Language

ENहिગુ
Scripture Library

Abhidharmakośabhāṣya · Part 221240

tatrāyaṃ dharmasaṃketo yadutāsmin satīdaṃ bhavatīti vistareṇa pratītyasamutpādaḥ "/
[129|12]
kīdṛśastarhyātmā na pratiṣidhyate /
[129|13]
skandhamātraṃ tu
[129|14]
yadi tu skandhamātramevātmeti upacaryate tasyāpratiṣedhaḥ /
[129|14-129|15]
evaṃ tarhi skandhā eva lokāntaraṃ saṃcarantīti prāptaṃ skandhamātraṃ tu nātra saṃcaratīti /
[129|16]
kleśakarmābhisaṃskṛtam /
[129|17]
antarābhavasaṃtatyā kukṣimeti pradīpavat
[129|18]
kṣaṇikā hi skandhāsteṣāṃ saṃcarituṃ nāsti śaktiḥ /
[129|18-129|19]
kleśaistu paribhāvitaṃ karmabhiśca kleśamātramantarābhāsaṃjñikayā saṃtatyā mātuḥ kukṣimāyāti /
[129|19-129|20]
tadyathā pradīpaḥ kṣaṇiko 'pi saṃtatyā deśāntaramiti nāstyeṣa doṣaḥ /
[129|20-129|21]
tasmātsiddhametadasatyapyātmani kleśakarmābhisaṃskṛṭaḥ skandhānāṃ saṃtāno mātuḥ kukṣimāpadyata iti /
[129|21]
sa punaḥ
[129|22]
yathākṣepaṃ kramādvṛddhaḥ santānaḥ kleśakarmabhiḥ /
[129|23]
paralokaṃ punaryāti
[129|24]
nahi sarvasya skandhasantānasyākṣepastulyo bhavatyāyupyasya karmaṇo bhedāt /
[129|24-129|25]
ato yasya yāvānākṣpastasya tāvatī vṛddhiḥ krameṇa bhavati /
[129|25]
kena krameṇa /
[130|01-130|02]
"kalalaṃ prathamaṃ dhavati kalalājjāyate 'rbudaḥ /
arbudājjāyate peśī peśīto jāyate ghanaḥ //
[130|03-130|04]
ghanāt praśākhā jāyante keśaromanakhādayaḥ /
indriyāṇi ca rūpīṇi vyañjanānyanupūrvaśaḥ //
[130|05]

ityāryāḥ /
[130|05-130|06]
etāḥ pañca garbhāvasthāḥ kalalārbudapeśīghanapraśākhāvasthāḥ /
[130|06-130|08]
tasya khalu kālāntareṇa paripākaprāptasya garbhaśatlasyābhyantarāt mātuḥ kukṣau karmavipākajā vāyavo vānti ye taṃ garbhaśalyaṃ saṃparivarttya mātuḥ kāyāvakṣaradvārābhimukhamavasthāpayanti /
[130|08-130|09]
sakrūrapurīṣapiṇḍa ivātimātraṃ sthānāt pracyuto duḥkhaṃ saṃparivarttyate /
[130|09-130|15]
yadi punaḥ kadācinmāturāhāravihārakriyāpacāreṇa ca pūrvakarmāparādhena garbha eva vyāpādaṃ prāpnoti tata enaṃ tajjñāstriyaḥ kumārabhṛtyakā vā sukhoṣṇena sarpistailena supiṣṭena śālmalīkalkenānyena vā hastamabhyajya tīkṣṇaṃ tanukaṃ cātra śastrakamupanivadhya tasminvarcaskūpa ivogradurgandhāndhakārasamalapalvale suvahukrimikulasahasrāvāse nityasrāviṇi satatapratikriye śukraśroṇitalasikāmalasaṃklinnaviklinnakvathitapicchile paramavībhatsadarśane chidratanucarmāvacchādite pūrvakarmavīpākarje mahati kāmanāḍīrvaṇe hastaṃ praveśyā ṅgamaṅgaṃ nikṛtyādhyāharanti /
[130|16]
sa cāpyaparaparyāyavedanīyena karmaṇā pūrvakeṇa kāmapi gatiṃ nīyate /
[130|16-130|20]
atha punaḥ svasti prajāyate tata enaṃ mātā putrābhilāṣiṇī tatparikā vā striyaḥ sadyojātakaṃ taruṇavrṇāyamānātmānaṃ śastrakṣārā yamāṇasaṃsparśābhyāṃ pāṇibhyāṃ parigṛhya snāpayanti stanyena sarpipā vāpyāyayanti audārikaṃ cāhāramāhartuṃ krameṇābhyāsayanti /
[130|20-130|21]
tasya vṛddheranvayādindriyāṇāṃ paripākānpunarapi kleśāḥ samudācaranti karmaṇi copacayaṃ gacchanti /
[130|21-130|22]
saḥ taiḥ kāyasya bhedādantarābhavasaṃtatyā pūrvavat paralokaṃ punaryāti /
[130|23]
ityanadibhavacakrakam
[130|24-130|25]
etena prakāreṇa kleśakarmahetukaṃ janma taddhetukāni punaḥ kleśakarmāṇi tebhyaḥ punarjanmetyanādibhavacakrakaṃ veditavyam /
[130|25-130|26]
ādau hi parikalpyamāne tsyāhetukatvameteṣu sajyeta sati cāhetukatve sarvamevedamahetukaṃ prāduḥsyāt /
[130|27-130|28]
dṛṣṭaṃ cāṅkurādīṣu vījādīnāṃ sāmarthyaṃ deśakālapratiniyamādagnyādīnāṃ ca pākajādiṣviti nāsti nirhetukaḥ prādurbhāvaḥ /
[130|28-131|01]
nityakāraṇāstitvavādaśca prāgeva paryudastaḥ /
[131|01]
tasmānnāstyeva saṃsārasyādiḥ /
antastu hetukṣayāt yuktaḥ /
[131|01-131|02]
hetvadhīnatvājjanmano vījakṣayādivaṅkurasyeti /
[131|03]
ya eṣa skandhasaṃtāno janmatrayāvastha ūpadiṣṭaḥ
[131|04]
sa pratītyasamutpādo dvādaśāṅgastrikāṇḍakaḥ /
[131|05-131|06]
tatra dvādaśāṅgāni avidyā saṃskārā vijñānaṃ nāmarūpaṃ ṣaḍāyatanaṃ sparśo vedanā tṛṣṇā upādānaṃ bhavo jātirjarāmaraṇaṃ ca /
[131|06-131|07]
trīṇi kāṇḍāni pūrvāparāntamadhyānyatītānāgatapratyutpannāni janmāni /

