કોટિકમ્ ।
[154।19-154।20]
પ્રથમા કોટિર્યં કવડીકારં પ્રતીત્યેન્દ્રિયાણામપચયો ભવતિ મહાભૂતાનાં ચ પરિભેદઃ ।
[154।20]
દ્વિતીયા કોટિસ્ત્રય આહારાઃ ।
[154।20-154।21]
તૃતીયા યં કવડીકારં પ્રતીત્યેન્દ્રિયાણામુપચયો ભવતિ મહાભૂતાનાં ચ વૃદ્ધિઃ ।
[154।21-154।22]
ચતુર્થ્યેતાનાકારાન્ સ્થાપયિત્વા ।

[154।22-154।23]
એવં સ્પર્શદિભિરપિ યથાયોગં ચતુઃકોટિકાનિ કર્ત્તવ્યાનિ ।
[154।23-154।24]
સ્યાત્ સ્પર્શાદીન્ પ્રતીત્યેન્દ્રિયાણામુપચયો મહાભૂતાનાં ચ વૃદ્ધિર્ન ચ ત આહારાઃ ।
[154।24]
સ્યાદન્યભૂમિકાનનાસ્રવાંશ્ચ ।
[154।24-154।25]
યો ઽપિ હિ પરિભુક્તો ભોક્તુર્બાધામાદધાતિ સો ઽપ્યાહાર એવ ।
[154।25]
આપાતે ઽનુગ્રહાત્ ।
[154।25-154।26]
દ્વયોર્હિ કાલયોરાહાર આહારકૃત્યં કરોતિ પરિભુજ્યમાનો જીર્યંશ્ચેતિ વૈભાષિકાઃ ।
[154।26]
અથ કસ્યાં ગતૌ કત્યાહારાઃ ।
[154।27]
સર્વાસુ સર્વે ।
એવં યોનિષ્વપિ ।
કથં નરકેષુ કવડીકાર આહારઃ ।
[154।27-154।28]
પ્રદીપ્તાયસ્પિણ્ડાઃ સ્વથિતં ચ તામ્રામ્ ।
[154।28-155।01]
યદ્યૂપઘાતકો ઽપ્યાહારો ભવતિ ચતુઃકોટિકં બાધ્યતે પ્રકરણગ્રન્થશ્ચ "કવડીકાર આહારઃ કતમઃ ।
[155।01-155।03]
યં કવડીકારં પ્રતીત્યેન્દ્રિયાણામુપચયો ભવતિ મહાભુતાનાં ચ વૃદ્ધિર્યાપના ઽનુયાપનેતિ વિસ્તરેણ યાવદ્વિજ્ઞાનમ્ ।"
[155।03]
ઉપચયાહારાભિસંધિવચનાદવિરોધઃ ।
[155।03-155।04]
અપચયાહારસ્તુ નરકેક્ષુ લક્ષણપ્રાપ્તત્વાત્ ।
[155।04]
સો ઽપિ હિ જિઘત્સાં પિપાસાં હન્તું સમર્થ ઇતિ ।
[155।04-155।05]
અપિતુ પ્રત્યેકનરકેષુ મનુષ્યવત્ કવડીકારાહારસદ્ભાવાદ્યુક્તં પાઞ્ચગતિકત્વમ્ ।
[155।05-155।07]
ઉક્તં ભગવતા "યશ્ચ બાહ્યકાનામૃષીણાં કામેભ્યો વીતરાગાણાં શતં ભોજયેદ્યશ્ચૈકં જમ્બૂષણ્ડગતં પૃથગજનમ્ ।
[155।07]
અતો દાનાદિદં દાનં મહાફલતરમિ"તિ ।
[155।07-155।08]
કો ઽયં જમ્બૂષણ્ડગતો નામ પૃથગ્જનઃ ।
[155।08]
જમ્બૂદ્વીપનિવાસિનઃ કુક્ષિમન્ત ઇત્યેકે ।

[155।08-155।09]
તદેતન્ન યુક્તમેકમિતિ વચનાત્ ।
[155।09]
કશ્ચાત્ર વિશેષઃ ।
[155।09-155।10]
સ્યાદ્યદિ ભૂયસઃ પૃથગ્જનાન્ ભોજયિત્વા ભૂયઃ પુણ્યં સ્યાત્ નાલ્પીયસો વીતરાગાનિતિ ।
[155।10]
સંનિકૃષ્ટો બોધિસત્ત્વ ઇત્યપરે ।
[155।11]
તદેતન્ન વર્ણયન્તિ "બહુતરં હિ તસ્મૈ દત્વા પુણ્યં નાર્હત્કોટિભ્ય" ઇતિ ।
[155।11-155।12]
અતો નિર્વેધભાગીયલાભી પૃથગ્જન એષોઽભિપ્રેતઃ ઇતિ વૈભાષિકાઃ ।
[155।12-155।13]
નત્વિયમન્વર્થા સંજ્ઞા નાપિક્વચિત્પરિભાષિતા સૂત્રે શાસ્ત્રે વા ।
[155।13-155।14]
જમ્બૂષણ્ડગતો નિર્વેધભાગીયલાભીતિ પરિકલ્પ એવાયં કેવલઃ ।
[155।14]
બોધિસત્ત્વ એવ ત્વેષુ જમ્બૂદ્વીપષણ્ડેષુ નિષણ્ણો યુજ્યતે ।
[155।14-155।15]
સ હિ પૃથગ્જન કામવૈરાગ્યસંબન્ધેન તદાનીં તેભ્યો વિશિષ્યમાણ ઉક્ત ઇતિ ।
[155।15-155।16]
અનન્તેભ્યો ઽપિ હિ સ તેભ્યો વિશિષ્યમાણઃ ।
[155।16]
શતગ્રહણં તુ પૂર્વાધિકારાત્ ।
[155।16-155।17]
ઇત્થં ચૈતદેવં યદેવં પર્યુદસ્ય બાહ્યકેભ્ય એવ સ્રોતાપત્તિ ફલપ્રતિપન્નકં વિશેષયાંબભૂવ ।
[155।17-155।18]
અન્યથા હિ જમ્બૂષણ્ડગતાદેવ વ્યશેષયિષ્યત્ ।
[155।18-155।19]
ઉક્તો યથા સત્ત્વાનાં પ્રતીત્યસમુત્પાદો યથાવસ્થિતિશ્ચ્યુતિરપ્યુક્તા યથાયુઃક્ષયાદિભિઃ ।
[155।20]
ઇદમિદાનીં વક્તવ્યમ્ ।
કતમસ્મિન્ વિજ્ઞાને વર્તમાને ચ્યુત્યુપપત્તી ભવત ઇત્યાહ
[155।21]
છેદસંધાન વૈરાગ્યહાનિચ્યુત્યુપપત્ત્યઃ ।
[155।22]
મનોવિજ્ઞાન એવેષ્ટાઃ
[155।23-155।24]
કુશલલ્મૂલસમુચ્છેદઃ કુશલમૂલપ્રતિસંધાનં ધાતુભૂમિવૈરાગ્યં પરિહાણિશ્ચ્યુતિરુપપત્તિશ્ચ ।
[155।24]

