Abhidharmakośabhāṣya · Part 241260
[141|12]
sā 'pi bhavituṃ nārhati /
kiṃ kāraṇam /
[141|13]
dṛṣṭestatsaṃprayuktatvāt
[141|14]
avidyā cet prajñā 'bhaviṣyanna dṛṣṭistayā yujyate saṃprāyokṣyata /
[141|14-141|15]
dvayoḥ prajñādravyayorasaṃprayogāt /
[141|15]
itaśca
[141|16]
prajñopakleśadeśanāt
[141|17]
"rāgopakliṣṭaṃ cittaṃ nāvamucyate avidyopakliṣṭā prajñā na viśudhyatī"tyuktam sūtre /
[141|18]
na ca saiva prajñā tasyāḥ prajñāyā upakleśo yukta iti /
[141|18-141|19]
yathā cittasyānyo bhinnajātīya upakleśo rāga evaṃ prajñāyā avidyā /
[141|19]
kiṃ punarevaṃ neṣyate /
[141|20]
kliṣṭayā prajñayā kuśalā prajñā vyavkīryamāṇā na viśudhyati /
[141|20-141|21]
ato 'sau tasyā upakleśa iti /
[141|21]
yadvāpi rāgopakliṣṭaṃ cittaṃ na vimucyate /
[141|21-141|22]
kiṃ tadavaśyaṃ rāgaparyavasthitaṃ bhavati /
[141|22]
uapahataṃ tu tattathā rāgeṇa bhavati yanna vimucyate /
[141|22-141|23]
tāṃ punrbhāvanāṃ vyāvartayato vimucyate /
[141|23-141|24]
evamavidyopakliṣṭā prajñā na viśudhyatītyavidyopahatāṃ pariklpayāmaḥ /
[141|24]
ko hi parikalpayan vāryate /
jātyantarameva tvavidyāṃ varṇayanti /
[141|25]
yo 'pi manyate "sarvakleśā avidye"ti tasyāpyata eva vyudāsaḥ /
[141|25-142|01]
sarvakleśasvabhāvā 'pi satī saṃyojanādiṣu pṛthagnocyeta dṛṣṭyā ca na saṃprayujyeta /
[142|01-142|02]
anyena vā kleśena dṛṣṭyādīnāṃ paraṃparāsaṃprayogāt cittamapi cāvidyopakleṣṭamevoktaṃ bhavet /
[142|02-142|03]
atha mataṃ viśeṣaṇārthaṃ tathoktamiti /
[142|03]
prajñāyāmapyavidyāviśeṣaṇaṃ karttavyaṃ bhavet /
[142|03-142|04]
bhavatvavidyā dharmāntaraṃ kastu tasyāḥ svabhāvaḥ /
[142|04]
satyavanna karmaphalānāmasaṃprakhyānam /
[142|04-142|05]
etaccaiva na jñāyate kimidamasaṃprakhyānaṃ nāmeti /
[142|05-142|06]
yadi yanna saṃprakhyānaṃ saṃprakhyānābhāve 'pi tathaiva doṣo yathā avidyāyām /
[142|06-142|07]
atha saṃprakhyānavipakṣabhūtaṃ dharmāntaram /
[142|07]
tadidaṃ tathaiva na jñāyate kiṃ taditi /
[142|07-142|08]
evañjātīyako 'pi dharmāṇāṃ nirdeśo bhavati /
[142|08]
tadyathā "cakṣuḥ katamat /
yo rūpaprasādaścakṣurvijñānasyāśraya" iti /
[142|09]
asmīti sattvamayatā 'vidyete bhadantadharmatrātaḥ /
kā punarasmimānādanyā mayatā /
[142|10-142|12]
yā 'sau sūtra uktā "so 'hamevaṃ jñātvā evaṃ dṛṣṭvā sarvāsāṃ tṛṣṇānāṃ sarvāsāṃ dṛṣṭīnāṃ sarvāsāṃ mayatānāṃ sarveṣāmahaṅkāramamakārāsmimānābhiniveśānuśayānāṃ prahāṇāt parijñānānniśchāyo nivṛta" iti /
[142|12]
astyeṣā mayatā /
sā tviyamavidyeti kuta etat /
[142|13]
yata eṣā nānyaḥ kleśaḥ śakyate vaktum /
nanu cānyo māna eva syāt /
[142|13-142|14]
atra punarvicāryamāṇe bahu vaktavyaṃ jāyate /
[142|14]
tasmāttiṣṭhatvetat /
[142|15]
atha nāmarūpamiti ko 'rthaḥ /
rūpaṃ vistareṇa yathoktam /
[142|16]
nāma tvarūpiṇaḥ skandhāḥ
[142|17]
kiṃ kāraṇam /
nāmendriyārthavaśenārtheṣu namatīti nāma /
katamasya nāmno vaśena /
[142|18]
yadidaṃ loke pratītaṃ teṣāṃ teṣāmarthānāṃ pratyāyakaṃ gauraśvo rūpaṃ rasa ityevamādi /
[142|19]
etasya punaḥ kena nāmatvam /
teṣu teṣv artheṣu tasya nāmno namanāt /
[142|19-142|20]
iha nikṣipte kāya upapattyantare namanānnāmarupiṇaḥ skandhā ityapare //
[142|21]
ṣaḍāyatanamuktam /
[142|22]
sparśo vaktavyaḥ /
[142|23]
ṣparśāḥ ṣaṭ
[142|24]
cakṣuḥsaṃsparśo yāvanmanaḥsaṃsparśa iti /
te punaḥ
[143|01]
saṃnipātajāḥ /
[143|02]