[131|07-131|08]
kathameṣu trikāṇḍeṣu dvādaśāṅgāni vyavasthāpyante /
[131|09]
pūrvāparāntayordve dve madhye 'ṣṭau
[131|10]
avidyā saṃskārāśca pūrvānte jātirjarāmaraṇaṃ cāparānte /
[131|10-131|11]
śeṣāṇyaṣṭau madhye /
[131|11]
kiṃ punaretānyaṣṭāṅgāni sarvasyāṃ jātau bhavanti /
netyāha /
kasya tarhi /
[131|12]
paripūriṇaḥ
[131|13-131|14]
parīpūro 'syāstīti paripūro ya etāni sarvāṇyevāvasthāntarāṇi spṛśati so 'tra pudgalo 'bhipreto na tu yo 'ntarāla eva mriyate /
[131|14]
nāpi rūpārupyāvacaraḥ /
[131|14-131|15]
tathā hi mahānidānaparyāye kāmāvacara eva pudgalo nirdiṣṭaḥ /
[131|15-131|16]
"vijñānaṃ cedānanda mātuḥ kukṣiṃ nāvakrāmedi"ti vacanāt /
[131|16-131|18]
yadā tu dvividhaḥ pratītyasamutpāda ucyate paurvāntikaścāparāntikaśceti tadā saptāṅgāni paurvāntiko yāvadvedanāntaḥ pañcāparāntikaḥ /
[131|18]
saphalahetukayoḥ pūrvāparāntayorgrahaṇāt /
[131|19]
atha ka ime 'vidyādayaḥ /
[131|20]
pūrvakleśā daśā 'vidyā
[131|21]
yā pūrvake janmani kleśāvasthā sehāvidyetyucyate /
[131|21-131|22]
sāhacaryāttadvaśena teṣāṃ samudācārācca /
[131|22]
rājāgamanavacane tadanuyātrikā gamanasiddhavat /
[131|23]
saṃskārāḥ pūrvakarmaṇaḥ /
[131|24]
daśeti varttate /

[131|24-131|25]
pūrvajanmanyeva yā puṇyādikarmāvasthā seha saṃskārā ityucyante yasya karmaṇa iha vipākaḥ /
[131|26]
saṃdhiskandhāstu vijñānaṃ
[131|27]
mātuḥ kukṣī pratisaṃdhikṣaṇe pañca skandhā vijñānam /
[132|01]
nāmarūpamataḥ param
[132|02]
prāk ṣaḍāyatanotpādāt
[132|03-132|04]
saṃdhicittāt pareṇa yāvat ṣaḍāyatanaṃ notpadyate sā 'vasthā nāmarūpaṃ tāvat ṣaḍāyatanamityucyate /
[132|04-132|05]
prakcaturāyatanotpādādini vaktavye ṣaḍāyatanavacanaṃ tadā tadvyavasthāpanāt /
[132|06]
tatpūrvaṃ trikasaṃgamāt /
[132|07-132|08]
utpanne ṣaḍāyatane sāvasthā tāvat ṣaḍāyatanamityucyate yāvadindriyaviṣayavijñānatrikasaṃnipātaḥ /
[132|09]
sparśaḥ prāksukhaduḥkhādikāraṇajñānaśaktitaḥ
[132|10]
trayāṇāṃ saṃnipātāt sparśo bhavati /
[132|10-132|11]
sa yāvadvedanātrayakāraṇaparicchedena samartho bhavati sā 'vasthā sparśa ityucyate /
[132|11]
paricchedasāmarthye sati
[132|12]
vittiḥ prāk maithunāt
[132|13]
vedanāvasthā yāvanmaithunarāgo na samudācarati /
[132|14]
tṛṣṇā bhogamaithunarāgiṇaḥ /
[132|15]
kāmaguṇamaithunarāgasamudācārāvasthā tṛṣṇetyucyate yāvanna tadviṣayaparyeṣṭimāpadyate /
[132|16]
upādānaṃ tu bhogānāṃ prāptaye paridhāvataḥ
[132|17-132|18]
yasyāmavasthāyāṃ viṣayaprāptaye paryeṣṭimāpannaḥ sarvato dhāvatyasāvavasthā upādānamityucyate /
[132|18]
tathā ca paridhāvan

[132|19]
sa bhaviṣyat bhavaphalaṃ kurute karma tat bhavaḥ /
[132|20]
sa viṣayāṇāṃ prāptihetoḥ paridhāvan paunarbhavikaṃ karmopacinoti so 'sya bhavaḥ /
[132|21]
tena hi karmaṇā punaritaḥ pracyutasyāyatyāṃ pratisaṃdhirbhavati /
yo 'sau
[132|22]
pratisaṃdhiḥ punarjātiḥ
[132|23]
yadeveha vijñānāṅgaṃ tadevāsyānyatra janmani jātiḥ /
tat ūrdhvaṃ
[132|24]
jarāmaraṇamā vidaḥ
[132|25]
jāteḥ pareṇa yāvadedanāvasthā jarāmaraṇam /
[132|25-132|27]
yānyeveha catvāryaṅgāni nāmarūpaṣaḍāyatanasparśavedanāstānyevānyatra jarāmaraṇamityetāni dvādaśāṅgāni /
[132|27]
sa caiṣa pratītyasamutpādaścaturvidha ucyate /
[133|01]
kṣaṇikaḥ prakarṣikaḥ sāṃbandhikaḥ āvasthikaśca /
kathaṃ kṣaṇikaḥ /
[133|01-133|02]
ekasmin khalvapi kṣaṇe dvādaśāṅgāni bhavanti /
[133|02-133|03]
tadyathā lobhavaśena prāṇinaṃ jīvitād vyaparopayet /
[133|03]
yo mohaḥ sā 'vidyā /
yā cetanā te saṃskārāḥ /
vastuprativijñaptirvijñānam /
[133|04]
vijñānasahabhuvaścatvāraḥ skandhā nāmarūpam /
[133|04-133|05]
nāmarūpe vyavasthāpitāni indriyāṇi ṣaḍāyatanam /
[133|05]
ṣaḍḍāyatanābhinipātaḥ sparśaḥ /
sparśānubhavanaṃ vedanā /
[133|05-133|06]
yo lobhaḥ sa tṛṣṇā /