એતે ષટ્ ધર્મા મનોવિજ્ઞાન એવેષ્યન્તે નાન્યત્ર ।
[155।24-155।25]
ઉપપત્તિવચનાદન્તરાભવપ્રતિસંધિરપ્યુક્તરૂપો વેદિતવ્યઃ ।
[155।25]
વેદનાયાં તુ
[156।01]
ઉપેક્ષાયાં ચ્યુતોદ્ભવૌ
[156।02]
ચ્યુતિરેવ ચ્યુતમુપપત્તિરુદ્ભવઃ ।
[156।02-156।03]
એતાવદુઃખાસુખાયાં વેદનાયાં ભવતસ્તસ્યા અપટુત્વાત્ ।
[156।03]
ઇતરે હિ વેદને પટ્વ્યૌ ।
ન ચ પટુવિજ્ઞાને ચ્યુત્યુપપત્તી યુજ્યેતે ।
[156।03-156।04]
તત્રાપિ ચ મનોવિજ્ઞાને ઽપિ
[156।05]
નૈકાગ્રાચિત્તયોરેતૌ
[156।06]
ચ્યુતોદ્ભવાવિતિ વર્તતે ।
નહિ સમાહિતચિત્તસ્યાસ્તિ ચ્યુતિરુપપત્તિર્વા ।
[156।06-156।07]
વિસભાગભૂમિકત્વાદભિસંસ્કારિકત્વાદનુગ્રાહકત્વાચ્ચ ।
[156।07-156।08]
નાપ્યચિત્તસ્ય સા નહ્યચિત્તક ઉપક્રમિતું શસ્યેત ।
[156।08-156।09]
યદા ચાસ્યાશ્રયો વિપરિણન્તુમારભતે તદાવશ્યમસ્ય તદાશ્રયપ્રતિબદ્ધં ચિત્તં સંમુખીભૂય પશ્ચાત્ પ્રચ્યવેત નાન્યથા ।
[156।09-156।10]
ઉપપત્તૌ ચ ચિત્તચ્છેદહેત્વભાવાદ્વિના ચ ક્લેશેનાનુપપત્તેરયુક્તમચિત્તકત્વમ્ ।
[156।11]
મરણભવસ્ત્રિપ્રકાર ઇત્યુક્તમ્ ।
અર્હસ્તુ
[156।12]
નિર્વાત્યવ્યાકૃતદ્વયે ।
[156।13]
ઐર્યાપથિકે વિપાકચિત્તે વા ।
અસ્તિ ચેત્કામધાતૌ વિપાક ઉપેક્ષા ।
[156।13-156।14]
નાસ્તિ ચેદૈર્યાપથિક એવ ।
[156।14]

કિમર્થમવ્યાકૃટ એવ નાન્યસ્મિન્ ।
[156।14-156।15]
તદ્વિ ચિત્તચ્છેદાનુકૂલં દુર્બલત્વાત્ ।
[156।16]
અથ મ્રિયમાણસ્ય કસ્મિન્ શરીરપ્રદેશે વિજ્ઞાનં નિરુધ્યતે ।
[156।16-156।17]
સકૃન્મરણે સમનસ્કં કાયેન્દ્રિયં સહસાઽન્તર્દીયતે ।
[156।17]
યદિ તુ ક્રમેણ ચ્યવતે તતઃ
[156।18]
ક્રમચ્યુતૌ પાદનાભિહૃદયેષુ મનશ્ચ્યુતિઃ
[156।19]
અધોનૃસુરગાજાનાં
[156।20]
અધો ગચ્છન્તીત્યધોગા અપાયગામિનઃ ।
નૃન્ ગચ્છન્તીતિ નૃગા મનુષ્યગામિનઃ ।
[156।20-156।21]
સુરાન્ ગચ્છન્તીતિ સુરગા દેવગામિનઃ ।
[156।21-156।22]
તેષાં યથાસંખ્યં પાદયોર્નાભ્યાં હૃદયે ચ વિજ્ઞાનં સંનિરુધ્યતે ।
[156।22]
ન પુનર્જાયન્ત ઇત્યજા અર્હન્તઃ ।
તેષામપિ હૃદયે વિજ્ઞાનં નિરુધ્યતે ।
[156।23]
મૂર્ધ્નીત્યપરે ।
[156।23-156।24]
કાયેન્દ્રિયસ્ય તેષુ નિરોધાત્ કાયેન્દ્રિયં હિ મ્રિયમાણસ્ય તપ્ત ઇવોપલે જલં નિષ્ઠ્યૂતં સંકોચમાપદ્યમાનં પાદાદિષ્વન્તર્ધીયત ઇતિ ।
[156।24-156।25]
એવં ચ પુનઃ ક્રમેણ મરણમ્ ।
[156।25]
પ્રાણિનાં પ્રાયેણ મર્મચ્છેદવેદનાભ્યાં હતાનાં જાયતે ।
[156।26]
મર્મચ્છેદસ્ત્વબાદિભિઃ ।
[156।27]
શરીરપ્રદેશાઃ કેચિદુપહન્યમાના મરણમાનયન્તિ ।
[156।27-157।01]
તે હ્યેતદુચ્યન્તે મર્માણીતિ ।
[157।01-157।03]
તાનિ ચાપ્તેજોવાયુધાતૂનામન્યતમેનાતિપ્રાયં ગતેન નિશિતશસ્ત્રસંપાતસ્યર્ધિનાડીતીબ્રાભિર્વેદનાભિઃ છિદ્યન્ત ઇવ ન ચ પુનસ્તાનિ કાષ્ઠાદિવચ્છિદ્યન્તે છિન્નબદ્વા પુનર્ન ચેષ્ટન્ત ઇતિ ચ્છિન્નાન્યુચ્યન્તે ।
[157।03-157।04]