trayāṇāṃ saṃnipātājjātā indriyārthavijñānānām /
[143|02-143|03]
yuktaṃ tāvat pañcānāmindriyāṇāmarthavijñānābhyāṃ saṃnipātaḥ /
[143|03]
sahajatvāt /
[143|03-143|04]
manaindriyasya punarniruddhasyānāgatavarttamānābhyāṃ dharmamanovijñānābhyāṃ kathaṃ saṃnipātaḥ /
[143|04-143|05]
ayameva teṣāṃ saṃnipāto yaḥ kāryakāraṇabhāvaḥ /
[143|05]
ekakāryārtho vā saṃnipātārthaḥ /
[143|05-143|06]
sarve ca te trayo 'pi sparśotpattau praguṇā bhavantīti /
[143|06]
atra punarācāryāṇāṃ bhedaṃ gatā buddhayaḥ /
[143|06-143|08]
keciddhi sakṛnnipātameva sparśa vyācakṣate sūtraṃ cātra jñāpakamānayanti "iti ya eṣāṃ trayāṇāṃ dharmāṇāṃ saṃgatiḥ saṃnipātaḥ samavāyaḥ sa sparśaḥ" iti /
[143|08-143|09]
kecitpunaścittasaṃprayuktaṃ dharmāntarameva sparśa vyācakṣate sūtraṃ cātra jñāpakamānayanti "ṣaṭṣaṭko dharmaparyāyaḥ katamaḥ /
[143|10]
ṣaḍādhyātmikānyāyatanāni /
ṣaṭ bāhyānyāyatanāni /
ṣaṭ vijñānakāyāḥ /
[143|10-143|11]
ṣaṭ sparśakāyāḥ /
[143|11]
ṣaṭ vedanākāyāḥ /
ṣaṭ tṛṣṇākāyā" iti /
[143|11-143|12]
atra hīndriyārthavijñānebhyaḥ sparśakāyāḥ pṛthag deśitāḥ /
[143|12-143|13]
tatra ye saṃnipātameva sparśamāhusta evaṃ kparihāramāhuḥ /
[143|13]
na vai pṛthignirdeśāt pṛthagbhāvo bhavati /
[143|13-143|14]
mā bhūddharmāyatanādvedanātṛṣṇayoḥ pṛthagbhāva iti /
[143|14-143|15]
naiṣa doṣastadvyatiriktasyāpi dharmāyatanasya bhāvāt //
[143|15-143|16]
na caivaṃ sparśabhūtāttrayādanyattrayamasti yasya śeṣasyātra grahaṇaṃ syāt /
[143|16-143|17]
yadyapi hīndriyārthau syātāmavijñānakau na tu punrvijñānamanindriyārthakam /
[143|17]
tasmāttriṣu nirdiṣṭeṣu punaḥ sparśasya grahaṇamanarthakaṃ prāpnoti /
[143|18-143|19]
na khalu sarve cakṣurūpe sarvasya cakṣurvijñānasya kāraṇaṃ nāpi sarvaṃ cakṣurvijñānaṃ sarvayoścakṣurūpayoḥ kāryam /
[143|19-143|20]
ato yeṣāṃ kāryakāraṇābhāvaste sparśabhāve vyavasthāpitā ityeke /
[143|20-143|21]
ye punaḥ saṃnipātādanyaṃ sparśamāhusta etatsūtra kathaṃ pariharanti "iti ya eṣāṃ trayāṇāṃ saṃgatiḥ saṃnipātaḥ samavāyaḥ sa sparśa" iti /
[143|21]
na vā evaṃ paṭhanti /
[143|21-143|22]
kiṃ tarhi /
[143|22-143|23]
saṃgateḥ saṃnipātāt samavāyāditi paṭhanti kāraṇe va kāryopacāro 'yamiti bruvanti /
[143|23]
ativahuvistaraprasāriṇī tveṣā kathetyalaṃ prasaṅgena /
[143|23-143|24]
anyameva sparśaṃ varṇayantyābhidhārmikāḥ /
[143|24]
teṣāṃ pnnāṃ ṣaṇṇāṃ sparśānāṃ
[143|25]
pañcapratighasaṃsparśaḥ ṣaṣṭho 'dhivacanāhvaya
[143|26]
cakṣuḥśrotraghrāṇajihvākāyasaṃsparśāḥ pañca pratigha saṃsparśa ityucyate /
[143|26-144|01]
sapratighendriyāśrayatvāt /
[144|01]
manaḥ saṃsparśaḥ ṣaṣṭhaḥ so 'dhivacanasparśa ityucyate /
[144|01-144|02]
kiṃ kāraṇaṃ adhivacanamucyate nāma /
[144|02]
tatkilāsyādhikamālambanamato 'dhivacanasaṃsparśa iti /
[144|02-144|04]
yathoktaṃ "cakṣurvijñānena nīlaṃ vijānāti no tu nīlaṃ manovijñānena nīlaṃ vijānāti nīlamiti ca vijānātī"ti /
[144|04]
eka āśrayiaprabhāito dvitīya ālambanaprabhāvitaḥ /
[144|05]
apare punarāhuḥ /
vacanamadhikṛtyārtheṣu manovijñānasya pravṛtti rna pañcānām /
[144|06]
atastadevādhivacanam /
[144|06-144|07]
tena saṃprayuktaḥ sparśo 'dhivacanasaṃsparśa ityeka āśrayaprabhāvito dvitīyaḥ saṃprayogaprabhāvitaḥ /
[144|07]
punasta eva ṣaṭ sparśāstrayo bhavanti /
[144|08]
vidyāvidyetarasparśāḥ
[144|09]
vidyāsaṃsparśo 'vidyāsaṃsparśaḥ /