[133|06]
tatsaṃprayuktāni paryavasthānāni upādānam /
[133|06-133|07]
tatsamutthitaṃ kāyavākkarma bhavaḥ /
[133|07-133|08]
teṣāṃ dharmāṇāmutsarjanaṃ jātiḥ parīpāko jarā bhaṅgo maraṇamiti /
[133|08]
punarāhuḥ /
[133|08-133|09]
kṣaṇikaḥ sāṃbandhikaśca yathā prakaraṇeṣu "pratītyasamutpādaḥ katamaḥ /
[133|09]
sarve saṃskṛtā dharmā" iti /
[133|09-133|10]
āvasthiko dvādaśa pañcaskandhikā avasthā nirantarajanmatrayasaṃbaddhāḥ /
[133|10]
sa eva prākarṣikaḥ /
eṣāṃ katamo 'yamabhipreto bhagavataḥ /
[133|11]
āvasthikaḥ kileṣṭo 'yaṃ
[133|12]
yadyaṅgamaṅgaṃ pañca skandhāḥ kiṃ kāraṇamavidyādīneva dharmān kīrttayati sma /
[133|13]
prādhānyattvaṅgakīrtanam /
[133|14-133|15]
avidyāpradhānāmavasthāmavidyāṃ jagāda saṃskārapradhānāṃ saṃskārānyāvajjarāmaraṇamityadoṣaḥ /
[133|15-133|16]
kiṃ punaḥ kāraṇaṃ sūtre dvādaśāṅga uktaḥ prakaraṇeṣvanyathā "pratītyasamutpādaḥ katamaḥ /
[133|16]
sarve saṃskṛtā dharmā" iti /
[133|16-133|17]
abhiprāyikaḥ sūtre lākṣaṇiko 'bhidharmaḥ /
[133|17-133|18]
tathāvasthikaḥ kṣaṇikaḥ prākarṣikaḥ sāṃbandhikaḥ sattvākhyo 'sattvākhyaśceti bhedaḥ /
[133|18]
kimarthaṃ punaḥ sūtre sattvākhya eva /
[133|19]
pūrvāparāntamadhyeṣu saṃmohavinivṛttaye
[133|20]
ata eva ca trikāṇḍaḥ /
[133|20-133|21]

tatra pūrvāntasaṃmoho yata iyaṃ vicikitsā kiṃ nva hamabhūvamatīte 'dhvani āhosvinnābhūvaṃ ko nvahamabhūvaṃ kathaṃ nvahamabhūvamiti /
[133|22]
aparāntasaṃmoho yata iyaṃ vicicitsā kiṃ nu bhaviṣyāmyanāgate 'dhvanīti vistaraḥ /
[133|23]
madhyasaṃmoho yata iyaṃ vicikitsā kimsvididaṃ ke santaḥ ke bhaviṣyāma iti /
[133|24-133|26]
etasya trividhasya saṃmohasya vyāvarttanārthaṃ sattvākhya eva trikāṇḍaśca pratītyasamutpāda upadiṣṭaḥ sūtre yathākramamavidyā saṃskārāśca jātirjarāmaraṇaṃ ca vijñānaṃ yāvat bhavaśca /
[133|26-134|02]
tathāhi sūtra evoktaṃ "yataśca bhikṣavo bhikṣuṇā pratītyasamutpādaśca pratītyasamutpannāśca dharmā evaṃ yathābhūtaṃ samyak prajñayā dṛṣṭā bhavanti /
[134|02]
sa na pūrvāntaṃ pratisarati kiṃ nvahamabhūvamatīte 'dhvanī"ti vistaraḥ /
[134|03]
tṛṣṇopādānabhavā apyaparāntasaṃmohavyāvartanārthamityapare /
[134|03-134|04]
tasyaiva hyete hetava iti sa punareṣa dvādaśāṅgaḥ pratītyasamutpādastrisvabhāvo veditavyaḥ /
[134|05]
kleśakarmavastūni /
tatra
[134|06]
kleśāstrīṇi
[134|07]
trīṇyaṅgāni kleśasvabhāvānyavidyātṛṣṇepādānāni /
[134|08]
dvayaṃ karma
[134|09]
aṅgadvayaṃ karmasvabhāvaṃ saṃskārā bhavaśca /
[134|10]
sapta vastu
[134|11]
saptāṅgāni vastusvabhāvāni vijñānanāmarūpaṣaḍāyatanasparśavedanājātijarāmaraṇāni /
[134|12]
kleśakarmāśrayatvāt /
yathā ca vastu saptāṅgāni
[134|13]
phalaṃ tathā /
[134|14]
saptaivāṅgāni phābhūtāni /
śeṣāṇi pañca hetubhūtāni /
[134|14-134|15]
karmakleśasvabhāvabhūtatvāt /