કસ્માન્ન પૃથિવીધાતુના ।
[157।04]
ચતુર્થદોષાભાવાત્ ।
વાતપિત્તશ્લેષ્માણો હિ ત્રયો દોષાઃ ।
[157।04-157।05]
તે ચાપ્તેજોવાયુધાતુપ્રધાના યથાયોગમિતિ ।
[157।05]
ભાજનલોકસંવર્ત્તનીસાધર્મ્યેણેત્યપરે ।
[157।05-157।06]
દેવેષુ નાસ્તિ મર્મચ્છેદઃ ।
[157।06]
કિં તુ ચ્યવનધર્મણો દેવપુત્રસ્ય પઞ્ચોપનિમિત્તાનિ પ્રાદુર્ભવન્તિ ।
[157।07-157।09]
વસ્ત્રાણામાભરણાનાં ચ મનોજ્ઞઃ શબ્દો નિશ્ચરતિ શરીરપ્રભા મન્દીભવતિ સ્નાતસ્યોદબિન્દવઃ કાયે સંતિષ્ઠન્તે ચપલાત્મના ઽપ્યેકત્ર વિષયે બુદ્ધિરવતિષ્ઠતે ઉન્મેષનિમેષૌ ચાક્ષ્ણોઃ સંભવતઃ ।
[157।09]
એતાનિ તુ વ્યભિચારીણિ ।
[157।09-157।10]
પઞ્ચ પુનર્નિમિત્તાનિ મરણં નાતિવર્ત્તન્તે ।
[157।10-157।11]
વાસાંસિ ક્લિશ્યન્તિ માલા મ્લાયન્તિ કક્ષાભ્યાં સ્વેદો મુચ્યતે દૌર્ગન્ધ્યં કાયેઽવક્રામતિ સ્વે ચાસને દેવપુત્રો નાભિરમતે ।
[157।11-157।12]
સોઽયં સત્ત્વલોક એવમુત્પદ્યમાનસ્તિષ્ઠન્ ચ્યવમનશ્ચ ત્રિષુ રાશિષુ સ્થાપિતો ભગવતા ।
[157।12-157।13]
ત્રયો રાશયઃ ।
[157।13-157।14]
સમ્યક્ત્વનિયતો રાશિર્મિથ્યાત્વનિયતો રાશિરનિયતો રાશિરિતિ ।
[157।14]
તત્ર પુનઃ
[157।15]
સમ્યઙ્મિથ્યાત્વનિયતા આર્યાનન્તર્યકારિણઃ
[157।16]
"સમ્યક્ત્વં કતમત્ ।
[157।16-157।17]
યત્તત્પર્યાદાય રાગપ્રહાણં પર્યાદાય દ્વેષપ્રહાણં પર્યાદાય મોહપ્રહાણં પર્યાદાય સર્વક્લેશપ્રહાણમિદમુચ્યતે સમ્યક્ત્વ"મિતિ સૂત્રમ્ ।
[157।17]
આર્યાઃ કતમે ।
[157।18]
યેષામનાસ્રવો માર્ગ ઉત્પન્નઃ ।
આરાદ્યાતાઃ પાપકેભ્યો ધર્મેભ્ય ઇત્યાર્યાઃ ।
[157।18-157।19]

આત્યન્તિકવિસંયોગપ્રાપ્તિલાભાત્ ।
[157।19-157।20]
એતે હિ ક્લેશક્ષયે નિયતત્વાત્ સમ્યક્ત્વનિયતાઃ મોક્ષભાગીયલાભિનો ઽપ્યવશ્યં પરિનિર્વાણધર્માણ ઇતિ ।
[157।20]
કસ્માન્ન સમ્યક્ત્વે નિયતાઃ ।
[157।21]
તે હિ મિથ્યાત્વેઽપિ નિયતા ભવેયુઃ ।
[157।21-157।22]
ન ચ તે કાલનિયમેન સમ્યક્ત્વે નિયતા યથા સપ્તકૃત્વઃ પરમાદયઃ ।
[157।22]
મિથ્યાત્વં કતમત્ ।
[157।22-157।23]
નરકાઃ પ્રેતાસ્તિર્યઞ્ચ ઇદમુચ્યતે મિથ્યાત્વમ્ ।
[157।23]
તત્રાનન્તર્યકારિણો નરકે નિયતત્વાન્મિથ્યાત્વનિયતાઃ ।
[157।23-157।24]
નિયતેભ્યોઽન્યેઽનિયતા ઇતિ સિદ્ધમ્ ।
[157।24]
પ્રત્યયાપેક્ષં હિ તેષામુભયભાક્ત્વમનુભયભાક્ત્વં ચ ।
[157।25]
ઉક્તઃ સત્ત્વલોકો ભાજનલોક ઇદાનીં વક્તવ્યઃ ।
[157।26-157।27]
તત્ર ભાજનલોકસ્ય સંનિવેશમુશન્ત્યધઃ ।
લક્ષષોડશકોદ્વેધમસંખ્યં વાયુમણ્ડલમ્
[158।01]
ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રલોકધાતોરેવં સંનિવેશમિચ્છન્તિ ।
[158।01-158।02]
યદુતાકાશષ્પ્રતિષ્ઠમધસ્તાદ્વાયુમણ્ડલમભિનિર્વૃત્તં સર્વસત્ત્વાનામ્ ।
[158।02-158।04]
કર્માધિપત્યેન તસ્ય યોજનલક્ષાણાં ષોડશકમુદ્વેધઃ પરિણાહેનાસંખ્યં તથા ચ દૃઢંં યન્મહાલગ્નોઽપિ વજ્રેણ ભેત્તુમશક્તઃ ।
[158।04]
તસ્યોપરિષ્ટાત્
[158।05]
અપામેકાદશોદ્વેધં સહસ્રાણિ ચ વિંશતિઃ ॥
[158।06]
મણ્ડલમિતિ વર્ત્તતે ।
[158।06-158।07]
તસ્મિન્ વાયુમણ્દલે સત્ત્વાનાં કર્મભિર્મેઘાઃ સંભૂયાક્ષમાત્રાભિર્ધારાભિરભિવર્ષન્તિ ।
[158।07]
તત્ ભવત્યષાં મણ્ડલમ્ ।