tābhyāṃ cānyo naivavidyānāvidyāsaṃsparśa iti /
[144|09-144|10]
ete punaryathākramaṃ veditavyāḥ /
[144|11]
amalakliṣṭaśeṣitāḥ /
[144|12-144|13]
anāsravaḥ sparśo vidyāsaṃsparśaḥ kliṣṭo 'vidyāsaṃsparśo vidyā 'vidyābhyāṃ saṃprayuktatvāt /
[144|13]
śeṣo naivavidyānāvidyāsaṃsparśa ubhābhyāmasaṃprayogāt /
kaḥ puna śeṣaḥ /
[144|14]
kuśalasāsravo 'nivṛtāvyākṛtaśca /
[144|14-144|15]
punaravidyāsaṃsparśasyābhīkṣṇasamudācāriṇa ekadeśasya grahaṇāt dvau soparśau bhavataḥ /
[144|16]
vyāpādānunayasparśau
[144|17]
vyāpādānunayābhyāṃ saṃprayogāt /
punaḥ sarvasaṃgraheṇa
[144|18]
sukhavedyādayastrayaḥ
[144|19]
sukhavedanīyaḥ sparśo duḥkhavedanīyo 'duḥkhāsukhavedanīyaśca /
sukhavedanādihitatvāt /
[144|20]
athavā vedyate tadvedayituṃ vā śakyamiti vedanīyam /
kiṃ tat /
veditam /
[144|20-144|21]
sukhaṃ vedanīyamasminniti sukhavedanīyaḥ sparśo yatra sukhaṃ veditamasti
[144|21-144|22]
evaṃ duḥkhāduḥkhāsukhavedanīyāvapi yojyau /
[144|22]
ta ete ṣoḍaśa sparśā bhavanti /
uktaḥ sparśaḥ //
[144|23]
vedanā vaktavyā /
tatra yaḥ pūrvaṃ ṣaḍvidhaḥ sparśa uktaḥ
[144|24]
tajjāḥ ṣaḍvedanāḥ
[144|25]
cakṣuḥsaṃsparśajā vedanā śrotraghrāṇajihvākāyamanaḥsaṃsparśajā vedanāḥ /
tāsāṃ punaḥ
[145|01]
pañca kāyikī caitasī parā /
[145|02]
cakṣuḥśrotraghrāṇajihvākāyasaṃsparśajāḥ pañccavedanāḥ kāyikī vedanetyucyate /
[145|02-145|03]
rūpīndriyāśritatvāt /
[145|03]
manaḥsaṃsparśajā punarvedanā caitasikītyucyate /
cittamātrāśritatvāt /
[145|03-145|04]
atha kiṃ sparśāduttarakālaṃ vedanā bhavatyāhosvit samānakālam /
[145|04-145|05]
samānakālamiti vaibhāṣikāḥ /
[145|05]
anyonyaṃ sahabhūhetutvāt /
[145|05-145|06]
kathaṃ sahotpannayorjanyajanakabhāvaḥ sidhyati /
[145|06]
kathaṃ ca na sidhyati /
asāmarthyāt /
[145|06-145|07]
jāte dharme dharmasyanāsti sāmarthayaṃ pratijñā 'viśiṣṭam /
[145|07-145|08]
yadeva hīdaṃ sahotpannayorjanyajanakabhāvo nāstīti tadevedaṃ jāte dharme dharmasya nāstīti /
[145|08]
anyonyajanakaprasaṅgattarhi /
iṣṭatvādadoṣaḥ /
[145|09]
iṣṭameva hi sahabhūhetoranyonyaphalatvam /
[145|09-145|10]
iṣṭamidaṃ sūtre tvaniṣṭaṃ sparśavedanayoranyonyaphalatvam /
[145|10-145|11]
"cakṣuḥsaṃsparśa pratītya utpadyate cakṣuḥsaṃsparśajā vedanā na tu cakṣuḥpaṃsparśajāṃ vedanāṃ pratītyotpadyate cakṣuḥsaṃsparśa" iti vacanāt /
[145|11-145|12]
janakadharmātikramāvcāyuktam /
[145|12-145|13]
yo hi dharmo yasya dharmasya janakaḥ prasiddhaḥ sa tasmāt bhinnakālaḥ prasiddhaḥ /
[145|13-153|14]
tadyathā pūrvaṃ vījaṃ paścādaṅkuraḥ pūrvaṃ kṣīraṃ paścāddadhi pūrvamabhighātaḥ paścācchandaḥ pūrvaṃ manaḥ paścāt manovijñānamityevamādi /
[145|14-145|15]
anyathā paraṃparāpekṣatvāt kāryakāraṇayoḥ sarvaṃ vā yugapadutpadyate na vā kadācit paścādviśeṣābhāvāt /
[145|15-145|16]
nahi na siddhaḥ kāryakāraṇayoḥ pūrvāparābhāvaḥ /
[145|16]
sahabhāvo 'pi tu siddhaḥ /
[145|16-145|18]
tadyathā cakṣurvajñānādīnāṃ cakṣurūpādibhirbhūtabhautikānāṃ ca tatrāpi pūrvamindriyārthau paścādvijñānam /
[145|18-145|19]
pūrvakācca bhūtabhautikasamudāyāduttara utpadyata itīṣyamāṇe kaḥ pratiṣedhaḥ //
[145|19]
yathā tarhi cchāyāṅkurayorevaṃ sparśavedanayo riti vaibhāṣikāḥ /
[145|20]
sparśāduttarakālaṃ vedanetyapare /
indriyārthau hi pūrvānto vijñānam /
[145|20-145|21]
so 'sau trayāṇāṃ saṃnipātaḥ sparśaḥ sparśapratyayātpaścādvedanā tṛtīyakṣaṇa iti /