[134|15]
kiṃ punaḥ kāraṇaṃ madhye phalahetū viśālitau /
[134|15-134|16]
vastunaḥ pañcadhā bhedāt /
[134|16]
kleśasya dvidhā /
anāgate 'dhvani phalaṃ saṃkṣiptaṃ dvidhā bhedāt /
[134|17]
atīte 'dhvani heturekamukhakleśopadeśāditi /
[134|18]
phalahetvabhisaṃkṣepo dvayormadhyānumānataḥ
[134|19]
madhyenaiva hi pūrvāntāparāntayorapi hetuphalavistaraḥ śakyo 'numānumiti noktaḥ /
[134|20]
punaraparātmakaṃ hi yatnaṃ mā kāryamiti /
[134|20-134|22]
yadi khalu dvādaśāṅga eva pratītyasamutpāda evaṃ satyavidyāyā anupadiṣṭahetukatvādādimān saṃsāraḥ prāpnoti jarāmaraṇasya cānupadiṣṭaphalatvādantavān /
[134|22-134|23]
aṅgāntaraṃ vā punarupasaṃkhyātavyaṃ tasyāpyanyasmāditya navasthāprasaṅgaḥ /
[134|23]
nopasaṃkhyātavyam /
yasmādupadarśito 'tra bhagavatā
[134|24-134|25]
kleśāt kleśaḥ kriyā caiva tato vastu tataḥ punaḥ /
vastukleśāśca jāyante bhavāṅganāmayaṃ nayaḥ
[134|26]
kleśāt kleśo jāyate tṛṣṇāyā upādānam /
kleśāt karma /
[134|26-135|01]
upādānāt bhavo 'vidyāyāśca saṃskārā /
[135|01]
karmavastusaṃskārebhyo vijñānaṃ bhavācca jātiḥ /
[135|01-135|02]
vastuno vastuvijñānānāmarūpaṃ yāvat sparśādvedanā jāteśca jarāmaraṇam /
[135|02-135|03]
vastunaḥ kleśo vedanāyā stṛṣṇeti /
[135|03-135|04]
yasmādeṣa nayo vyavasthito bhavāṅgānāṃ tasmādavidyā 'pi kleśasvabhāvā vastunaḥ kleśādveti jñāpitaṃ bhavati /
[135|04-135|05]
vedanāvaśācca jarāmaraṇavastunaḥ punaḥ kleśo bhāvīti nātra punaḥ kiñcidupasaṃkhyeyam /

[135|05-135|06]
"evamasya kevalasya mahato duḥkhaskandhasya samudayo bhavatī"ti vacanāt /
[135|06]
anyathā hi kimasya sāmarthyaṃ syāt /
[135|07]
ayoniśomanaskārahetukā 'vidyoktā sūtrāntare /
avidyāhetukaścāyoniśomanaskāraḥ /
[135|08]
sa cehāpyupādānāntarbhūtatvādukto bhavatīti apare /
[135|08-135|09]
kathamayoniśomanaskārasyopādāne 'ntarbhāvaḥ /
[135|09]
yadi saṃprayogataḥ /
tṛṣṇā 'vidyayorapi tasyāntarbhāvaprasaṅgaḥ /
[135|10]
satyapi cāntarbhāve kathamatredaṃ jñāpitaṃ bhavatyayoniśomanaskārahetukā avidyeti /
[135|11-135|12]
yadi tarhyantarbhāvenaiva hetuphalabhāvo vijñāyate tṛṣṇā 'vidyayorapi tarhi tatrāntarbhāvā daṅgantaratvaṃ śakyamakarttum /
[135|12]
anyaḥ punarāha /
[135|12-135|13]
ayoniśo manaskāro heturavidyāyā uktaḥ sūtrāntare /
[135|13]
sa cāpi sparśakāle nirdiṣṭaḥ /
[135|13-135|14]
"cakṣuḥ pratītya rūpāṇi cotpadyate āvilo manaskāro mohaja" iti /
[135|14]
vedanākāle cāvaśyamavidyayā bhavitavyam /
[135|15]
"avidyāsaṃsparśajaṃ veditaṃ pratītyotpannā tṛṣṇe"ti sūtrāntarāt /
[135|16-135|17]
ataḥ sparśakāle bhavannayoniśomanaskāro vedanāsahavarttinyā avidyāyāḥ pratyayabhāvena siddha iti nāstyahetukatvamavidyāyā na cāṅgāntaramupasaṃkhyeyam /
[135|17-135|18]
nacāpyanavasthāprasaṅgaḥ /
[135|18-135|19]
tasyāpyayoniśomanaskārasya punarmohajavacanādāvilo manaskāro mohaja iti /
[135|19]
tattarhyetadantyatroktamiha punarvaktavyam /
na vaktavyam /
kathamanucyamānaṃ gamyate /

[135|20]
yuktitaḥ /
kayā yuktyā /
[135|20-135|21]
nahi niravadyā vedanā tṛṣṇāyāḥ pratyayībhavatyarhatāṃ na cāvīparītaḥ sparśaḥ kliṣṭāyā vedanāyāḥ /
[135|21-135|22]
naca punarniravadyasyārhataḥ sparśo viparīta ityanayā yuktyā /
[135|22]
atiprasaṅga evaṃ prāpnoti /
[135|22-135|23]
yauvat yuktyā saṃbhavati tāvadanuktam gamyata iti /
[135|23-135|24]
tasmānna bhavatyayaṃ parihāraḥ /
[135|24]
acodyameva tvetad /
[135|24-135|25]
avidyājarāmaraṇayoḥ pareṇāṅgantarānabhidhānātsaṃsārasyādyantavattvaprasaṅgaḥ /
[135|25]
nacāparipūrṇo nirdeśa iti /
kiṃ kāraṇam /
[135|26-135|27]
pravṛttisaṃmūḍebhyo vineyebhyaḥ kathaṃ paralokādihaloka ihalokācca punaḥ paralokaḥ saṃbadhyata ityetāvato 'trārthasya vivakṣitatvāt /
[135|27]
etasya ca pūrvamevottatvāt /
[136|01]
pūrvāparāntamadhyeṣu saṃmoha vinivṛttaye" /
[136|02-136|03]
uktaṃ bhagavatā "pratītyasamutpādaṃ vo bhikṣavo deśayiṣyāmi pratītyasamutpannāṃśca dharmānityathaka eṣāṃ viśeṣaḥ /
[136|03]
śāstratastāvanna kaścit /
[136|03-136|04]
ubhyaṃ hi sarve saṃskṛtā dharmā iti /
[136|04]
kathamidānīmanutpannā evānāgatāḥ pratītyasamutpannā ityucyante /
[136|04-136|05]
kathaṃ tāvadakṛtā evānāgatāḥ saṃskṛtā ucyante /
[136|05]
ābhisamskārikayā cetanayā cetitatvāt /
[136|05-136|06]
anāsravāḥ katham /