[158।07-158।08]
તસ્ય યોજનાનામેકાદશલક્ષાણ્યૂર્ધ્વેઽધો વિંશતિશ્ચ સહસ્રાણિ ।
[158।08]
કથં તા આપો ન તિર્યઙ્ગ્વિસ્રવન્તિ ।
[158।08-158।09]
સત્ત્વાનાં કર્માધિપત્યેન ।
[158।09-158।10]
યથા હિ ભુક્તં પીતમન્નં પાનં ચ નાપક્વં પક્વાશયમાપતતી ત્યેકે ।
[158।10]
કુસૂલન્યાયેન વાયુના સંધાર્યન્ત ઇતિ નિકાયાન્તરીયાઃ ।
[158।10-158।12]
તાશ્ચ પુનરાપઃ સત્ત્વાનાં કર્મપ્રભાવસંભૂતૈર્વાયુભિરાવર્ત્યમાના ઉપરિષ્ટાત્કાઞ્ચનીભવન્તિ પક્વક્ષીરીશરીભાવયોગેન ।
[158।12]
તત્ ભવત્યષાં મણ્ડલમ્ ।
[158।13]
અષ્ટલક્ષોચ્છ્રયં પશ્ચાચ્છેષં ભવતિ કાઞ્ચનમ્
[158।14]
કિં ચ શેષમ્ ।
ત્રયો લક્લ્ષાઃ સહસ્રાણિ ચ વિંશતિઃ ।
[158।14-158।15]
સા કાઞ્ચનમયી મહી ભવત્યપામુપરિષ્ટાત્ ઉક્તો જલકાઞ્ચનમણ્ડલોચ્છ્રાયઃ ।
[158।16-158।17]
તિર્યક્ ત્રીણિ સહસ્રાણિ સાર્ધં શતચતુષ્ટયમ્ ।
લક્ષદ્વાદશકં ચૈવ જલકાઞ્ચનમણ્ડલમ્
[158।18]
સમાનં હ્યેતદુભયં વિસ્તારતઃ ।
[158।19]
સમન્તતસ્તુ ત્રિગુણં
[158।20-158।21]
સમન્તતઃ પરિક્ષેપેણ તુ પરિગણ્યમાનં ત્રિગુણં જાયતે ષટ્ત્રિંશલ્લક્ષા દશસહસ્રાણિ સાર્ધાનિ ચ ત્રીણિ શતાનિ યોજનાનામ્ ।
[158।21-158।22]
યચ્ચ તત્કાઞ્ચનમયં મહીમણ્ડલમપામુપરિષ્ટાત્ સંનિવિષ્ટં
[158।23-158।24]
તત્ર મેરુર્યુગન્ધરઃ ।
ઈશાધારઃ ખદિરકઃ સુદર્શનગિરિસ્તથા
[159।01]
અશ્વકર્ણો વિનિતકો નિમિન્ધરગિરિઃ
[159।02]
ઇતીમે કાઞ્ચનમણ્ડલપ્રતિષ્ઠા અષ્ટૌ મહાપર્વતાઃ ।
મધ્યે સુમેરુઃ ।

[159।02-159।03]
શેષાઃ સુમેરુપરિચાયાવસ્થિતાઃ ।
[159।03-159।04]
તસ્યાન્યસપ્તપર્વતપ્રાકારપરિક્ષિપ્તસ્ય યો બાહ્યઃ પર્વતે નિમિન્ધરગિરિઃ ।
[159।05]
તતઃ ।
[159।06]
દ્વીપાઃ
[159।07]
તતો બહિશ્ચત્વારો દ્વીપાઃ ।
તેભ્યઃ પુનઃ
[159।08]
બહિશ્ચક્રવાડઃ
[159।09]
તેન ચાતુર્દ્વિપકશ્ચક્રીકૃતઃ ।
તેષાં તુ
[159।10]
સપ્ત હૈમાઃ સ આયસઃ
[159।11]
યુગન્ધરાદયઃ સપ્ત પર્વતાઃ સૌવઋણાશ્ચક્રવાડઃ શસ્ત્રકઃ ।
[159।12]
ચતૂરત્નમયો મેરુઃ
[159।13]
સુવર્ણમયો રૂપ્યમયો વૈદૂર્યમયઃ સ્ફટિકમયશ્ચ યથાસંખ્યં ચતુર્ષુ પાર્શ્વેષુ ।
[159।13-159।14]
યચ્ચ યન્મયં પાર્શ્વં સુમેરોસ્તસ્યાનુભાવેન તદ્વર્ણ તસ્યાં દિશિ નભો દૃશ્યતે ।
[159।14-159।15]
જામ્બૂદ્વીપકમસ્ય પાર્શ્વં વૈદૂર્યમયં વર્ણયન્તિ ।
[159।15-159।16]
તસ્યેહ પ્રભાનુરાગેણ વૈદૂર્યમયં નભો દૃશ્યત ઇતિ ।
[159।17]
અથ કથં તેષાં સંભવઃ ।
[159।17-159।18]
કાઞ્ચનમય્યાં પૃથિવ્યાં પુનર્વારિધારા અતિપતન્તિ ।
[159।18-159।19]
તા હ્યાપો નાનાવિધબીજગર્ભા બહુવિધપ્રભાવભિન્નૈર્વાયુભિર્મથ્યમાનાસ્તાં તાં જાતિં પરિણમયન્તિ ।
[159।19-159।20]
એવં ચ પુનઃ પરિણમયન્તિ યદ્ભિન્નજાતીયસ્ય કાર્યવિશેષોત્પત્તાવસમવધાનેન પ્રત્યયીભવન્તિ ।
[159।20-159।21]
ન તુ ખલુ યથા સાંખ્યાનાં પરિણામઃ ।

[159।21]
કથં ચ સાંખ્યાનાં પરિણામઃ ।
[159।21-159।22]
અવસ્થિતસ્ય દ્રવ્યસ્ય ધર્માન્તરનિવૃત્તૌ ધર્માન્તરપ્રાદુર્ભાવ ઇતિ ।
[159।22]
કશ્ચાત્ર દોષઃ ।
[159।22-159।23]
સ એવ હિ ધર્મી ન સંવિદ્યતે યસ્યાવસ્થિતસ્ય ધર્માણાં પરિણામઃ કસ્પ્યેત ।
[159।23-159।24]
કશ્ચૈંવમાહ ધર્મેભ્યોઽન્યો ધર્મીતિ ।
[159।24]
તસ્યૈવ તુ દ્રવ્યસ્યાન્યથીભાવમાત્રં પરિણામઃ ।
[159।24-159।25]
એવમપ્યયુક્તમ્ ।
[159।25]
કિમત્રાયુક્તમ્ ।
તદેવ ચેદં ન ચેદં તથેતિ અપૂર્વૈષા વાયો યુક્તિઃ ।
[159।25-159।26]
એવં ચ પુનઃ સંભૂતાઃ સુવર્ણાદયઃ કર્મપ્રભાવાત્ પ્રેરિતૈર્વાયુભિઃ સમાહૃત્ય રાશીક્રિયન્તે ।
[159।26-159।27]
ત એતે પર્વતાશ્ચ ભવન્તિ દ્વીપાશ્ચ ।
[159।27]
તે પુનઃ સુમેવદયશ્ચક્રવાડપર્યન્તાઃ પર્વતાઃ
[160।01]
જલેઽશીતિસહસ્રકે ।
[160।02]
મગ્નાઃ
[160।03]
કાઞ્ચનમય્યાઃ પૃથિવ્યા ઉપર્યશીતિય્યોજનસહસ્રાણ્યુદકં તત્ર તે મગ્નાઃ ।
[160।04]
ઊર્ધ્વં જલાત્ મેરુર્ભૂયો ઽશીતિસહસ્રકઃ
[160।05]
ઇતિ હિ મેરોઃ ષષ્ટિ યોજનશતસહસ્રં સમુચ્છ્રયઃ ।
[160।06]
અર્ધાર્ધહાનિરષ્ટાસુ
[160।07]
જલાદૂર્ધ્વં યાવાન્સુમેરુસ્તતોઽર્ધેન યુગન્ધરશ્ચત્વારિંશદ્યોજનસહસ્રાણિ ।
[160।07-160।09]
તતો ઽર્ધેન ઈશાધર ઇત્યેવમન્યેષ્વપ્યર્ધાર્ધહાનિર્વેદિતવ્યા યાવન્નિમિન્ધરાર્ધેનાર્ધત્રયોદશોત્તરાણિ ત્રીણિ યોજનશતાનિ ચક્રવાડઃ ।
[160।10]