[145|21-145|22]
evaṃ tarhi na sarvantravajñāne vedanā prāpnoti na ca sarvaṃ vijñānaṃ sparśaḥ /
[145|22]
naiṣa doṣaḥ /
[145|22-145|23]
pūrvasparśahetukā hyuttaratra sparśe vedanā sarve ca sparśāḥ sarvavedanakāḥ sarvaṃ ca vijñānaṃ sparśa iti /
[145|24]
idamayuktaṃ varttate /
kimatrāyuktam /
[145|24-145|25]
yaduta bhinnālambanayorapi sparśayoḥ pūrvasparśaitukottarasya vedaneti /
[145|25-145|26]
kathaṃ nāmānyajātīyālambanasparśasaṃbhūtā vedanā 'nyālambanā bhaviṣyati yena vā cittena saṃprayuktā tato bhinnālambaneti /
[145|26-146|01]
astu tarhi tasminkāle sparśabhūtaṃ vijñānamavedanakam /
[146|01-146|02]
tasmācca yat pūrvaṃ vijñānaṃ savedanakaṃ tanna sparśaḥ /
[146|02]
pratyayavaidhuryādityevaṃ sati ko doṣaḥ /
mahābhūmikaniyamo bhidyate /
[146|03]
"sarvatra citte daśamahābhūmikā" iti /
kva caiṣa niyamaḥ siddhaḥ /
śāstre /
[146|03-146|04]
sūtrapramāṇakā vayaṃ na śāstrapramāṇakāḥ /
[146|04-146|05]
uktaṃ hi bhagavatā "sūtrāntapratiśaraṇairbhavitavyami" ti /
[146|05-146|06]
na vā eṣa mahābhūmikārthaḥ sarvatra citte daśa mahābhūmikāḥ saṃbhavantīti /
[146|06]
kastarhi mahābhūmikārthaḥ /
tisro bhūmayaḥ /
[146|06-146|07]
savitarkā savicārā bhumiḥ avitarkā vicāramātrā avitarkā vicārā bhūmiḥ
punaśtisra kusalā bhūmiḥ akuśalā 'vyākṛtā bhumiḥ /
[146|07-146|08]
punastisraḥ /
[146|08]
śaikṣī bhūmiraśaikṣī naivaśaikṣī bhumiḥ /
[146|08-146|09]
tadya etasyāṃ sarvasyāṃ bhūmau bhavanti te mahābhūmikāḥ /
[146|09-146|10]
ye kukśalāyāmeva te kukśalamahābhūmikāḥ /
[146|10]
ye kliṣṭāyāmeva te kleśamahābhūmikāḥ /
[146|10-146|11]
te punaryathāsaṃbhavaṃ paryāyeṇanatu sarve yugapadityapare /
[146|11]
akuśalamahābhūmikāstu pāṭhaprasaṅge nāsañjitāḥ /
[146|11-146|12]
idānīṃ pūrvaṃ na paṭhyante sma /
[146|12-146|14]
yadi tarhi sparśāduttarakālalṃ vedanā sūtraṃ parihāryaṃ "cakṣuḥ pratītya rūpāṇi cotpadyate cakṣurvijñānaṃ trayāṇāṃ saṃnipātaḥ sparśaḥ sahajātā vedanā saṃjñā cetane"ti /
[146|14-146|15]
sahajātā ityucyate na sparśasahajātā iti kimatra parihāryam /
[146|15-146|16]
samanantare 'pi cāyaṃ sahaśabdo dṛṣṭastadyathā "maitrīsahagataṃ smṛtisaṃvodhyaṅgaṃ bhāvayatī" tyajñāpakametat /
[146|16-146|18]
yattarhi sūtra uktaṃ "yā ca vedanā yā ca saṃjñā yā ca cetanā yacca vijñānaṃ saṃsṛṣṭā ime dharmā nāsaṃsṛṣṭā" ityato nāsti vedanābhirasaṃsṛṣṭaṃ vijñānam /
[146|18]
saṃpradhāryaṃ tāvadetat ka eṣa samsṛṣṭārthaḥ /
[146|18-146|20]
tatra hi sūtra evamuktaṃ "yadvedayate taccetayate yaccetayate tastsaṃprajānīte yatsaṃprajānīte tadvijānātī"ti /
[146|20-146|21]
tanna vijñāyate kim tāvadayameṣāmālambananiyama ukta utāho kṣaṇaniyama iti /
[146|21]
āyuruṣmaṇoḥ sāhabhāvye saṃsṛṣṭavacanāt siddhaḥ kṣaṇaniyamaḥ /
[146|22]
yaccāpi sūtra uktaṃ "trayāṇāṃ saṃnipātaḥ sparśaḥ" iti /
[146|22-146|23]
tat kathaṃ vijñānaṃ cāsti na ca trayāṇāṃ saṃnipāto na ca sparśa iti /
[146|23-146|24]
tasmādavaśyaṃ sarvatra vijñāne sparśaḥ sparśasahajā ca vedanaiṣṭavyā /
[146|24]
alamatiprasaṅgiyā kathayā /
prakṛtamevānukramyatām //
[146|25]
uktā samāsena caitasikī vedanā //
[146|26]
punaścāṣṭādaśavidhā sā manopavicārataḥ
[146|27]
saiva caitasikī vedanā punarāṣṭadaśa manopavicāravyavasthānādaṣṭādadhā bhidyate /
[146|27-146|28]
punaḥ saṃdhikaraṇaṃ cātra draṣṭavyam /