[136|06]
te 'pi cetitāḥ kuśalayā cetanayā prāptiṃ prati /
nirvāṇe 'pi prasaṅgaḥ /
[136|07-136|08]
tajjātīyatvāttattatraivātideśo yathā naca tāvadrūpyate rūpaṃ cocyate tajjātīyatvādityadoṣaḥ /
[136|08]
sūtrābhiprāyastvayamucyate /
[136|09]
heturatra samutpādaḥ samutpannaṃ phalaṃ matam /
[136|10-136|11]
hetubhūtamaṅgapratītyasamutpādaḥ samutpadyate 'smāditi dṛtvā phalabhūtamaṅga pratītyasamutpannam /
[136|11]
evaṃ sarvāṇyaṅgānyubhayayathā sidhyanti /
hetuphalabhavāt /
[136|11-136|12]
na caivaṃ satyavyavasthā bhavantyapekṣābhedāt /
[136|12-136|13]
yadapakṣaya pratītyasamutpādo na tadevāpekṣya pratītyasamutpannaṃ hetuphalavat pitṛputravacca /
[136|13-136|14]
sthavirapūrṇāśaḥ kilāha syāt pratīyasamutpādo na pratītyasamutpannā dharmā iti /
[136|14]
catuṣkoṭikaḥ /
[136|15]
prathamā koṭiranāgatā dharmāḥ /
dvitīyā 'rhataścaramāḥ /
[136|15-136|16]
tṛtīyā tadanye 'tītapratyupannā dharmāḥ /
[136|16]
caturthya saṃskṛtā dharmā iti /
atra tu sautrāntikā vijñāpayanti /
[136|16-136|17]
kiṃ khalvetā iṣṭaya ucyante yā yasyeṣṭirāhosvitsūtrārthaḥ /
[136|17]
sūtrārtha ityāha /
[136|17-136|18]
yadi sūtrārtho naiṣa sūtrārthaḥ /
[136|18]
kathaṃ kṛtvā /
[136|18-136|19]
yattāvaduktamā "vasthika eṣa pratītyasamutpādo dvādaśa pañcaskandhikā avasthā dvādaśaṅgānī" tyetadutsūtram /

[136|19]
sūtre 'nyathā nirdeśād /
[136|20]
"avidyā katamā /
yattat pūrvānte 'jñānami"ti vistareṇa /
[136|20-136|21]
yacca nītārthaṃ na tat punarneyaṃ bhavatīti naiṣa sūtrārthaḥ /
[136|21]
na vai sarvaṃ nirdeśato nītārthaṃ bhavati /
[136|21-136|22]
yathāpradhānaṃ cāpi nirdeśāḥ kriyante /
[136|22-136|23]
tadyathā hastipadopame "pṛthivīdhātuḥ katamaḥ" ityadhikṛtyāha "keśā romāṇī"ti /
[136|23]
santi ca tatrānye 'pi rūpādayaḥ /
evamatrāpi yathāpradhānaṃ nirdeśaḥ syāt /
[136|24]
aupasaṃhāra eṣaḥ /
nahi tatra keśādayaḥ pṛthivīdhātunā nirdiśyante /
[136|24-136|25]
yata eṣāmaparipūrṇo nirdeśaḥ syādapi tu keśādibhireva pṛthivīdhātuḥ tatra nirdeśyate /
[136|25-136|26]
na ca keśādīnabhyatītyāpyasti pṛthivīdhāturiti saṃpūrṇa evāsya nirdeśaḥ /
[136|26-137|01]
evamihāpyavidyādīnāṃ paripūrṇa eva nirdeśo na sāvaśeṣaḥ /
[137|01-137|02]
nanu cābhyatītyāpi keśādīnaśrukheṭa śiṅghāṇakā diṣvasti pṛthivīdhātuḥ /
[137|02]
so 'pi nirdiṣṭa eveti /
[137|02-137|04]
yadva "punaranyadapyasmin kāye khakūkhaṭaṃ kharagatamiti vacanāt bhavatu vā tathaivāvidyāvaśeṣo yadi śakyate darśayitum /
[137|04]
jātyantarasya tvavidyāyāṃ kiṅkṛtaḥ prakṣepaḥ /
[137|05-137|06]
yadyapi ca tāsvavasthāsu pañca skandhā vidyante yasya tu bhāvābhāvayoryasya bhāvābhāvaniyamaḥ tadevāṅgaṃ vyavasthāpayitum /
[137|06-137|07]
satyapi ca pañcaskandhake 'rhataḥ saṃskārā na bhavanti pañcaskandhahetukāḥ /
[137|07]
kiṃ tarhi
avidyāhetukā eva /