સમોચ્છ્રાયઘનાશ્ચ તે ।
[160।11]
યાવાનેવ ચૈષાં જલાદૂર્ધ્વં સમુચ્છ્રાયસ્તાવાનેવ ઘનો વિસ્તાર ઇત્યર્થઃ ।
[160।12]
શીતાઃ સપ્તાન્તરાણ્યેષાં
[160।13-160।14]
એષાં ચ નિમિન્ધરાન્તનાં પર્વતાનાં સપ્તાન્તરાણિ સપ્ત શીતા ઉચ્યન્તે પૂર્ણા અષ્ટાઙ્ગોપેતસ્ય પાનીયસ્ય ।
[160।14-160।15]
તદ્ધિ પાનીયં શીતલં ચ સ્વાદુ ચ લઘુ ચ મૃદુ ચાચ્છં ચ નિષ્પ્રતિકં ચ પિબતશ્ચ કણ્ઠં ન ક્ષિણોતિ પીતં ચ કુક્ષિં ન વ્યાબાધતે ।
[160।16]
તાસાં ચ પુનઃ
[160।17]
આદ્યાશીતિસહસ્રિકા
[160।18]
સુમેરુયુગન્ધરાન્તરં પ્રથમા શીતા ।
અશીતિર્યોજનસહસ્રાણિ વૈપુલ્યેન ।
[160।19]
આભ્યન્તરઃ સમુદ્રોઽસૌ
[160।20]
દ્વૌ હિ સમુદ્રાવાભ્યન્તરો બાહ્યશ્ચ ।
તદાઽસૌ શીતાઽભ્યન્તરઃ સમુદ્રઃ
[160।21]
ત્રિગુણઃ સ તુ પાર્શ્વતઃ ।
[160।22]
અશીતિર્યોજનસહસ્રાણ્યસ્ય વૈપુલ્યમુક્તમ્ ।
[160।22-160।23]
પાર્શ્વતસ્રિગુણો ભવતિ યુગન્ધરતીરેણ ગણ્યમાનઃ ચત્વારિંશત્ સહસ્રાણિ લક્ષદ્વયં ચ ।
[161।01]
અર્ધાર્ધેનાપરાઃ શીતાઃ
[161।02-161।03]
યુગન્ધરસ્યેષાધારસ્ય ચાન્તરં દ્વિતીયા શીતા અર્ધેન પ્રથમાયાશ્ચત્વારિંશત્ યોજનસહસ્રાણિ ।
[161।03-161।04]
તતો ઽર્ધેન પુનસ્તૃતીયેત્યેવમર્ધાર્ધેનાપરાઃ શીતાઃ ભવન્તિ ।
[161।04]
યાવદર્ધત્રયોદશશતાનિ સપ્તમી શીતા ।
[161।04-161।05]
દૈર્ધ્યં તુ તાસાં ન પરિસંખ્યાતમતિબહુપ્રકર્ષવિસર્પણાત્ ।
[161।06]
શેષં બાહ્યો મહોદધેઃ
[161।07]

કિં શેષમ્ ।
નિમિન્ધરચક્રવાડયોરન્તરમ્ ।
[161।07-161।08]
તદ્ધિ બાહ્યો મહાસમુદ્રો લવણં પૂર્ણઃ હ્ષારોદકસ્ય ।
[161।08]
સ ખલુ વિસ્તારેણ યોજનાનાં
[161।09]
લક્ષત્રયં સહસ્રાણિ વિંશતિર્દ્વે ચ
[161।10]
તત્ર ચત્વારો દ્વીપાશ્ચતુર્ષુ સુમેરુપાર્શ્વેષુ ।
[161।11]
તત્ર તુ ।
[161।12]
જમ્બૂદ્વીપો દ્વિસાહસ્રસ્ત્રિપાર્શ્વઃ શકટાકૃતિઃ
[161।13]
સાહસ્રાણિ ત્રીણિ પાર્શ્વાન્યસ્ય શકટસ્યેવાકૃતિઃ ।
[161।13-161।15]
તસ્ય ચ મધ્યે કાઞ્ચનમય્યાં પૃથિવ્યાં વજ્રાસનમભિનિર્વૃત્તં યસ્મિન્નિષદ્ય સર્વે બોધિસત્ત્વા વજ્રોપમં સમાધિમુત્પાદયન્તિ ॥
[161।15]
નહિ તમન્ય આશ્રયઃ પ્રદેશો વા સોઢું સમર્થઃ ।
[161।16]
સાર્ધત્રિયોજનં ત્વેકં
[161।17]
ચ્તુર્થમસ્ય પાર્શ્વં સાર્ધાનિ ત્રીણિ યોજનાનિ ।
અત એવ હ્યસૌ શકટાકૃતિઃ ।
[161।18]
પ્રાગ્વિદેહોઽર્ધચન્દ્રવત્ ।
[161।19]
ઇતઃ પૂર્વેણ સુમેરુપાર્શ્વે પૂર્વં વિદેહો દ્વીપઃ ।
સો ઽર્ધચન્દ્ર ઇવાભિનિર્વૃત્તઃ ।
[161।19-161।20]
પરિમાણતસ્તુ
[161।21]
પાર્શ્વત્રયં તથા ઽસ્ય
[161।22]
યથા જમ્બૂદ્વીપસ્ય દ્વે દ્વે યોજનસહસ્રે ।
[161।23]
એકં સાર્ધં ત્રિશતયોજનમ્
[161।24]
ચતુર્થં પાર્શ્વં સાર્ધાનિ ત્રીણિ યોજનશતાનિ ।