[146|28]
aṣṭādaśamano pavicārāḥ katame /
[146|28-147|01]
ṣaṭ saumanasyopacirāḥ ṣaṭ daurmanasyopavicārāḥ ṣaḍupekṣopavicārāḥ /
[147|01]
kathameṣāṃ vyavasthānam /
yadi svabhāvataḥ /
[147|02]
trayo bhaviṣyanti /
saumanasyadaurmanasyopekṣāvicārāḥ /
[147|02-147|03]
atha saṃprayogataḥ /
[147|03]
eko bhaviṣyati /
sarveṣāṃ manaḥ saṃprayuktatvāt /
athālambanataḥ /
[147|03-147|04]
ṣaṭ bhaviṣyanti /
[147|04]
rūpādiṣaḍviṣayālambanatvat /
tribhirapi sthāpanā /
[147|04-147|05]
teṣāṃ pañcadaśa rūpādyupavicārā asaṃbhinnālambanāḥ pratiniyatarūpādyālambanatvāt /
[147|05-147|06]
trayo dharmopavicārā ubhayathā /
[147|06]
manopavicārā iti ko 'rthaḥ /
[147|06-147|07]
manaḥ kila pratītyaite saumanasyadayo viṣayānupavicarantīti /
[147|07]
viṣayeṣu vā mana upavicārayantītyapare /
[147|08]
vedanāvaśena manaso viṣayeṣu punaḥ punarvicaraṇāt /
[147|08-147|09]
kasmāt kāyikī vedanā na manopavicāraḥ /
[147|09-147|10]
naiva hyasau mana evāśritā nāpyupavicārikā 'vikalpakatvādityayogaḥ /
[147|10]
tṛtīyadhyānasukhasya kasmānmanopavicāreṣvagrahaṇam /
[147|10-147|11]
āditaḥ kila kāmadhātau manobhūmikasukhendriyābhāvāttatpratidvandvena kuḥkhopavicārābhāvācceti /
[147|12]
yadi manobhūmikā evaite /
[147|12-147|13]
yattarhi sūtra uktaṃ "cakṣuṣā rūpāṇi dṛṣṭvā saumanasyasthānīyāni rūpāṇyupavicarantītyevamādiḥ /
[147|13]
katham /
[147|13-147|14]
pañcavijñānakāyābhinirhṛtatvamabhisaṃdhāyaitaduktaṃ "manobhūmikā hyete /
[147|14-147|15]
tadyathā 'śubhā cakṣurvijñānābhinirhṛtā ca manobhūmikā ce"ti /
[147|15-147|16]
api tu "dṛṣṭvā yāvat spṛṣṭve"ti vacanāt /
[147|16-147|17]
acodyamevaitat /
ye 'pya dṛṣṭvā yāvadaspṛṣṭvopavicarnti te 'pi manopavicārāḥ /
[147|17-147|18]
itrathā hi kāmadhātau rūpadhātvālambanā rūpādyupavicārā na syuḥ kāmadhātbalamvanāśca rūpadhātau gandharasaspraṣṭavyopavicārāḥ /
[147|18-147|19]
yathā tu yaktataraṃ tathoktaṃ yo 'pi rūpāṇi dṛṣṭvā śabdānupavicarati so 'pi manopavicāraḥ /
[147|20]
yathā tvanākulaṃ tathoktamindriyārthasya vyavacchedataḥ /
[147|20-147|21]
kimasti rūpaṃ yatsaumanasyasthānīyameva syāt yāvadupekṣāsthānīyameva /
[147|21-147|22]
asti saṃtānaṃ niyamayya na tvbālambanam //
[147|23-147|24]
athaiṣāṃ manopavicārāṇāṃ kati kāmapratisaṃyuktāsteṣāṃ ca kati kimālambanā evaṃ yāvadārūpyapratisaṃyuktā vaktavyāḥ /
[147|24]
āha
[147|25]
kāme svālambanāḥ sarve
[147|26]
āmadhātau sarve 'ṣṭādaśa santi sa ca teṣāṃ sarveṣāmālambanam /
teṣāmeva
[148|01]
rūpī dvādaśagocaraḥ /
[148|02]
rūpadhāturdvādaśānāmālambanaṃ ṣaṭ gandharasopavicārānapāsya /
tatra tayorabhāvāt /
[148|03]
trayāṇāmuttaraḥ
[148|04]
gocara iti vartate /
ārupyadhātustrayāṇāṃ dharmopavicārāṇāmālambanam /
[148|04-148|05]
tatra rūpādyabhāvāt //
[148|05]
uktāḥ kāmapratisaṃyukatāḥ /
[148|06]
rūpapratisaṃyuktā vaktavyāḥ /
tatra tāvat
[148|07]
dhyānadvaye dvādaśa
[148|08]
daurmanasyopavicārānapāsya /
te ca dvādaśa
[148|09]
kāmagāḥ
[148|10]
kāmān gacchantīti kāmagāḥ /
kāmadhātumālabanta ityarthaḥ /
[148|10-148|11]
dṛṣṭo hi viṣayāṇāṃ grahaṇārthe gamiprayogaḥ /
[148|11]
kathametat gamyate /
evametat gamyata iti /
[148|12]
svo 'ṣṭālambanam
[148|13]
sa eva rūpadhātusteṣaṃ svaḥ /
sa eva rūpadhātusteṣāṃ svaḥ /
[148|13-148|14]
svo 'ṣṭānāṃ manopavicārāṇāmālambanaṃ gandharasopavicārāṃścaturo hitvā /