[137|07-137|08]
tathā puṇyāpuṇyāneñjyopagaṃ ca vijñānaṃ tṛṣṇā dayaśceti /
[137|08]
yathānirdeśameva sūtrārthaḥ /
[137|09]
yadapyuktaṃ "heturatra samutpādaḥ samutpannaṃ phalaṃ yāvaccatuṣkoṭika" iti /
[137|10]
etadapyutsūtram /
sūtre 'nyathā nirdeśāt /
"pratītyasamutpādaḥ katamaḥ /
[137|10-137|12]
yadutāsmin satīdaṃ bhavatīti vistareṇoktvā iti yā 'tra dharmatā dharmasthititā yāvadaviparyastatā ayamucyate pratītyasamutpāda" iti /
[137|12]
dhrmatā ca nāma dharmajātiḥ dharmāṇāṃ śailiḥ /
[137|13]
ato yeyaṃ dharmatā ya eṣa niyamaḥ /
avidyāyāmevasatyāṃ saṃskārā bhavanti nonyathā /
[137|14]
eṣa pratītyasamutpādo na hetureva /
[137|14-137|15]
yadapi catuṣkoṭikamuktaṃ tatra yadyanāgatāḥ dharmā na pratītyasamutpannāḥ sūtraṃ virudhyate /
[137|15-137|16]
pratītyasamutpannā dharmāḥ katame /
[137|16]
avidyā yāvajjātiḥ jarāmaraṇam /"
[137|16-137|17]
tayo ranāgatādhvavyavasthānaṃ naiṣṭavyamiti trikāṇḍavyavasthā bhidyate /
[137|17]
asaṃskṛtaḥ pratītyasamutpāda iti nikāyāntarīyāḥ /
[137|18]
"utpādādvā tathāgatānāmanutpādādvā sthitaiveyaṃ dharmate"ti vacanāt /
[137|18-137|19]
tadetadabhiprāyavaśādevaṃ ca na caivam /
[137|19]
kathaṃ tāvadevaṃ kathaṃ vā naivam /
[137|19-137|21]
yadyayamabhiprāya utpādadvā tathāgatānāmanutpādādvā nityamavidyādīn pratītya saṃskārādīnāmanutpādo na kadācidapratītyānyadvā pratītyāto nitya iti evametaditi pratigrāhyam /
[137|21-137|22]
athāyamabhiprāyaḥ pratītyasamutpādo nāma kiñcit bhāvāntaraṃ nityamastīti /
[137|22-137|23]

naitadevamiti pratiṣeddhavyam /
[137|23]
kiṃ kāraṇam /
utpādasya saṃskṛtalakṣaṇatvāt /
[137|23-137|24]
na ca nityaṃ bhāvāntaramanityasya lakṣaṇaṃ yujyate /
[137|24-137|25]
utpādaśca nāmotpatturbhavatīti ko 'syāvidyādibhirabhisambandho yatasteṣāṃ pratītyasamutpāda ityucyeta /
[137|25-137|26]
padārthaścāsamartho bhavatīti nityaśa nāma pratītyasamutpādaśceti /
[138|01]
atha pratītyasamutpāda iti kaḥ padārthaḥ /
[138|01-138|02]
pratiḥ prāptyartha eti gatyarthaḥ /
[138|02]
upasargavaśena dhātvarthapariṇāmāt prāpyeti yo 'rthaḥ so'rthaḥ pratītyeti /
[138|03]
padiḥ sattārthaṃ samutpūrvaḥ prādurbhāvārthaḥ /
[138|03-138|04]
tena prātyayaṃ prāpya samudbhavaḥ pratītyasamutpādaḥ /
[138|04]
na yukta eṣa padārthaḥ /
kiṃ kāraṇam /
[138|04-138|05]
ekasya hi kartturdvayoḥ kriyayoḥ pūrvakālāyāṃ kriyāyāṃ ktvāvidhirbhavati /
[138|05]
tadyathā snātvā bhuṅkta iti /
[138|05-138|06]
nacāsau pūrvamutpādāt kaścidasti yaḥ pūrvaṃ pratītyottarakālamutpadyate /
[138|06-138|07]
nacāpyakartu kāsti kriyeti /
[138|07]
āha cātra
[138|08-138|09]
"pratyeti pūrvamutpādādyadyasattvānna yujyate /
saha cet ktvā na siddho 'tra pūrvakālavidhānata" iti //
[138|10]
naiṣa doṣaḥ /
idaṃ tāvadyaṃ praṣṭavyaḥ śābdikaḥ /
[138|10-138|11]

kimavastho dharmaḥ utpadyate varttamāna utāho 'nāgate iti /
[138|11]
kiṃ cātaḥ /
yadi varttamāna utpadyate /
[138|11-138|12]
kathaṃ varttamāno yadi notpannaḥ /
[138|12]
utpannasya vā punarutpattāvanavasthāprasaṅgaḥ /
[138|12-138|13]
athānāgata utpadyate kathamasataḥ kartṛtvaṃ siddhatyakartṛkā vā kriyeti /
[138|13-138|14]
ato yadavastha utpadyate tadavastha eva pratyeti /
[138|14]
kimavasthaścotpadyate /
utpādābhimukho 'nāgataḥ /
[138|14-138|15]
tadavastha eva pratyayaṃ pratyetītyucyate /
[138|15-138|16]
aniṣpannaṃ cedaṃ yaduta śābdikīyaṃ kartṛkriyāvyavasthānaṃ bhavatītyeṣa karttā bhūtirityeṣā kriyā /
[138|16-138|17]
na cātra bhaviturarthāt bhūtimanyāṃ kriyāṃ paśyāmaḥ /
[138|17]
tasmādacchalaṃ vyavahāreṣu /
eṣa tu vākyārthaḥ /
[138|17-138|18]
asmin satyasya bhāvaḥ asyotpādādidamutpadyata iti yo 'rthaḥ so 'rthaḥ pratītyasamutpāda iti /
[138|19]
āha cātra
[138|20-138|23]
"asannutpadyate yadvat pratyetyapi tathā 'tha san /
utpanna utpadyata ityaniṣṭhā 'san purā 'pi vā //
sahakāle 'pi ca ktvā 'sti dīpaṃ prāpya tamo gatam /
āsyaṃ vyādāya śete ca paścāccetkiṃ na saṃvṛte //"
[138|24]
anye punarasya codyasya parihārārthamanyathā parikalpayanti /
[138|24-138|25]
pratirvīpsārthaḥ /
[138|25]
itau sādhava ityā anavasthāyinaḥ /
utpūrvaḥ padiḥ prādurbhāvārthaḥ /