[161।25]
ગોદાનીયઃ સહસ્રાણિ સપ્ત સાર્ધાનિ મણ્ડલઃ ।
[162।01-162।02]
ઇતઃ પશ્ચિમેન સુમેરુપાર્શ્વે ઽપરગોદાનીયો દ્વીપઃ સાર્ધાનિ સપ્ત યોજનસહસ્રાણિ સાકલ્યેન ।
[162।02]
મણ્ડલશ્ચાસૌ પૂર્ણચન્દ્રવત્ ।
[162।03]
સાર્ધે દ્વે મધ્યમસ્ય
[162।04]
મધ્યમસ્યાર્ધતૃતીયે યોજનસહસ્રે ।
[162।05]
અષ્ટૌ ચતુરસ્રઃ કુરુઃ સમઃ
[162।06]
ઇહ ઉત્તરેણ સુમેરુપાર્શ્વે ઉત્તરકુરુદ્વીપઃ ।
[162।06-162।07]
સો ઽષ્ટૌ યોજનસહસ્રાણિ સાકલ્યેન ચતુરસ્રઃ ।
[162।07]
કૃત્યાપીઠિકાવત્ ।
[162।07-162।08]
સર્વેષુ ચ પાર્શ્વેષુ સમો યથૈકં પાર્શ્વં દ્વિયોજનસહસ્રે ।
[162।08]
તથા ઽન્યાનિ સ્તોકમપિ નાધિકમ્ ।
[162।08-162।09]
યશ્ચ દ્વીપો યદાકૃતિસ્તદાકૃતીન્યેવ તત્ર મનુષ્યાણાં મુખાનિ ।
[162।10]
તેષાં ખલુ દ્વીપાનામન્તરાલે ઽન્તરદ્વીપા અભિનિર્વૃત્તાઃ ।
[162।10-162।11]
કે પુનસ્તે કતિ ચેત્યાહ
[162।12-162।13]
દેહા વિદેહાઃ કુરવઃ કૌરવાશ્ચામરાવરાઃ ।
અષ્ટૌ તદન્તરદ્બ્વીપા ગાઠા ઉત્તરમન્ત્રિણઃ
[162।14]
તત્ર દેહવિદેહૌ પૂર્વવિદેહપરિવારૌ ।
કુરુકૌરવૌ ઉત્તરકુરોઃ ।
[162।14-162।15]
ગાઠોત્તરમન્ત્રિણાવપરગોદાનીયસ્ય ।
[162।15]
ચામરાવરૌ જમ્બૂદ્વીપસ્ય ।
સર્વે મનુષ્યૈરાવાસિતાઃ ।
[162।15-162।16]

એકો રાક્ષસૈરિત્યપરે ।
[162।17]
ઇહોત્તરેણ કીટાદ્રિનવકાદ્ધિમવાન્
[162।18-162।19]
ઇહૈવ જમ્બૂદ્વીપે ઉત્તરેણાસ્ય જમ્બૂદ્વીપસ્ય કૃષ્ણપર્વતાસ્ત્રયસ્તાનતિક્રમ્યાપરે ત્રયઃ પુનશ્ચ ત્રય ઇતિ નવભ્યઃ કીટપર્વતેભ્યઃ પરેણ હિમવાન્ પર્વતઃ ।
[162।20]
તતઃ ।
[162।21]
પઞ્ચાશદ્વિસ્તૃતાયામં સરો ઽર્વાગ્ગન્ધમાદનાત્
[162।22-162।23]
તસ્માદ્ધિમવતઃ પરેણાનવતપ્તં નામ સરો ગન્ધમાદનાદર્વાક્ યતશ્ચતસ્રો નદ્યઃ સ્રવ્ન્તિ ગઙ્ગ સિન્ધુઃ શીતા વક્ષુશ્ચ ।
[162।23-162।24]
તસ્ય પઞ્ચાશદ્યોજનાનિ વિસ્તારઃ પઞ્ચાશદાયામઃ ।
[162।24]
પૂર્ણમષ્ટાઙ્ગસ્યાઙ્ગોપેતસ્યામ્ભસઃ ।
[162।24-162।25]
દુર્ગમં ચ મનુઅષ્યાણામનૃદ્ધિમતામ્ ।
[162।25-162।26]
તસ્યૈવ ચાન્તિકે જમ્બૂરભિનિર્વૃત્તા મધુરસ્વાદૂનિ યસ્યાઃ ફલાનિ તસ્યા અધિકારેણાયં જમ્બૂદ્વીપ ઇતિ ખ્યાતઃ ।
[162।26-162।27]
તત્ફલાધિકારેણ વા જમ્બૂદ્વીપ ઇતિ ।
[162।28]
નરકાઃ કસ્મિન્નવકાશે કિયત્પ્રમાણાશ્ચ ।
[163।01]
અધઃ સહસ્રૈવિંશત્યા તન્માત્રો ઽવીચિરસ્ય હિ ।
[163।02-163।03]
અસ્યૈવ જમ્બૂદ્વીપસ્યાધો વિંશત્યા યોજનસહસ્રૈરવીચિર્મહાનરકો વિંશતિસહસ્રપ્રમાણ એવોદ્વેધવિસ્તારાભ્યામેવમસ્યાધરતલમિતશ્ચત્વારિંશતા યોજનસહસ્રૈર્ભવતિ ।
[163।03-163।04]
દુઃખનિરન્તરત્વાદવીચિઃ ।
[163।04-163।05]
અન્યેષુ સાન્તરં દુઃખમ્ તદ્દ્યથા સંજીવે ચ્છિન્નાવભિન્નસંપિષ્ટશરીરાણાં શીતલા વાયવો વાન્તિ પુનરપિ તાન્ સત્ત્વાન્ સંજીવયન્તિ ।
[163।05-163।06]
અત એવ સંજીવઃ ।
[163।06]
નાસ્મિન્ સુખવીચિરસ્તીત્યવીચિરિત્યપરે ।
[163।06-163।07]
અન્યેષ્વપિ સુખા વેદના વિપાકો નાસ્તિ ।
[163।07]
નૈઃ ષ્યન્દિકી ન વાર્યતે ।
[163।08]