[148|15]
ārūpyo dvayoḥ
[148|16]
dharmopavicārayorālambanam /
[148|17]
dhyānadvaye tu ṣaṭ /
[148|18]
tṛtīyacaturthayordhyānyoḥ ṣaḍupekṣopavicārā eva santi nānye /
teṣāṃ punarālambanaṃ
[148|19]
kāmāḥ ṣaṇṇāṃ
[148|20]
kāmadhātuḥ ṣaṇṇāmapyālambanam /
[148|21]
caturṇāṃ svaḥ
[148|22]
rūpadhātuścaturṇāṃ tatra gandharasābhāvāt /
[148|23]
ekasyālambanaṃ paraḥ
[148|24]
ārupyadhāturekasyaiva dharmopavicārasyālambanam /
uktā rūpapratisaṃyuktāḥ /
[149|01]
ārūpyapratisaṃyuktā idānīmucyante /
[149|02]
catvāro 'rūpisāmante
[149|03]
ākāśānantyāyatanasāmantakamatrārūpisāmantakam /
[149|03-149|04]
tatra catvāro rūpaśabdaspraṣṭavyadharmopavicārāḥ /
[149|04]
te ca
[149|05]
rūpagāḥ
[149|06]
caturthaṃ hi dhyānameṣāmālambanam /
[149|06-149|08]
yeṣāṃ tat vyavacchinnālambanamasti yeṣāṃ punaḥ paripiṇḍitālambanaṃ teṣāṃ tatraika eva saṃbhinnālambano dharmopavicāraḥ /
[149|09]
eka ūrdhvagaḥ /
[149|10]
eka eva dharmopavicārastatrārūpyadhātvālambanaḥ /
[149|11]
eko maule
[149|12]
maule punarārūpye dharmopavicāra evaiko 'sti nānyaḥ /
sa cāpi
[149|13]
svaviṣayaḥ
[149|14]
ārupyadhātvālambana eva /
[149|14-149|15]
nahi maulānāmārupyāṇāmadharo dhāturālambanamiti paścāt prativedaviṣyāmaḥ /
[149|15]
ete ca manopavicārāḥ
[149|16]
sarve 'ṣṭādaśa sāsravāḥ
[149|17]
nāsti kaścidanāsravaḥ /
kaḥ katibhiḥ samanvāgataḥ /
[149|17-149|21]
kāmadhātūpapanno rūpāvacarasya kuśalasya cittasyālābhī kāmāvacaraiḥ sarvaiḥ prathamadvitīyadhyānabhūmikairaṣṭābhiḥ tṛtīyacaturthadhyānabhūmikaiścaturbhiḥ kliṣṭairgandharasālambanān paryudasya ārūpyāvacareṇaikena kliṣṭenaivālābhī rūpāvacarasya kuśalasya cittasyā vitarāgaḥ sarvaiḥ kāmāvacaraiḥ prathamadhyānabhumikairdaśabhiḥ /
[149|21-149|22]
caturbhiḥ saumanasyopavicāraiḥ kliṣṭairgandharasālambanau vyudasya ṣaḍbhirūpekṣopavicārairanāgamyabhūmikaiḥ /
[149|22]
dvitīyadhyānabhūmikairaṣṭābhiḥ /
[149|23]
tṛtīyacaturthadhyānārūpyabhūmikaiḥ pūrvavat /
anayā varttanyā śeṣamanugantavyam /
[149|24-149|25]
dhyānopapannastu kāmāvacareṇaikenopekṣādharmopavicāreṇa nirmāṇacittasaṃprayuktena samanvāgato veditavyaḥ /
[149|25]
apara āha /
[149|25-150|01]
astyevaṃ manopavicārāṇāṃ vaibhāṣikīyo 'rthaḥ /
[150|01]
sūtrārthastvanyathā dṛśyate /
[150|01-150|02]
nahi yo yasmādvītarāgaḥ sa tadālambanamupavicaratīti yuktam /
[150|02-150|03]
ataḥ sāsravā api na sarve saumanasyādayo manopavicārāḥ /
[150|03]
kiṃ tarhi /
sāṃkleśikā yairmano viṣayānupavicaratīti /
[150|03-150|04]
kathaṃ copavicarati /
[150|04-150|05]
anunīyate ca pratihanyate cāpratisṅkhyāya copekṣate yeṣāṃ pratipakṣeṇa ṣaṭ sātatā vihārā bhavanti /
[150|05-150|07]
cakṣuṣā rūpāṇi dṛṣṭvā naiva sumanā bhavati na durmanā upekṣako viharati smṛtimān saṃprajānan evaṃ yāvanmanasā dharmān vijñāyeti /
[150|07-150|08]
nahyarhato laukikaṃ nāsti kuśalaṃ dharmālambanaṃ saumanasyaṃ yattu tatsāṃkleśikaṃ manasa upavicārabhutaṃ tasyaiva pratiṣedho lakṣyata iti /
[150|08-150|09]
punasta eva saumanasyādayaḥ ṣaṭtriṃśacchāstṛpadāni bhavanti /
[150|09]
gardhanaiṣkramyāśritabhedena /
[150|10]
tadbhedasya śāstrā gamitatvāt /
[150|10-150|11]
tatra gardhāśritāḥ kliṣṭā naiṣkramyāśritāḥ kuśalāḥ /
[150|11]
evametadvedanākhyaṃ bhavāṅgamanekaprakārabhedaṃ veditavyam /
[150|11-150|12]
śeṣāṇyaṅgāni punarnocyante /
[150|12]
kiṃ kāraṇam /