[138|26-138|27]
tāṃ tāṃ kāraṇa sāmagrīṃ prati ityānāṃ samavāyenotpādaḥ pratītyasamutpāda iti /
[138|27]
eṣā tu kalpanā 'traiva kalpyate /
[138|27-138|28]
iha kathaṃ bhaviṣyati "cakṣuḥ pratītya rūpāṇi cotpadyate cakṣurvijñānamiti"ti /
[138|28-139|01]
kimarthaṃ punarbhagavān paryāyadvayamāha "asmin satīdaṃ bhavati asyotpādādidamutpadyate" iti /
[139|01-139|02]
avadhāraṇārtham /
[139|02-139|03]
yathā 'nyatrāha "avidyāyāṃ satyāṃ saṃskārā bhavanti nānyatrāvidyāyāḥ saṃskārā" iti /
[139|03]
aṅgaparaṃparāṃ vā darśayitum /
[139|03-139|04]
asminnaṅge satīdaṃ bhavati asya punaraṅgasyotpādādidamutpadyata iti /
[139|04]
janmaparaṃparāṃ vā /
[139|04-139|05]
pūrvānte sati madhyānto bhavati madhyāntasyotpādādaparānta utpadyata iti /
[139|05-139|06]
sākṣāt pāraṃparyeṇa pratyayabhāvaṃ darśayati /
[139|06]
kadāciddhi samanantaramavidyāyāḥ saṃskārā bhavanti kadācit pāraṃparyeṇeti /
[139|07]
ahetunityahetuvādapratiṣedhārthamityapare /
[139|07-139|08]
nāsati heto bhāvo bhavati na cānutpattimato nityāt prakṛtipuruṣādikātkiñcidutpadyata iti /
[139|08-139|09]
asyāṃ tu kalpanāyāṃ pūrvapadasya grahaṇamanarthakaṃ prāpnoti /
[139|09]
asyotpādādimutpadyata ityanenaivobhayavādapratiṣedhasiddheḥ /
[139|10-139|11]
santi tarhi kecidya ātmani satyāśrayabhūte saṃskārādīnāṃ bhāvaṃ parikalpayanti avidyādīnāṃ cotpādāttadutpattim /
[139|11-139|12]
atastām kalpanāṃ paryudāsayitumidaṃ nirdhārayāṃvabhūva yasyaivotpādādyadutpadyate tasminneva sati tat bhavati nānyasmin /
[139|12-139|13]
yadutā "vidyāpratyayāḥ saṃskārāḥ yāvadevamasya kevalasya mahato duḥkhaskandhasya samudayo bhavati"ti /
[139|14]
aprahīṇotpattijñāpanārthamityācāryāḥ /

avidyāyāmaprahīṇāyāṃ saṃskārā na prahīyante /
[139|15]
tasyā evotpādādutpadyanta iti vistaraḥ /
[139|15-139|16]
sthityutpattisaṃdarśanārthamityapare /
[139|16]
yāvat kāraṇasrotastāvat kāryasroto bhavati /
[139|16-139|17]
kāraṇasyaivacotpādāt kāryamutpadyata iti /
[139|17-139|18]
utpāde tvadhikṛte kaḥ prasaṅgaḥ sthitivacanasya bhinnakramaṃ ca bhagavān kimarthamācakṣita prāk sthitiṃ paścādutpoādam /
[139|18-139|19]
punarāha "asmin satīdaṃ bhavatī"ti "kārye sati kāraṇasya vināśo bhavatī"ti /
[139|19-139|20]
syānmata mahetukaṃ tarhi kāryamutpadyata ityata āha nāhetukam /
[139|20-139|21]
yasmādasyotpādādidamutpadyata iti /
[139|21]
eṣa cetsūtrārtho 'bhaviṣyadasmin satīdaṃ na bhavatītyevācakṣata /
[139|21-139|22]
pūrvaṃ ca tāvat kāryasyotpādāne vācakṣata paścādasmin satīdaṃ na bhavatīti /
[139|22-139|23]
evaṃ hi sādhuḥ kramo bhavati /
[139|23-139|24]
itarathā tu pratītyasamutpādaḥ katama ityāderarthe kaḥ prakramo vināśavacanasya /
[139|24]
tasmānnaiṣa sūtrārthaḥ /
[139|24-139|25]
kathaṃ puna "rvidyāpratyayāḥ saṃskārā yāvat jātipratyayaṃ jarāmaraṇāmi"ti /
[139|25]
ābhisaṃbandhamātraṃ darśayiṣyāmaḥ /
[139|25-140|02]
bālo hi pratītyasamutpannaṃ saṃskāramātramidamityaprajānan ātmadṛṣṭyasmimānābhiniviṣṭa ātmanaḥ sukhārthamaduḥkhārthaṃ vā kāyādibhistrividhaṃ karmārabhate āyati sukhārthaṃ puṇyaṃ sukhāduḥkhāsukhārthamānaijjamaihikasukhārthamapuṇyaṃ tasyāvidyāpratyayāḥ saṃskārāḥ karmākṣepavaśācca vijñānasaṃatatistāṃ tāṃ gatiṃ gacchati /
[140|02-140|03]
jvālāgamanayogenāntarābhavasaṃbandhāt /
[140|03]
tadanyasaṃskārāpratyayaṃ vijñānam /
[140|03-140|04]
evaṃ ca kṛtvā tadupapannaṃ bhavati vijñānāṅganirdeśe "vijñānaṃ katamat /
[140|04]