તદૂર્ધ્વં સપ્ત નરકાઃ
[163।09]
તસ્માદવીચેરૂર્ધ્વં સપ્ત નરકાઃ ઉપર્યુપરિ સંનિવિષ્ટાઃ ।
[163।09-163।10]
પ્રતાપનસ્તાપનો મહારૌરવો રૌરવઃ સંઘાતઃ કાલસૂત્રઃ સંજીવશ્ચ ।
[163।10]
અવીચિપાર્શ્વેષ્વિત્યપરે ।
તે પુનઃ
[163।11]
સર્વે ઽષ્ટૌ ષોડશોત્સદાઃ
[163।12]
ઉક્તં હિ ભગવતા
[163।13-163।14]
"ઇત્યેતે નરકા અષ્ટાવાખ્યાતા દુરતિક્રમાઃ ।
રૌદ્રકર્મભિરાકીર્ણાઃ પ્રત્યેકં ષોડશોત્સદાઃ ॥
[163।15-163।16]
ચતુસ્કન્ધાશ્ચતુર્દ્વારા વિભક્તા ભાગશો ઽસિતાઃ ।
અયઃપ્રાકારપર્યન્તા અયસા પ્રતિવર્જિતાઃ ॥
[163।17-163।18]
તપ્તા ચૈવાયસી ભુમિર્જ્વલિતા તેજસા યુતા ।
અનેકયોજનશતા સ્ફુટા તિષ્ઠતિ અર્ચ્ચિષે"તિ ।
[163।19]
ષોડશોત્સદાઃ કતમે ।
[163।20]
કુકૂલં કુણપં ચાથ ક્ષુરમાર્ગાદિકં નદી ।
[163।21]
તેષાં ચતુર્દિશં ।
[163।22]
દ્વારે દ્વારે તેષાં ચત્વાર ઉત્સદાઃ ।
કુકૂલં જાનુમાત્રમ્ ।
[163।22-163।23]
યત્ર તેષાં સત્ત્વાનાં નિક્ષિપ્તે સંશીર્યતે ત્વઙ્માંસશોણિતમુત્ક્ષિપ્તે પાદે પુનરપિ સંજાયતે ત્વઙ્માંસશોણિતમ્ ।
[163।24-163।25]
કુણપં ગૂથમૃત્તિકા યત્ર ન્યઙ્કુટા નામ પ્રાણિનઃ પ્રતિવસન્તિ સર્વશ્વેતાઃ કૃષ્ણશિરસઃ સૂચિમુખાસ્તેષાં સત્ત્વાનાં યાવદસ્થીનિ ભિન્દન્તિ ।
[163।25-164।01]
ક્ષુરધારાચિતો મહાપથઃ યત્ર તેષાં સત્ત્વાના મન્વાક્રામતાં નિક્ષિપ્તે પાદે સંછિદ્યતે ત્વઙ્માંસશોણિતમિતિ પૂર્વવત્ ।
[164।01-164।02]
અસિપત્રવનં યત્ર તેષાં સત્ત્વાનાં તીક્ષ્ણા અસયઃ સંનિપતન્તિ અઙ્ગપ્રત્યઙ્ગાન્યવકૃન્તન્તિ શ્યામશબલાશ્ચ શ્વાનો ભક્ષયન્તિ ।
[164।02-164।03]
અયઃશાલ્મલીવનં તીક્ષ્ણષોડ્શાઙ્ગુલકણ્ટકમ્ ।

[164।03-164।04]
તેષાં સત્ત્વાનામભિરોહતાં કણ્ટકા અવાઙ્મુખીભવન્તઃ કાયં ભિન્દન્તિ અવતરતાં ચોર્ધ્વીભવન્તઃ ।
[164।04-164।05]
અયસ્તુણ્ડાશ્ચ વાયસા અક્ષીણ્યુત્પાટ્યોત્પાટ્ય ભક્ષયન્તિ ।
[164।05-164।06]
તદેતત્ ક્ષુરમાર્ગાદિક ત્રયં શસ્ત્રાભિનિપાતં સામાન્યાદેકીક્રિયન્તે ।
[164।06-164।08]
ચતુર્થ ઉત્સદો નદી વૈતરણિ પૂર્ણ તપ્તસ્ય ક્ષારોદકસ્ય યસ્યાં તે સત્ત્વા અસિશક્તિપ્રાસહસ્તૈઃ પુરુષૈરુભાભ્યાં તીરાભ્યાં પ્રતિવાર્યમાણા ઊર્ધ્વમપિ ગચ્છન્તઃ સ્વિદ્યન્તે પચ્યન્તે અધસ્તિર્યગપિ ગચ્છન્તઃ સ્વિદ્યન્તે પચ્યન્તે ।
[164।09]
તદ્યથા બહૂદકાયાં સ્થાલ્યામગ્નાવધિશ્રિતાયાં તિલતણ્ડુઇલાદયઃ ।
[164।09-164।10]
સા હિ મહાનરકસ્ય પરિખેવોત્પન્ના ।
[164।10]
ત એતે ચત્વાર ઉત્સદા દિગ્ભેદેન ષોડશોચ્યન્તે ।
[164।11]
અધિકયાતનાસ્થાનિત્વાદુત્સદાઃ ઇત્યુચ્યન્તે ।
નરકેષુ હિ પતિતા એતેષુ પુનર્યાત્યન્તે ।
[164।12]
નરકા વરોધાદુર્ધ્વમેતેષુ સીદન્ત્યુત્સદા ઇત્યપરે ।
[164।13]
પ્રશ્નાત્પ્રશ્નાન્તરમુપજાયતે ।
[164।13-164।14]
કિં તે નરકપાલાઃ સત્ત્વસંખ્યાતા ઉતાહો નેતિ ।
[164।14]
નેત્યેકે ।
કથમિદાનીં ચેષ્ટન્તે ।
[164।14-164।15]
સત્ત્વાનાં કર્મભિર્વિવર્ત્તનીવાયુબીજવત્ ।
[164।15]
યત્ત્ર્હિ ભદન્તધર્મસુભૂતિનોક્તં
[164।16-164।17]
"ક્રોધનાઃ ક્રૂરકર્માણઃ પાપાભિરુચયશ્ચ યે ।
દુઃખિતેષુ ચ નન્દન્તિ જાયન્તે યમરાક્ષસા" ઇતિ ॥
[164।18-164।19]
યે તે યમેનાનુશિષ્ટાઃ સત્ત્વાન્ નરકેષુ પ્રક્ષિપન્તિ ત એતે યમરાક્ષસા ઉક્તા ન તુ યે કારણાઃ કારયન્તીતિ ।
[164।19]
સત્ત્વસંખ્યાતા ઇત્યેકે ।
તસ્યેદાનીં કર્મણઃ ક્વ વિપાકઃ ।
[164।20-164।21]
તેષ્વેવ નરકેષુ હિ આનન્તર્યકારિણાં વિપાકાવકાશસ્તત્ર તેષાં કો વિપ્રતિબન્ધઃ ।

[164।21]
કથમગ્નિના ન દહ્યન્તે ।
અગ્નેર્નૂનં કર્મભિઃ કૃતાવધિત્વાત્ ।
[164।21-164।22]
ભૂતવિશેષનિર્વૃત્તેર્વા ।
[164।23]
ઇમે તાવદુષ્ણા અષ્ટૌ મહાનરકા ઉચ્યન્તે ।
[164।24]
શીતા અન્યે ઽષ્ટાવર્વુદાદયઃ
[164।25]
અન્યે શીતનરકા અષ્ટૌ ।
[164।25-165।01]
તદ્યથા અર્વુદો નિરર્વુદઃ અટતો હહવઃ હુહુવઃ ઉત્પલઃ પદ્મો મહાપદ્મશ્ચ ।
[165।01-165।02]
તેષાં સત્ત્વાનાં તીર્વશીતાભિહતાનાં કાયશબ્દવિકારાનુરૂપાણ્યેતાનિ નામાનિ ।
[165।02]
તે ઽપ્યસ્યૈવ જમ્બૂદ્વીપસ્યાધસ્તાત્ મહાનરકાણાં તિર્યક્ ।
[165।02-165।03]
કુત ઇયતો જમ્બૂદ્વીપસ્યાધસ્તાદવીચ્યાદીનામવકાશઃ ।
[165।03-165।04]
ધાન્યરાશિવદધો વિશાલા હિ દ્વીપાઃ ।
[165।04]
અત એવ મહાસમુદ્રો ઽનુપૂર્વનિમ્નઃ ।
[165।04-165।05]
ઇતીમે ષોડશ નરકાઃ સર્વે સત્ત્વકર્માધિપત્યનિર્વૃત્તાઃ ।
[165।05-165।06]
પ્રત્યેકં નરકાસ્તુ સ્વૈઃ સ્વૈઃ કર્મભિરભિનિર્વૃત્તાઃ ।
[165।06]
બહૂનાં સત્ત્વાનાં દ્વયોરેકસ્ય વા ।
[165।06-165।07]
તેષામનેકપ્રકલ્પો ભેદઃ સ્થાનં ચાનિયતં નદીપર્વતમરુપ્રદેશેષ્વન્યેષુ વા ઽધશ્ચ ભાવાત્ ।
[165।07-165।08]
એષ તાવન્નરકભાજનાનાં સંનિવેશઃ ।
[165।08]
તિર્યઞ્ચઃ સ્થલજલાકાશગોચરાઃ ।
[165।08-165।09]
તેષાં કિલ મૂલં સ્થાનં મહાસમુદ્રસ્તતો ઽન્યત્ર વિસૃતા ઇતિ ।
[165।09]
પ્રેતાનાં યમો રાજા ।
[165।09-165।10]

તસ્ય જમ્બૂદ્વીપસ્યાધસ્તાત્ પઞ્ચયોજનશતાન્તરપરિચ્છિન્ના રાજધાની તેષાં મૂલસ્થાનં તતો ઽન્યત્ર વિસૃતાઃ ।
[165।11]
કેચિત્ પ્રેતા મહર્દ્ધિકા દૈવીમિવ શ્રિયમુદ્વહન્તિ ।
શેષા યથા પ્રેતાવદાને ।
[165।12]
અથેમૌ ચન્દ્રાર્કૌ કસ્મિન્ પ્રતિષ્ઠિતૌ ।
વાયૌ ।
[165।12-165।13]
વાયવોઽન્તરીક્ષે સર્વસત્ત્વસાધારણકર્માધિપત્યનિર્વૃત્તા આવર્તવત્ સુમેરું પરિવર્તન્તે ।
[165।13-165।14]
ચન્દ્રાર્કતારાણાં વોર્ધ્વચારઃ ।
[165।14]
કિયદ્વીપ્રકૃષ્ટાવિતશ્ચન્દ્રાર્કૌ ।
[165।15]
અર્ધેન મેરોશ્ચન્દ્રાર્કૌ ।
[165।16]
યુગન્ધરગિરેર્મૂર્ધ્ના સમં વહતઃ ।
કિં પ્રમાણૌ ।
યથાક્રમં
[165।17]
પણ્ચાશત્સૈકયોજનૌ ।
[165।18]
પઞ્ચાશત્ યોજનાનિ ચન્દ્રમણ્ડલસ્ય પ્રમાણમ્ ।
[165।18-165।19]
સૈકાનિ પઞ્ચાશત્ સૂર્યમણ્દલસ્ય પ્રમાણમ્ ।
[165।19]
એકપઞ્ચાશદિત્યર્થઃ ।
[165।19-165।20]
તારકાવિમાનાનાં યસ્યાલ્પપ્રમાણં પ્રમાણં તસ્ય ક્રોશઃ ।
[165।20-165।21]
સૂર્યવિમાનસ્યાધસ્તાત્ વહિઃ સ્ફટિકમણ્ડલં તૈજસમભિનિર્વૃત્તં તાપનં પ્રકાશનં ચ ।
[165।21-165।22]
ચન્દ્રવિમાનસ્યાધસ્તાદાપ્યં શીતલં ભાસ્વરં ચ ।
[165।22-165।23]
પ્રણીનાં કર્મભિર્દૃષ્ટિશરીરફલપુષ્પસસ્યોષધીનામનુગ્રહાર્થમુપઘાતકાર્થં યથાસંભવમ્ ।
[165।23]
ચતુર્દ્વીપકે એકશ્ચન્દ્રમાઃ કૃત્યં કરોત્યેકઃ સૂર્યઃ ।
[165।23-165।24]
કિં પુનશ્ચતુર્દ્વીપેષુ સૂર્યો યુગપત્ કૃત્યં કરોતિ ।
[165।24]

નેત્યાહ ।
કિં તર્હિ ।
તેષુ ।
[165।25]
અર્ધરાત્રોઽસ્તઙ્ગમનં મધ્યાહ્ન ઉદયઃ સકૃત્
[165।26-165।27]
યદોત્તરકુરાવર્ધરાત્રં તદા પૂર્વવિદેહે સૂર્યસ્યાસ્તઙ્ગમનં જમ્બૂદ્વીપે મધ્યાહ્નો ગોદાનીયે ઉદયઃ ।
[165।27]
એવમન્યેષ્વપિ યોજ્યમ્ ।
સૂર્યસ્યેહ ગતિભેદેન રાત્રિદિવાનાં વૃદ્ધિહ્રાસૌ ।
[165।28]
તત્ર પુનઃ
[166।01]
પ્રાવૃણ્માસે દ્વિતીયે ઽન્ત્યનવમ્યાં વર્ધતે નિશા ।
[166।02]
વર્ષાણાં દ્વિતીયે માસે ભાદ્રપદે દ્વિતીયસ્ય પક્ષસ્ય નવમ્યાં વર્ધતે રાત્રિઃ ।
[166।03]
હેમન્તાનાં ચતુર્થે તુ હીયતે
[166।04]
સૈવ હેમન્તાનાં ચતુર્થે માસે પુનર્હીયતે ।
અન્ત્યનવમ્યામિતિ વર્ત્તતે ।
[166।04-166।05]
ફાલ્ગુનમાસસ્ય દ્વિતીયપક્ષનવમ્યામ્ ।
[166।06]
અહર્વિપર્યયાત્
[166।07]
યદા રાત્રિર્વર્ધતે તદા દિવસો હીયતે ।
યદા રાત્રિર્હીયતે તદા દિવસો વર્ધતે ।
[166।08]
કિયત્યા માત્રયા વર્ધતે ।
[166।09]
લવશો રાત્ર્યહર્વૃદ્ધી
[166।10]
લવં લવં રાત્રિર્વર્ધતે દિવસો વા ।
તે ચ હાનિવૃદ્ધી યથાક્રમં
[166।11]
દક્ષિણોત્તરગે રવૌ ।
[166।12]
જમ્બૂદ્વિપસ્ય દક્ષિણં પાર્શ્વં ગચ્છતિ ભાસ્કરે રાત્રિવૃદ્ધિઃ ઉત્તરં ગચ્છત્યહર્વૃદ્ધિઃ ।
[166।13]