yasmāt
[150|13]
uktaṃ ca vakṣyate cānyat
[150|14]
kiñcidatrāṅgamuktaṃ kiñcit paścadvakṣyate /
tatra vijñānaṃ tāvaduktaṃ
[150|15]
"vijñānaṃ prativijñaptirmana āyatanaṃ ca tadi"ti /
[150|16]
ṣaḍāyatanamapyuktaṃ
[150|17]
"tadvijñānāśrayā rūpaprasādāścakṣurādaya" iti /
[150|18]
saṃskārā bhavaśca karmakośasthāne vyākhyāsyante /
tṛṣṇopādānāni kleśakośasthāne /
[150|19]
sa caiṣa pratītyasamutpādaḥ samāsataḥ kleśakarmavastūnīti prāk jñāpitam /
[150|20]
atra tu kleśa iṣyate /
[150|21]
bījavannāgavanmūlavṛkṣavattuṣavattathā
[150|22]
kimasya vījādibhiḥ sādharmyam /
[150|22-150|23]
tadyathā vījādaṅkurakāṇḍapatrādīnāṃ prabhavo bhavatyevaṃ kleśāt kleśakarmavastūnām /
[150|23-151|01]
yathā nāgādhiṣṭitaṃ saro na śuṣyatyevaṃ kleśanāgādhiṣṭhitaṃ janmasaraḥ /
[151|01-151|02]
yathā cānapoddhṛtamūlā vanaspatayaśchinnāśchinnāḥ punarapi prarohantyevamanapoddhṛtakleśamūlā gatayaḥ /
[151|02-151|03]
yathā ca vṛkṣāḥ kālena kālalṃ puṣpaphalānāṃ prasotāro bhavantyevaṃ kleśā apyasakṛt kleśakarmavastūnāṃ heturbhavanti /
[151|03-151|06]
yathā ca tuṣāvanaddhāstaṇḍulāḥ prarohaṇasamarthā bhavanti na kevalā evaṃ kleśaprāptatuṣāvanaddhaṃ karma janmāntaravirohaṇe samarthaṃ bhavati na kevalamityevaṃ tāvat kleśo bījādivadveditavyaḥ /
[151|07]
tuṣitaṇḍulavat karma tathaivauṣadhipuṣpavat /
[151|08]
tuṣau 'syāstīti tuṣī /
tuṣasthānīyaḥ kleśa uktaḥ /
[151|08-151|09]
idānīṃ tuṣitaṇḍulasthānīyaṃ karmmocyate /
[151|09-151|10]
santyoṣadhayaḥ phalapākāntā evaṃ karmāṇi vipacya punarvipākānabhinirvarttayante /
[151|10-151|11]
yathā ca puṣpaṃ phalotpattavāsannaṃ kāraṇamevaṃ karmāṇi vipākotpatto veditavyāni /
[151|12]
siddhānnapānavadvastu
[151|13-151|14]
pathā siddhamannaṃ pānaṃ ca kevalaṃ paribhogāya kalpyate na punarvirohāya evaṃ vipākākhyaṃ vastu /
[151|14]
nahi punarvipākādvipākāntaraṃ janmāntareṣu pravarhate /
[151|14-151|15]
yadi hi pravardheta mokṣo na syāt /
[151|15-151|16]
na khalveṣa janmasaṃtāna evaṃ pratītyasamutpadyamāno bhavacatuṣṭayaṃ nātikrāmati /
[151|16]
yadutāntarābhavamupapattibhavaṃ pūrvakālabhavaṃ maraṇabhavaṃ ca /
[151|16-151|17]
te ca vyākhyātāḥ /
[151|18]
tasmin bhavacatuṣṭaye
[151|19]
upapattibhavaḥ kliṣṭaḥ
[151|20]
ekāntena /
katamena kleśena /
[151|21]
sarvakleśai svabhūmikaiḥ /
[151|22]
yadbhamika upapattibhavastadbhūmikaīreva sarvakleśaiḥ /
[151|22-151|23]
nahi sa kleśo 'sti yena pratisamdhibandhaḥ pratividyate ityābhidharmikāḥ /
[151|23-151|24]
kleśaireva tu na paryavasthānaiḥ svatantraīḥ /
[151|24-151|25]
yadyapi sā 'vasthā mandikā yastu yatrābhīkṣṇaṃ carita āsannaśca tasya tadānīṃ sa eva kleśa upatiṣṭhate /
[151|25]
pūrvāvedhāt /
[151|25-151|26]
antarabhavapratisaṃdhirapyevamavaśyaṃ kliṣṭo veditavyaḥ /
[151|27]
tridhā 'nye
[151|28]
anye trayo bhavāstriprakārāḥ antarabhavādayaḥ kuśalakliṣṭāvyākṛtāḥ /
[152|01]
athaiṣāṃ bhavānāṃ katamaḥ kiṃpratisaṃyuktaḥ /
[152|02]
traya ārūpye
[152|03]
antarābhavaṃ varjayitvā /
[152|03-152|04]
nahyārūpyadhātuḥ sthānāntaraparicchinno yasya prāptyarthamantarābhavo 'bhinirvarteta /
[152|04-152|05]
kāmarūpadhātvoraparisaṃkhyānāt sarva eva catvāro bhavāḥ santītyanujñāpitaṃ bhavati /
[152|05-152|06]
ukto yathā sattvānāṃ pratītyasamutpādo vistareṇa /
[152|07]
atha kathaṃ sattvānāṃ sthitibhavatītyāha
[152|08]
āhārasthitikaṃ jagat
[152|09-152|10]
eko dharmo bhagavatā svayamabhijñāyābhisaṃbadhyākhyāto "yaduta sarvasttvā āhārasthitikā" iti sūtrapadam /
[152|10]
ke punarāhārāḥ /
catvāra āhārāḥ /
[152|10-152|11]
kavaḍīkārāhāraḥ prathamaḥ /
[152|11]
audārikaḥ sūkṣmaśca /
[152|11-152|12]
sūkṣmo 'ntarābhavikānāṃ gandhāhāratvāt /
[152|12]
devānāṃ prāthamakalpikānāṃ ca niḥṣyandābhāvāt /
[152|12-152|13]
tailasyeva sikatāsvaṅgeṣvanupraveśāt /
[152|13]
sūkṣmāṇāṃ vā sūkṣmo bālakasaṃsvedajantukādīnām /
[152|13-152|14]
sparśo dvitīyaḥ /
[152|14]
manaḥsaṃcetanā tṛtīyaḥ /
vijñānamāhāraścaturthaḥ /
[152|15]
tatra punaḥ
[152|16]
kavaḍīkāra āhāraḥ kāme
[152|17]
na rūpārūpyadhātvostadvītarāgasya tatropapatteḥ /
sa ca
[152|18]
tryāyatanātmakaḥ /
[152|19]
kāmāvacarāṇi gandharasaspraṣṭavyāyatanāni sarvāṇyeva kavaḍīkāra āhāraḥ /
[152|19-152|20]
kavaḍīkṛtyābhyavaharaṇāt /
[152|20]
mukhanāsikāgrāsavyavacchedataḥ /
[152|20-152|21]
cchāyātapajvālāprabhāsu teṣāṃ kathamāhāratvam /
[152|21]
bāhulyena kilaiṣa nirdeśaḥ /
[152|21-152|22]
yānyapi tu nābhyavahniyante sthitiṃ cāharanti tānyapi sūkṣma āhāraḥ /
[152|22]
snānābhyaṅgavaditi /
[152|22-152|23]
kasmānna rūpāyatanamāhāraḥ /
[152|23]
tadapi kavaḍīkṛtyābhyavahriyate /
[152|24]
na rūpāyatanaṃ tena svākṣamuktānanugrahāt
[152|25]
āhāro hi nāma ya indriyamahābhūtānāmanugrahāya saṃvarttate /
[152|25-152|26]
rūpāyatanaṃ cābhyavaharaṇakāle svamindriyaṃ tanmahābhūtāni vā nānugṛhṇāti /
[152|26]
kuta evānyānyaviṣatvāt /
[153|01-153|02]
yadāpi ca dṛśyamāne sukhasaumanasye ādadhāti tadāpi tadālambanaḥ sukhavedanīyaḥ sparśa āhāro bhavati na rūpam /
[153|02-153|03]
muktānāmanāgāmyarhetāṃ sumanojñamapyāhāraṃ paśyatāmanugrahābhāvāt /
[153|04]
sparśasaṃcetanāvijñā āhārāḥ sāsravāstriṣu /
[153|05]
sparśastrikasaṃnipātajaḥ /
[153|05-153|06]
cetanā manaskarma vijñānaṃ ca sāsravāṇyevāhārāḥ triṣvapi dhātuṣu saṃvidyante /
[153|06]
kimarthaṃ nānāsravāṇi /
[153|06-153|07]
yasmāt bhavāpoṣaṇārtha āhārārthaḥ /
[153|07]
tāni ca bhāvakṣayāyotthitānīti vaibhāṣikāḥ /
[153|07-153|09]
api tu sūtra uktaṃ "catvāra ime āhārā bhūtānāṃ sattvānāṃ sthitaye yāpanāyai saṃbhavaiṣiṇāṃ cānugrahāye"ti /
[153|09]
na caivamanāsravā dharmā iti nāhārāḥ /
[153|10]
bhūtā hi tāvatsattvā upapannā iti vijñāyante /
atha saṃbhavaiṣiṇaḥ katame /
[153|11]
manomayaḥ saṃbhavaiṣī gandharvaścāntarābhavaḥ
[153|12]
nirvṛttiśca
[153|13]
antarābhavo hyebhirabhidhānairukto bhagavatā /
[153|13-153|14]
sa eva manonirjātatvāt manomaya uktaḥ /
[153|14]
śukraśoṇitādikaṃ kiñcidbāhyamanupādāya bhāvāt /
[153|14-153|15]
saṃbhavaiṣaṇaśīlatvāt saṃbhavaiṣī /
[153|15]
gandharvaṇāt gandharvaḥ /
upapattyadbhimukhatvādabhinirvṛttiḥ /
[153|15-153|16]
"avyābādhamātmabhāvamabhinirvartya savyābādhe loke upapadyata" iti sūtrapadāt /
[153|16-153|18]
Original text: Abhidharmakośabhāṣya · Edition: s of (1) P. Pradhan (ed.), Abhidharmakośabhāṣyam of Vasubandhu. (rev. 2nd ed.) Patna: K.P. Jayaswal Research Center, 1975. (2) Dwarikadas Shastri, Swami (ed.), Abhidharmakosa & Bhasya of Acarya Vasubandhu with Sphutartha Commentary of Acarya Yasomittra. (2 vols.) Varanasi: Bauddha Bharati, 1998. · Data entry Dan Lusthaus Paul Hackett · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0