ṣaḍvijñānakāyā" iti /
[140|05-140|06]
vijñānapūrvakaṃ punastasyāṃ tasyāṃ gatau nāmarūpaṃ jāyate pañcaskandhakaṃ kṛtsnajanmānugatam /
[140|06]
vibhaṅge mahānidānaparyāye caivaṃ nirdeśāt /
[140|06-140|07]
"tathā nāmarūpaparipākātkrameṇa ṣaḍāyatanam /
[140|07]
tato viṣayasaṃprāptau satyāṃ vijñānasaṃbhava" iti /
[140|07-140|08]
trayāṇāṃ saṃnipātaḥ sparśaḥ sukhādivedanīyaḥ /
[140|08]
tatastrividhā vedanā /
tatstṛṣṇā /
[140|08-140|09]
duḥkhotpīḍitasya sukhāyāṃ vedanāyāṃ kāmatṛṣṇā /
[140|09]
sukhāyāmaduḥkhāsukhāyāṃ ca rūpatṛṣṇā /
[140|09-140|10]
aduḥkhāsukhāyāmārupyatṛṣṇā /
[140|10]
tata iṣṭavedanātṛṣṇāyāḥ kāmādīnāmutpādanam /
[140|10-140|11]
tatra kāmāḥ pañca kāmaguṇāḥ /
[140|11]
dṛṣṭayo dvāṣaṣṭiryathā brahmajālasūtre /
śīlaṃ dauḥśīlyaviratiḥ /
[140|12]
vrataṃ kukkuragovratādīni /
yathā ca nirgranthādīnāṃ nagno ghavatyacelaka iti vistaraḥ /
[140|13-140|14]
brāhmaṇapāśupataparibrājakādīnāṃ ca daṇḍājinabhasmajaṭātridaṇḍamauṇḍyādisamādānam /
[140|14]
ātmavādaḥ punarātmabhāvaḥ /
[140|14-140|15]
ātmeti vādo 'sminnityātmavādaḥ /
[140|15]
ātmadṛṣṭyasmimānāvityapare /
kathamanayorātmavādatvam /
[140|15-140|16]

"ābhyāmātme"ti vacanāt /
[140|16]
ātmano hyasattvādātmavādopādānamityucyate /
[140|16-140|17]
prajñaptimātrakasyopādānāt /
[140|17-140|18]
yathokta "mātmā ātmeti bhikṣavo bālo 'śrutavān pṛthagjanaḥ prajñaptimanupatito natvatrātmā vā ātmīyaṃ vā" iti /
[140|18-140|19]
teṣāmupādānaṃ teṣu yaśchandarāgaḥ /
[140|19]
evaṃ hi bhagavatā sarvatrākhyātam "upādānaṃ katamat /
[140|19-140|20]
yo 'tracchandarāgaṃ" iti /
[140|20]
upādānapratyayaṃ punaḥ paunarbhavikaṃ karmopacīyate /
tadbhavaḥ /
[140|20-140|21]
"yadapyānanda karmāyatyāṃ punarbhāvābhinivartamkamidamatra bhavasye"ti sūtrāt /
[140|21-140|22]
bhavapratyayaṃ punarvijñānāvakrāntiyogena /
[140|22]
anāgataṃ janma jātiḥ pañcaskandhikā /
[140|22-140|23]
jātau satyāṃ jarāmaraṇaṃ yathā niriṣṭaṃ sūtre /
[140|23]
"evamasya kevalasya mahato duḥkhaskandhasya samudayo ghavatī"ti /
[140|24]
kevalasyetyātmīyarahitasya /
mahato duḥkhaskandhasyetyanādyanantasya duḥkhasamūhasya /
[140|25]
samudayo bhavatīti pradurbhāvaḥ /
sa eva tu vaibhāṣikanyāyo yaḥ pūrvamuktaḥ /
[140|26]
athāvidyeti ko 'rthaḥ /
yā na vidyā /
cakṣurādiṣvapi prasaṅgaḥ /
[140|26-140|27]
vidyāyā abhāvastarhi /
[140|27]
evaṃ sati na kiñcit syāt /

[140|27-140|28]
na caitat yuktam /
[140|28]
tasmāt
[141|01]
vidyāvipakṣo dharmo 'nyo 'vidyā 'mitrānṛtādivat
[141|02-141|03]
yathā mitraviparyayeṇa tadvipakṣabhūtaḥ kaścidamitro bhavati na tu yaḥ kaścidanyo mitrānnāpi mitrābhāvaḥ /
[141|03]
ṛtaṃ cocyate satyam /
[141|03-141|04]
tadvipakṣabhūtaṃ vākyamanṛtaṃ bhavati /
[141|04]
adharmānarthākāryādayaśca dharmādipratidvandvabhūtāḥ /
[141|04-141|05]
evamavidyā 'pi vidyāyāḥ pratidvandvabhūtadharmāntaramiti draṣṭavyam /
[141|05]
kuta etat /
pratyayabhāvenopadeśāt /
api ca
[141|06]
saṃyojanādivacanāt
[141|07]
saṃyojanaṃ bandhanamanuśaya ogho yogaścāvidyocyate sūtreṣu /
[141|07-141|08]
na cābhāvamātraṃ tathā bhavitumarhati /
[141|08]
na cāpi cakṣurādayaḥ /
tasmāddharmāntaramevāvidyā /
[141|08-141|09]
yathā tarhi kubhāryā abhāryetyucyate kuputraścāputraḥ /
[141|09]
evamavidyā 'pyastu /
[141|10]
kuprajñā cenna darśanāt /
[141|11]
kutsitā hi prajña kliṣṭā /
sā ca dṛṣṭisvabhāvā iti nāvidyā yujyate /
[141|11-141|12]
yā tarhi na dṛṣṭiḥ sā bhaviṣyati /

Original text: Abhidharmakośabhāṣya · Edition: s of (1) P. Pradhan (ed.), Abhidharmakośabhāṣyam of Vasubandhu. (rev. 2nd ed.) Patna: K.P. Jayaswal Research Center, 1975. (2) Dwarikadas Shastri, Swami (ed.), Abhidharmakosa & Bhasya of Acarya Vasubandhu with Sphutartha Commentary of Acarya Yasomittra. (2 vols.) Varanasi: Bauddha Bharati, 1998. · Data entry Dan Lusthaus Paul Hackett · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc