અભિધર્મકોશભાષ્ય · ભાગ 241260

[141।12]
સા ઽપિ ભવિતું નાર્હતિ ।
કિં કારણમ્ ।
[141।13]
દૃષ્ટેસ્તત્સંપ્રયુક્તત્વાત્
[141।14]
અવિદ્યા ચેત્ પ્રજ્ઞા ઽભવિષ્યન્ન દૃષ્ટિસ્તયા યુજ્યતે સંપ્રાયોક્ષ્યત ।
[141।14-141।15]
દ્વયોઃ પ્રજ્ઞાદ્રવ્યયોરસંપ્રયોગાત્ ।
[141।15]
ઇતશ્ચ
[141।16]
પ્રજ્ઞોપક્લેશદેશનાત્
[141।17]
"રાગોપક્લિષ્ટં ચિત્તં નાવમુચ્યતે અવિદ્યોપક્લિષ્ટા પ્રજ્ઞા ન વિશુધ્યતી"ત્યુક્તમ્ સૂત્રે ।
[141।18]
ન ચ સૈવ પ્રજ્ઞા તસ્યાઃ પ્રજ્ઞાયા ઉપક્લેશો યુક્ત ઇતિ ।
[141।18-141।19]
યથા ચિત્તસ્યાન્યો ભિન્નજાતીય ઉપક્લેશો રાગ એવં પ્રજ્ઞાયા અવિદ્યા ।
[141।19]
કિં પુનરેવં નેષ્યતે ।
[141।20]
ક્લિષ્ટયા પ્રજ્ઞયા કુશલા પ્રજ્ઞા વ્યવ્કીર્યમાણા ન વિશુધ્યતિ ।
[141।20-141।21]
અતો ઽસૌ તસ્યા ઉપક્લેશ ઇતિ ।
[141।21]
યદ્વાપિ રાગોપક્લિષ્ટં ચિત્તં ન વિમુચ્યતે ।
[141।21-141।22]
કિં તદવશ્યં રાગપર્યવસ્થિતં ભવતિ ।
[141।22]
ઉઅપહતં તુ તત્તથા રાગેણ ભવતિ યન્ન વિમુચ્યતે ।
[141।22-141।23]
તાં પુન્ર્ભાવનાં વ્યાવર્તયતો વિમુચ્યતે ।
[141।23-141।24]
એવમવિદ્યોપક્લિષ્ટા પ્રજ્ઞા ન વિશુધ્યતીત્યવિદ્યોપહતાં પરિક્લ્પયામઃ ।
[141।24]
કો હિ પરિકલ્પયન્ વાર્યતે ।
જાત્યન્તરમેવ ત્વવિદ્યાં વર્ણયન્તિ ।
[141।25]
યો ઽપિ મન્યતે "સર્વક્લેશા અવિદ્યે"તિ તસ્યાપ્યત એવ વ્યુદાસઃ ।

[141।25-142।01]
સર્વક્લેશસ્વભાવા ઽપિ સતી સંયોજનાદિષુ પૃથગ્નોચ્યેત દૃષ્ટ્યા ચ ન સંપ્રયુજ્યેત ।
[142।01-142।02]
અન્યેન વા ક્લેશેન દૃષ્ટ્યાદીનાં પરંપરાસંપ્રયોગાત્ ચિત્તમપિ ચાવિદ્યોપક્લેષ્ટમેવોક્તં ભવેત્ ।
[142।02-142।03]
અથ મતં વિશેષણાર્થં તથોક્તમિતિ ।
[142।03]
પ્રજ્ઞાયામપ્યવિદ્યાવિશેષણં કર્ત્તવ્યં ભવેત્ ।
[142।03-142।04]
ભવત્વવિદ્યા ધર્માન્તરં કસ્તુ તસ્યાઃ સ્વભાવઃ ।
[142।04]
સત્યવન્ન કર્મફલાનામસંપ્રખ્યાનમ્ ।
[142।04-142।05]
એતચ્ચૈવ ન જ્ઞાયતે કિમિદમસંપ્રખ્યાનં નામેતિ ।
[142।05-142।06]
યદિ યન્ન સંપ્રખ્યાનં સંપ્રખ્યાનાભાવે ઽપિ તથૈવ દોષો યથા અવિદ્યાયામ્ ।
[142।06-142।07]
અથ સંપ્રખ્યાનવિપક્ષભૂતં ધર્માન્તરમ્ ।
[142।07]
તદિદં તથૈવ ન જ્ઞાયતે કિં તદિતિ ।
[142।07-142।08]
એવઞ્જાતીયકો ઽપિ ધર્માણાં નિર્દેશો ભવતિ ।
[142।08]
તદ્યથા "ચક્ષુઃ કતમત્ ।
યો રૂપપ્રસાદશ્ચક્ષુર્વિજ્ઞાનસ્યાશ્રય" ઇતિ ।
[142।09]
અસ્મીતિ સત્ત્વમયતા ઽવિદ્યેતે ભદન્તધર્મત્રાતઃ ।
કા પુનરસ્મિમાનાદન્યા મયતા ।
[142।10-142।12]
યા ઽસૌ સૂત્ર ઉક્તા "સો ઽહમેવં જ્ઞાત્વા એવં દૃષ્ટ્વા સર્વાસાં તૃષ્ણાનાં સર્વાસાં દૃષ્ટીનાં સર્વાસાં મયતાનાં સર્વેષામહઙ્કારમમકારાસ્મિમાનાભિનિવેશાનુશયાનાં પ્રહાણાત્ પરિજ્ઞાનાન્નિશ્છાયો નિવૃત" ઇતિ ।
[142।12]
અસ્ત્યેષા મયતા ।
સા ત્વિયમવિદ્યેતિ કુત એતત્ ।
[142।13]
યત એષા નાન્યઃ ક્લેશઃ શક્યતે વક્તુમ્ ।
નનુ ચાન્યો માન એવ સ્યાત્ ।
[142।13-142।14]
અત્ર પુનર્વિચાર્યમાણે બહુ વક્તવ્યં જાયતે ।
[142।14]
તસ્માત્તિષ્ઠત્વેતત્ ।

[142।15]
અથ નામરૂપમિતિ કો ઽર્થઃ ।
રૂપં વિસ્તરેણ યથોક્તમ્ ।
[142।16]
નામ ત્વરૂપિણઃ સ્કન્ધાઃ
[142।17]
કિં કારણમ્ ।
નામેન્દ્રિયાર્થવશેનાર્થેષુ નમતીતિ નામ ।
કતમસ્ય નામ્નો વશેન ।
[142।18]
યદિદં લોકે પ્રતીતં તેષાં તેષામર્થાનાં પ્રત્યાયકં ગૌરશ્વો રૂપં રસ ઇત્યેવમાદિ ।
[142।19]
એતસ્ય પુનઃ કેન નામત્વમ્ ।
તેષુ તેષ્વ્ અર્થેષુ તસ્ય નામ્નો નમનાત્ ।
[142।19-142।20]
ઇહ નિક્ષિપ્તે કાય ઉપપત્ત્યન્તરે નમનાન્નામરુપિણઃ સ્કન્ધા ઇત્યપરે ॥
[142।21]
ષડાયતનમુક્તમ્ ।
[142।22]
સ્પર્શો વક્તવ્યઃ ।
[142।23]
ષ્પર્શાઃ ષટ્
[142।24]
ચક્ષુઃસંસ્પર્શો યાવન્મનઃસંસ્પર્શ ઇતિ ।
તે પુનઃ
[143।01]
સંનિપાતજાઃ ।
[143।02]
ત્રયાણાં સંનિપાતાજ્જાતા ઇન્દ્રિયાર્થવિજ્ઞાનાનામ્ ।
[143।02-143।03]
યુક્તં તાવત્ પઞ્ચાનામિન્દ્રિયાણામર્થવિજ્ઞાનાભ્યાં સંનિપાતઃ ।
[143।03]
સહજત્વાત્ ।
[143।03-143।04]
મનૈન્દ્રિયસ્ય પુનર્નિરુદ્ધસ્યાનાગતવર્ત્તમાનાભ્યાં ધર્મમનોવિજ્ઞાનાભ્યાં કથં સંનિપાતઃ ।
[143।04-143।05]
અયમેવ તેષાં સંનિપાતો યઃ કાર્યકારણભાવઃ ।
[143।05]
એકકાર્યાર્થો વા સંનિપાતાર્થઃ ।
[143।05-143।06]

સર્વે ચ તે ત્રયો ઽપિ સ્પર્શોત્પત્તૌ પ્રગુણા ભવન્તીતિ ।
[143।06]
અત્ર પુનરાચાર્યાણાં ભેદં ગતા બુદ્ધયઃ ।
[143।06-143।08]
કેચિદ્ધિ સકૃન્નિપાતમેવ સ્પર્શ વ્યાચક્ષતે સૂત્રં ચાત્ર જ્ઞાપકમાનયન્તિ "ઇતિ ય એષાં ત્રયાણાં ધર્માણાં સંગતિઃ સંનિપાતઃ સમવાયઃ સ સ્પર્શઃ" ઇતિ ।
[143।08-143।09]
કેચિત્પુનશ્ચિત્તસંપ્રયુક્તં ધર્માન્તરમેવ સ્પર્શ વ્યાચક્ષતે સૂત્રં ચાત્ર જ્ઞાપકમાનયન્તિ "ષટ્ષટ્કો ધર્મપર્યાયઃ કતમઃ ।
[143।10]
ષડાધ્યાત્મિકાન્યાયતનાનિ ।
ષટ્ બાહ્યાન્યાયતનાનિ ।
ષટ્ વિજ્ઞાનકાયાઃ ।
[143।10-143।11]
ષટ્ સ્પર્શકાયાઃ ।
[143।11]
ષટ્ વેદનાકાયાઃ ।
ષટ્ તૃષ્ણાકાયા" ઇતિ ।
[143।11-143।12]
અત્ર હીન્દ્રિયાર્થવિજ્ઞાનેભ્યઃ સ્પર્શકાયાઃ પૃથગ્ દેશિતાઃ ।
[143।12-143।13]
તત્ર યે સંનિપાતમેવ સ્પર્શમાહુસ્ત એવં ક્પરિહારમાહુઃ ।
[143।13]
ન વૈ પૃથિગ્નિર્દેશાત્ પૃથગ્ભાવો ભવતિ ।
[143।13-143।14]
મા ભૂદ્ધર્માયતનાદ્વેદનાતૃષ્ણયોઃ પૃથગ્ભાવ ઇતિ ।
[143।14-143।15]
નૈષ દોષસ્તદ્વ્યતિરિક્તસ્યાપિ ધર્માયતનસ્ય ભાવાત્ ॥
[143।15-143।16]
ન ચૈવં સ્પર્શભૂતાત્ત્રયાદન્યત્ત્રયમસ્તિ યસ્ય શેષસ્યાત્ર ગ્રહણં સ્યાત્ ।
[143।16-143।17]
યદ્યપિ હીન્દ્રિયાર્થૌ સ્યાતામવિજ્ઞાનકૌ ન તુ પુન્ર્વિજ્ઞાનમનિન્દ્રિયાર્થકમ્ ।
[143।17]
તસ્માત્ત્રિષુ નિર્દિષ્ટેષુ પુનઃ સ્પર્શસ્ય ગ્રહણમનર્થકં પ્રાપ્નોતિ ।
[143।18-143।19]
ન ખલુ સર્વે ચક્ષુરૂપે સર્વસ્ય ચક્ષુર્વિજ્ઞાનસ્ય કારણં નાપિ સર્વં ચક્ષુર્વિજ્ઞાનં સર્વયોશ્ચક્ષુરૂપયોઃ કાર્યમ્ ।
[143।19-143।20]
અતો યેષાં કાર્યકારણાભાવસ્તે સ્પર્શભાવે વ્યવસ્થાપિતા ઇત્યેકે ।
[143।20-143।21]
યે પુનઃ સંનિપાતાદન્યં સ્પર્શમાહુસ્ત એતત્સૂત્ર કથં પરિહરન્તિ "ઇતિ ય એષાં ત્રયાણાં સંગતિઃ સંનિપાતઃ સમવાયઃ સ સ્પર્શ" ઇતિ ।
[143।21]
ન વા એવં પઠન્તિ ।

[143।21-143।22]
કિં તર્હિ ।
[143।22-143।23]
સંગતેઃ સંનિપાતાત્ સમવાયાદિતિ પઠન્તિ કારણે વ કાર્યોપચારો ઽયમિતિ બ્રુવન્તિ ।
[143।23]
અતિવહુવિસ્તરપ્રસારિણી ત્વેષા કથેત્યલં પ્રસઙ્ગેન ।
[143।23-143।24]
અન્યમેવ સ્પર્શં વર્ણયન્ત્યાભિધાર્મિકાઃ ।
[143।24]
તેષાં પ્ન્નાં ષણ્ણાં સ્પર્શાનાં
[143।25]
પઞ્ચપ્રતિઘસંસ્પર્શઃ ષષ્ઠો ઽધિવચનાહ્વય
[143।26]
ચક્ષુઃશ્રોત્રઘ્રાણજિહ્વાકાયસંસ્પર્શાઃ પઞ્ચ પ્રતિઘ સંસ્પર્શ ઇત્યુચ્યતે ।
[143।26-144।01]
સપ્રતિઘેન્દ્રિયાશ્રયત્વાત્ ।
[144।01]
મનઃ સંસ્પર્શઃ ષષ્ઠઃ સો ઽધિવચનસ્પર્શ ઇત્યુચ્યતે ।
[144।01-144।02]
કિં કારણં અધિવચનમુચ્યતે નામ ।
[144।02]
તત્કિલાસ્યાધિકમાલમ્બનમતો ઽધિવચનસંસ્પર્શ ઇતિ ।
[144।02-144।04]
યથોક્તં "ચક્ષુર્વિજ્ઞાનેન નીલં વિજાનાતિ નો તુ નીલં મનોવિજ્ઞાનેન નીલં વિજાનાતિ નીલમિતિ ચ વિજાનાતી"તિ ।
[144।04]
એક આશ્રયિઅપ્રભાઇતો દ્વિતીય આલમ્બનપ્રભાવિતઃ ।
[144।05]
અપરે પુનરાહુઃ ।
વચનમધિકૃત્યાર્થેષુ મનોવિજ્ઞાનસ્ય પ્રવૃત્તિ ર્ન પઞ્ચાનામ્ ।
[144।06]
અતસ્તદેવાધિવચનમ્ ।
[144।06-144।07]
તેન સંપ્રયુક્તઃ સ્પર્શો ઽધિવચનસંસ્પર્શ ઇત્યેક આશ્રયપ્રભાવિતો દ્વિતીયઃ સંપ્રયોગપ્રભાવિતઃ ।
[144।07]
પુનસ્ત એવ ષટ્ સ્પર્શાસ્ત્રયો ભવન્તિ ।
[144।08]
વિદ્યાવિદ્યેતરસ્પર્શાઃ
[144।09]
વિદ્યાસંસ્પર્શો ઽવિદ્યાસંસ્પર્શઃ ।
તાભ્યાં ચાન્યો નૈવવિદ્યાનાવિદ્યાસંસ્પર્શ ઇતિ ।

[144।09-144।10]
એતે પુનર્યથાક્રમં વેદિતવ્યાઃ ।
[144।11]
અમલક્લિષ્ટશેષિતાઃ ।
[144।12-144।13]
અનાસ્રવઃ સ્પર્શો વિદ્યાસંસ્પર્શઃ ક્લિષ્ટો ઽવિદ્યાસંસ્પર્શો વિદ્યા ઽવિદ્યાભ્યાં સંપ્રયુક્તત્વાત્ ।
[144।13]
શેષો નૈવવિદ્યાનાવિદ્યાસંસ્પર્શ ઉભાભ્યામસંપ્રયોગાત્ ।
કઃ પુન શેષઃ ।
[144।14]
કુશલસાસ્રવો ઽનિવૃતાવ્યાકૃતશ્ચ ।
[144।14-144।15]
પુનરવિદ્યાસંસ્પર્શસ્યાભીક્ષ્ણસમુદાચારિણ એકદેશસ્ય ગ્રહણાત્ દ્વૌ સોપર્શૌ ભવતઃ ।
[144।16]
વ્યાપાદાનુનયસ્પર્શૌ
[144।17]
વ્યાપાદાનુનયાભ્યાં સંપ્રયોગાત્ ।
પુનઃ સર્વસંગ્રહેણ
[144।18]
સુખવેદ્યાદયસ્ત્રયઃ
[144।19]
સુખવેદનીયઃ સ્પર્શો દુઃખવેદનીયો ઽદુઃખાસુખવેદનીયશ્ચ ।
સુખવેદનાદિહિતત્વાત્ ।
[144।20]
અથવા વેદ્યતે તદ્વેદયિતું વા શક્યમિતિ વેદનીયમ્ ।
કિં તત્ ।
વેદિતમ્ ।
[144।20-144।21]
સુખં વેદનીયમસ્મિન્નિતિ સુખવેદનીયઃ સ્પર્શો યત્ર સુખં વેદિતમસ્તિ
[144।21-144।22]
એવં દુઃખાદુઃખાસુખવેદનીયાવપિ યોજ્યૌ ।
[144।22]
ત એતે ષોડશ સ્પર્શા ભવન્તિ ।
ઉક્તઃ સ્પર્શઃ ॥
[144।23]
વેદના વક્તવ્યા ।
તત્ર યઃ પૂર્વં ષડ્વિધઃ સ્પર્શ ઉક્તઃ
[144।24]
તજ્જાઃ ષડ્વેદનાઃ
[144।25]

ચક્ષુઃસંસ્પર્શજા વેદના શ્રોત્રઘ્રાણજિહ્વાકાયમનઃસંસ્પર્શજા વેદનાઃ ।
તાસાં પુનઃ
[145।01]
પઞ્ચ કાયિકી ચૈતસી પરા ।
[145।02]
ચક્ષુઃશ્રોત્રઘ્રાણજિહ્વાકાયસંસ્પર્શજાઃ પઞ્ચ્ચવેદનાઃ કાયિકી વેદનેત્યુચ્યતે ।
[145।02-145।03]
રૂપીન્દ્રિયાશ્રિતત્વાત્ ।
[145।03]
મનઃસંસ્પર્શજા પુનર્વેદના ચૈતસિકીત્યુચ્યતે ।
ચિત્તમાત્રાશ્રિતત્વાત્ ।
[145।03-145।04]
અથ કિં સ્પર્શાદુત્તરકાલં વેદના ભવત્યાહોસ્વિત્ સમાનકાલમ્ ।
[145।04-145।05]
સમાનકાલમિતિ વૈભાષિકાઃ ।
[145।05]
અન્યોન્યં સહભૂહેતુત્વાત્ ।
[145।05-145।06]
કથં સહોત્પન્નયોર્જન્યજનકભાવઃ સિધ્યતિ ।
[145।06]
કથં ચ ન સિધ્યતિ ।
અસામર્થ્યાત્ ।
[145।06-145।07]
જાતે ધર્મે ધર્મસ્યનાસ્તિ સામર્થયં પ્રતિજ્ઞા ઽવિશિષ્ટમ્ ।
[145।07-145।08]
યદેવ હીદં સહોત્પન્નયોર્જન્યજનકભાવો નાસ્તીતિ તદેવેદં જાતે ધર્મે ધર્મસ્ય નાસ્તીતિ ।
[145।08]
અન્યોન્યજનકપ્રસઙ્ગત્તર્હિ ।
ઇષ્ટત્વાદદોષઃ ।
[145।09]
ઇષ્ટમેવ હિ સહભૂહેતોરન્યોન્યફલત્વમ્ ।
[145।09-145।10]
ઇષ્ટમિદં સૂત્રે ત્વનિષ્ટં સ્પર્શવેદનયોરન્યોન્યફલત્વમ્ ।
[145।10-145।11]
"ચક્ષુઃસંસ્પર્શ પ્રતીત્ય ઉત્પદ્યતે ચક્ષુઃસંસ્પર્શજા વેદના ન તુ ચક્ષુઃપંસ્પર્શજાં વેદનાં પ્રતીત્યોત્પદ્યતે ચક્ષુઃસંસ્પર્શ" ઇતિ વચનાત્ ।
[145।11-145।12]
જનકધર્માતિક્રમાવ્ચાયુક્તમ્ ।
[145।12-145।13]
યો હિ ધર્મો યસ્ય ધર્મસ્ય જનકઃ પ્રસિદ્ધઃ સ તસ્માત્ ભિન્નકાલઃ પ્રસિદ્ધઃ ।
[145।13-153।14]

તદ્યથા પૂર્વં વીજં પશ્ચાદઙ્કુરઃ પૂર્વં ક્ષીરં પશ્ચાદ્દધિ પૂર્વમભિઘાતઃ પશ્ચાચ્છન્દઃ પૂર્વં મનઃ પશ્ચાત્ મનોવિજ્ઞાનમિત્યેવમાદિ ।
[145।14-145।15]
અન્યથા પરંપરાપેક્ષત્વાત્ કાર્યકારણયોઃ સર્વં વા યુગપદુત્પદ્યતે ન વા કદાચિત્ પશ્ચાદ્વિશેષાભાવાત્ ।
[145।15-145।16]
નહિ ન સિદ્ધઃ કાર્યકારણયોઃ પૂર્વાપરાભાવઃ ।
[145।16]
સહભાવો ઽપિ તુ સિદ્ધઃ ।
[145।16-145।18]
તદ્યથા ચક્ષુર્વજ્ઞાનાદીનાં ચક્ષુરૂપાદિભિર્ભૂતભૌતિકાનાં ચ તત્રાપિ પૂર્વમિન્દ્રિયાર્થૌ પશ્ચાદ્વિજ્ઞાનમ્ ।
[145।18-145।19]
પૂર્વકાચ્ચ ભૂતભૌતિકસમુદાયાદુત્તર ઉત્પદ્યત ઇતીષ્યમાણે કઃ પ્રતિષેધઃ ॥
[145।19]
યથા તર્હિ ચ્છાયાઙ્કુરયોરેવં સ્પર્શવેદનયો રિતિ વૈભાષિકાઃ ।
[145।20]
સ્પર્શાદુત્તરકાલં વેદનેત્યપરે ।
ઇન્દ્રિયાર્થૌ હિ પૂર્વાન્તો વિજ્ઞાનમ્ ।
[145।20-145।21]
સો ઽસૌ ત્રયાણાં સંનિપાતઃ સ્પર્શઃ સ્પર્શપ્રત્યયાત્પશ્ચાદ્વેદના તૃતીયક્ષણ ઇતિ ।
[145।21-145।22]
એવં તર્હિ ન સર્વન્ત્રવજ્ઞાને વેદના પ્રાપ્નોતિ ન ચ સર્વં વિજ્ઞાનં સ્પર્શઃ ।
[145।22]
નૈષ દોષઃ ।
[145।22-145।23]
પૂર્વસ્પર્શહેતુકા હ્યુત્તરત્ર સ્પર્શે વેદના સર્વે ચ સ્પર્શાઃ સર્વવેદનકાઃ સર્વં ચ વિજ્ઞાનં સ્પર્શ ઇતિ ।
[145।24]
ઇદમયુક્તં વર્ત્તતે ।
કિમત્રાયુક્તમ્ ।
[145।24-145।25]
યદુત ભિન્નાલમ્બનયોરપિ સ્પર્શયોઃ પૂર્વસ્પર્શૈતુકોત્તરસ્ય વેદનેતિ ।
[145।25-145।26]
કથં નામાન્યજાતીયાલમ્બનસ્પર્શસંભૂતા વેદના ઽન્યાલમ્બના ભવિષ્યતિ યેન વા ચિત્તેન સંપ્રયુક્તા તતો ભિન્નાલમ્બનેતિ ।
[145।26-146।01]
અસ્તુ તર્હિ તસ્મિન્કાલે સ્પર્શભૂતં વિજ્ઞાનમવેદનકમ્ ।
[146।01-146।02]
તસ્માચ્ચ યત્ પૂર્વં વિજ્ઞાનં સવેદનકં તન્ન સ્પર્શઃ ।
[146।02]
પ્રત્યયવૈધુર્યાદિત્યેવં સતિ કો દોષઃ ।
મહાભૂમિકનિયમો ભિદ્યતે ।
[146।03]
"સર્વત્ર ચિત્તે દશમહાભૂમિકા" ઇતિ ।

ક્વ ચૈષ નિયમઃ સિદ્ધઃ ।
શાસ્ત્રે ।
[146।03-146।04]
સૂત્રપ્રમાણકા વયં ન શાસ્ત્રપ્રમાણકાઃ ।
[146।04-146।05]
ઉક્તં હિ ભગવતા "સૂત્રાન્તપ્રતિશરણૈર્ભવિતવ્યમિ" તિ ।
[146।05-146।06]
ન વા એષ મહાભૂમિકાર્થઃ સર્વત્ર ચિત્તે દશ મહાભૂમિકાઃ સંભવન્તીતિ ।
[146।06]
કસ્તર્હિ મહાભૂમિકાર્થઃ ।
તિસ્રો ભૂમયઃ ।
[146।06-146।07]
સવિતર્કા સવિચારા ભુમિઃ અવિતર્કા વિચારમાત્રા અવિતર્કા વિચારા ભૂમિઃ
પુનશ્તિસ્ર કુસલા ભૂમિઃ અકુશલા ઽવ્યાકૃતા ભુમિઃ ।
[146।07-146।08]
પુનસ્તિસ્રઃ ।
[146।08]
શૈક્ષી ભૂમિરશૈક્ષી નૈવશૈક્ષી ભુમિઃ ।
[146।08-146।09]
તદ્ય એતસ્યાં સર્વસ્યાં ભૂમૌ ભવન્તિ તે મહાભૂમિકાઃ ।
[146।09-146।10]
યે કુક્શલાયામેવ તે કુક્શલમહાભૂમિકાઃ ।
[146।10]
યે ક્લિષ્ટાયામેવ તે ક્લેશમહાભૂમિકાઃ ।
[146।10-146।11]
તે પુનર્યથાસંભવં પર્યાયેણનતુ સર્વે યુગપદિત્યપરે ।
[146।11]
અકુશલમહાભૂમિકાસ્તુ પાઠપ્રસઙ્ગે નાસઞ્જિતાઃ ।
[146।11-146।12]
ઇદાનીં પૂર્વં ન પઠ્યન્તે સ્મ ।
[146।12-146।14]
યદિ તર્હિ સ્પર્શાદુત્તરકાલલ્ં વેદના સૂત્રં પરિહાર્યં "ચક્ષુઃ પ્રતીત્ય રૂપાણિ ચોત્પદ્યતે ચક્ષુર્વિજ્ઞાનં ત્રયાણાં સંનિપાતઃ સ્પર્શઃ સહજાતા વેદના સંજ્ઞા ચેતને"તિ ।
[146।14-146।15]
સહજાતા ઇત્યુચ્યતે ન સ્પર્શસહજાતા ઇતિ કિમત્ર પરિહાર્યમ્ ।
[146।15-146।16]
સમનન્તરે ઽપિ ચાયં સહશબ્દો દૃષ્ટસ્તદ્યથા "મૈત્રીસહગતં સ્મૃતિસંવોધ્યઙ્ગં ભાવયતી" ત્યજ્ઞાપકમેતત્ ।
[146।16-146।18]
યત્તર્હિ સૂત્ર ઉક્તં "યા ચ વેદના યા ચ સંજ્ઞા યા ચ ચેતના યચ્ચ વિજ્ઞાનં સંસૃષ્ટા ઇમે ધર્મા નાસંસૃષ્ટા" ઇત્યતો નાસ્તિ વેદનાભિરસંસૃષ્ટં વિજ્ઞાનમ્ ।
[146।18]
સંપ્રધાર્યં તાવદેતત્ ક એષ સમ્સૃષ્ટાર્થઃ ।

[146।18-146।20]
તત્ર હિ સૂત્ર એવમુક્તં "યદ્વેદયતે તચ્ચેતયતે યચ્ચેતયતે તસ્ત્સંપ્રજાનીતે યત્સંપ્રજાનીતે તદ્વિજાનાતી"તિ ।
[146।20-146।21]
તન્ન વિજ્ઞાયતે કિમ્ તાવદયમેષામાલમ્બનનિયમ ઉક્ત ઉતાહો ક્ષણનિયમ ઇતિ ।
[146।21]
આયુરુષ્મણોઃ સાહભાવ્યે સંસૃષ્ટવચનાત્ સિદ્ધઃ ક્ષણનિયમઃ ।
[146।22]
યચ્ચાપિ સૂત્ર ઉક્તં "ત્રયાણાં સંનિપાતઃ સ્પર્શઃ" ઇતિ ।
[146।22-146।23]
તત્ કથં વિજ્ઞાનં ચાસ્તિ ન ચ ત્રયાણાં સંનિપાતો ન ચ સ્પર્શ ઇતિ ।
[146।23-146।24]
તસ્માદવશ્યં સર્વત્ર વિજ્ઞાને સ્પર્શઃ સ્પર્શસહજા ચ વેદનૈષ્ટવ્યા ।
[146।24]
અલમતિપ્રસઙ્ગિયા કથયા ।
પ્રકૃતમેવાનુક્રમ્યતામ્ ॥
[146।25]
ઉક્તા સમાસેન ચૈતસિકી વેદના ॥
[146।26]
પુનશ્ચાષ્ટાદશવિધા સા મનોપવિચારતઃ
[146।27]
સૈવ ચૈતસિકી વેદના પુનરાષ્ટદશ મનોપવિચારવ્યવસ્થાનાદષ્ટાદધા ભિદ્યતે ।
[146।27-146।28]
પુનઃ સંધિકરણં ચાત્ર દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
[146।28]
અષ્ટાદશમનો પવિચારાઃ કતમે ।
[146।28-147।01]
ષટ્ સૌમનસ્યોપચિરાઃ ષટ્ દૌર્મનસ્યોપવિચારાઃ ષડુપેક્ષોપવિચારાઃ ।
[147।01]
કથમેષાં વ્યવસ્થાનમ્ ।
યદિ સ્વભાવતઃ ।
[147।02]
ત્રયો ભવિષ્યન્તિ ।
સૌમનસ્યદૌર્મનસ્યોપેક્ષાવિચારાઃ ।
[147।02-147।03]
અથ સંપ્રયોગતઃ ।
[147।03]
એકો ભવિષ્યતિ ।
સર્વેષાં મનઃ સંપ્રયુક્તત્વાત્ ।
અથાલમ્બનતઃ ।
[147।03-147।04]

ષટ્ ભવિષ્યન્તિ ।
[147।04]
રૂપાદિષડ્વિષયાલમ્બનત્વત્ ।
ત્રિભિરપિ સ્થાપના ।
[147।04-147।05]
તેષાં પઞ્ચદશ રૂપાદ્યુપવિચારા અસંભિન્નાલમ્બનાઃ પ્રતિનિયતરૂપાદ્યાલમ્બનત્વાત્ ।
[147।05-147।06]
ત્રયો ધર્મોપવિચારા ઉભયથા ।
[147।06]
મનોપવિચારા ઇતિ કો ઽર્થઃ ।
[147।06-147।07]
મનઃ કિલ પ્રતીત્યૈતે સૌમનસ્યદયો વિષયાનુપવિચરન્તીતિ ।
[147।07]
વિષયેષુ વા મન ઉપવિચારયન્તીત્યપરે ।
[147।08]
વેદનાવશેન મનસો વિષયેષુ પુનઃ પુનર્વિચરણાત્ ।
[147।08-147।09]
કસ્માત્ કાયિકી વેદના ન મનોપવિચારઃ ।
[147।09-147।10]
નૈવ હ્યસૌ મન એવાશ્રિતા નાપ્યુપવિચારિકા ઽવિકલ્પકત્વાદિત્યયોગઃ ।
[147।10]
તૃતીયધ્યાનસુખસ્ય કસ્માન્મનોપવિચારેષ્વગ્રહણમ્ ।
[147।10-147।11]
આદિતઃ કિલ કામધાતૌ મનોભૂમિકસુખેન્દ્રિયાભાવાત્તત્પ્રતિદ્વન્દ્વેન કુઃખોપવિચારાભાવાચ્ચેતિ ।
[147।12]
યદિ મનોભૂમિકા એવૈતે ।
[147।12-147।13]
યત્તર્હિ સૂત્ર ઉક્તં "ચક્ષુષા રૂપાણિ દૃષ્ટ્વા સૌમનસ્યસ્થાનીયાનિ રૂપાણ્યુપવિચરન્તીત્યેવમાદિઃ ।
[147।13]
કથમ્ ।
[147।13-147।14]
પઞ્ચવિજ્ઞાનકાયાભિનિર્હૃતત્વમભિસંધાયૈતદુક્તં "મનોભૂમિકા હ્યેતે ।
[147।14-147।15]
તદ્યથા ઽશુભા ચક્ષુર્વિજ્ઞાનાભિનિર્હૃતા ચ મનોભૂમિકા ચે"તિ ।
[147।15-147।16]
અપિ તુ "દૃષ્ટ્વા યાવત્ સ્પૃષ્ટ્વે"તિ વચનાત્ ।
[147।16-147।17]
અચોદ્યમેવૈતત્ ।
યે ઽપ્ય દૃષ્ટ્વા યાવદસ્પૃષ્ટ્વોપવિચર્ન્તિ તે ઽપિ મનોપવિચારાઃ ।
[147।17-147।18]

ઇત્રથા હિ કામધાતૌ રૂપધાત્વાલમ્બના રૂપાદ્યુપવિચારા ન સ્યુઃ કામધાત્બલમ્વનાશ્ચ રૂપધાતૌ ગન્ધરસસ્પ્રષ્ટવ્યોપવિચારાઃ ।
[147।18-147।19]
યથા તુ યક્તતરં તથોક્તં યો ઽપિ રૂપાણિ દૃષ્ટ્વા શબ્દાનુપવિચરતિ સો ઽપિ મનોપવિચારઃ ।
[147।20]
યથા ત્વનાકુલં તથોક્તમિન્દ્રિયાર્થસ્ય વ્યવચ્છેદતઃ ।
[147।20-147।21]
કિમસ્તિ રૂપં યત્સૌમનસ્યસ્થાનીયમેવ સ્યાત્ યાવદુપેક્ષાસ્થાનીયમેવ ।
[147।21-147।22]
અસ્તિ સંતાનં નિયમય્ય ન ત્વ્બાલમ્બનમ્ ॥
[147।23-147।24]
અથૈષાં મનોપવિચારાણાં કતિ કામપ્રતિસંયુક્તાસ્તેષાં ચ કતિ કિમાલમ્બના એવં યાવદારૂપ્યપ્રતિસંયુક્તા વક્તવ્યાઃ ।
[147।24]
આહ
[147।25]
કામે સ્વાલમ્બનાઃ સર્વે
[147।26]
આમધાતૌ સર્વે ઽષ્ટાદશ સન્તિ સ ચ તેષાં સર્વેષામાલમ્બનમ્ ।
તેષામેવ
[148।01]
રૂપી દ્વાદશગોચરઃ ।
[148।02]
રૂપધાતુર્દ્વાદશાનામાલમ્બનં ષટ્ ગન્ધરસોપવિચારાનપાસ્ય ।
તત્ર તયોરભાવાત્ ।
[148।03]
ત્રયાણામુત્તરઃ
[148।04]
ગોચર ઇતિ વર્તતે ।
આરુપ્યધાતુસ્ત્રયાણાં ધર્મોપવિચારાણામાલમ્બનમ્ ।
[148।04-148।05]
તત્ર રૂપાદ્યભાવાત્ ॥
[148।05]
ઉક્તાઃ કામપ્રતિસંયુકતાઃ ।
[148।06]
રૂપપ્રતિસંયુક્તા વક્તવ્યાઃ ।
તત્ર તાવત્
[148।07]
ધ્યાનદ્વયે દ્વાદશ
[148।08]
દૌર્મનસ્યોપવિચારાનપાસ્ય ।
તે ચ દ્વાદશ

[148।09]
કામગાઃ
[148।10]
કામાન્ ગચ્છન્તીતિ કામગાઃ ।
કામધાતુમાલબન્ત ઇત્યર્થઃ ।
[148।10-148।11]
દૃષ્ટો હિ વિષયાણાં ગ્રહણાર્થે ગમિપ્રયોગઃ ।
[148।11]
કથમેતત્ ગમ્યતે ।
એવમેતત્ ગમ્યત ઇતિ ।
[148।12]
સ્વો ઽષ્ટાલમ્બનમ્
[148।13]
સ એવ રૂપધાતુસ્તેષં સ્વઃ ।
સ એવ રૂપધાતુસ્તેષાં સ્વઃ ।
[148।13-148।14]
સ્વો ઽષ્ટાનાં મનોપવિચારાણામાલમ્બનં ગન્ધરસોપવિચારાંશ્ચતુરો હિત્વા ।
[148।15]
આરૂપ્યો દ્વયોઃ
[148।16]
ધર્મોપવિચારયોરાલમ્બનમ્ ।
[148।17]
ધ્યાનદ્વયે તુ ષટ્ ।
[148।18]
તૃતીયચતુર્થયોર્ધ્યાન્યોઃ ષડુપેક્ષોપવિચારા એવ સન્તિ નાન્યે ।
તેષાં પુનરાલમ્બનં
[148।19]
કામાઃ ષણ્ણાં
[148।20]
કામધાતુઃ ષણ્ણામપ્યાલમ્બનમ્ ।
[148।21]
ચતુર્ણાં સ્વઃ
[148।22]
રૂપધાતુશ્ચતુર્ણાં તત્ર ગન્ધરસાભાવાત્ ।
[148।23]
એકસ્યાલમ્બનં પરઃ
[148।24]
આરુપ્યધાતુરેકસ્યૈવ ધર્મોપવિચારસ્યાલમ્બનમ્ ।
ઉક્તા રૂપપ્રતિસંયુક્તાઃ ।
[149।01]

આરૂપ્યપ્રતિસંયુક્તા ઇદાનીમુચ્યન્તે ।
[149।02]
ચત્વારો ઽરૂપિસામન્તે
[149।03]
આકાશાનન્ત્યાયતનસામન્તકમત્રારૂપિસામન્તકમ્ ।
[149।03-149।04]
તત્ર ચત્વારો રૂપશબ્દસ્પ્રષ્ટવ્યધર્મોપવિચારાઃ ।
[149।04]
તે ચ
[149।05]
રૂપગાઃ
[149।06]
ચતુર્થં હિ ધ્યાનમેષામાલમ્બનમ્ ।
[149।06-149।08]
યેષાં તત્ વ્યવચ્છિન્નાલમ્બનમસ્તિ યેષાં પુનઃ પરિપિણ્ડિતાલમ્બનં તેષાં તત્રૈક એવ સંભિન્નાલમ્બનો ધર્મોપવિચારઃ ।
[149।09]
એક ઊર્ધ્વગઃ ।
[149।10]
એક એવ ધર્મોપવિચારસ્તત્રારૂપ્યધાત્વાલમ્બનઃ ।
[149।11]
એકો મૌલે
[149।12]
મૌલે પુનરારૂપ્યે ધર્મોપવિચાર એવૈકો ઽસ્તિ નાન્યઃ ।
સ ચાપિ
[149।13]
સ્વવિષયઃ
[149।14]
આરુપ્યધાત્વાલમ્બન એવ ।
[149।14-149।15]
નહિ મૌલાનામારુપ્યાણામધરો ધાતુરાલમ્બનમિતિ પશ્ચાત્ પ્રતિવેદવિષ્યામઃ ।
[149।15]
એતે ચ મનોપવિચારાઃ
[149।16]
સર્વે ઽષ્ટાદશ સાસ્રવાઃ
[149।17]
નાસ્તિ કશ્ચિદનાસ્રવઃ ।
કઃ કતિભિઃ સમન્વાગતઃ ।
[149।17-149।21]
કામધાતૂપપન્નો રૂપાવચરસ્ય કુશલસ્ય ચિત્તસ્યાલાભી કામાવચરૈઃ સર્વૈઃ પ્રથમદ્વિતીયધ્યાનભૂમિકૈરષ્ટાભિઃ તૃતીયચતુર્થધ્યાનભૂમિકૈશ્ચતુર્ભિઃ ક્લિષ્ટૈર્ગન્ધરસાલમ્બનાન્ પર્યુદસ્ય આરૂપ્યાવચરેણૈકેન ક્લિષ્ટેનૈવાલાભી રૂપાવચરસ્ય કુશલસ્ય ચિત્તસ્યા વિતરાગઃ સર્વૈઃ કામાવચરૈઃ પ્રથમધ્યાનભુમિકૈર્દશભિઃ ।
[149।21-149।22]

ચતુર્ભિઃ સૌમનસ્યોપવિચારૈઃ ક્લિષ્ટૈર્ગન્ધરસાલમ્બનૌ વ્યુદસ્ય ષડ્ભિરૂપેક્ષોપવિચારૈરનાગમ્યભૂમિકૈઃ ।
[149।22]
દ્વિતીયધ્યાનભૂમિકૈરષ્ટાભિઃ ।
[149।23]
તૃતીયચતુર્થધ્યાનારૂપ્યભૂમિકૈઃ પૂર્વવત્ ।
અનયા વર્ત્તન્યા શેષમનુગન્તવ્યમ્ ।
[149।24-149।25]
ધ્યાનોપપન્નસ્તુ કામાવચરેણૈકેનોપેક્ષાધર્મોપવિચારેણ નિર્માણચિત્તસંપ્રયુક્તેન સમન્વાગતો વેદિતવ્યઃ ।
[149।25]
અપર આહ ।
[149।25-150।01]
અસ્ત્યેવં મનોપવિચારાણાં વૈભાષિકીયો ઽર્થઃ ।
[150।01]
સૂત્રાર્થસ્ત્વન્યથા દૃશ્યતે ।
[150।01-150।02]
નહિ યો યસ્માદ્વીતરાગઃ સ તદાલમ્બનમુપવિચરતીતિ યુક્તમ્ ।
[150।02-150।03]
અતઃ સાસ્રવા અપિ ન સર્વે સૌમનસ્યાદયો મનોપવિચારાઃ ।
[150।03]
કિં તર્હિ ।
સાંક્લેશિકા યૈર્મનો વિષયાનુપવિચરતીતિ ।
[150।03-150।04]
કથં ચોપવિચરતિ ।
[150।04-150।05]
અનુનીયતે ચ પ્રતિહન્યતે ચાપ્રતિસ્ઙ્ખ્યાય ચોપેક્ષતે યેષાં પ્રતિપક્ષેણ ષટ્ સાતતા વિહારા ભવન્તિ ।
[150।05-150।07]
ચક્ષુષા રૂપાણિ દૃષ્ટ્વા નૈવ સુમના ભવતિ ન દુર્મના ઉપેક્ષકો વિહરતિ સ્મૃતિમાન્ સંપ્રજાનન્ એવં યાવન્મનસા ધર્માન્ વિજ્ઞાયેતિ ।
[150।07-150।08]
નહ્યર્હતો લૌકિકં નાસ્તિ કુશલં ધર્માલમ્બનં સૌમનસ્યં યત્તુ તત્સાંક્લેશિકં મનસ ઉપવિચારભુતં તસ્યૈવ પ્રતિષેધો લક્ષ્યત ઇતિ ।
[150।08-150।09]
પુનસ્ત એવ સૌમનસ્યાદયઃ ષટ્ત્રિંશચ્છાસ્તૃપદાનિ ભવન્તિ ।
[150।09]
ગર્ધનૈષ્ક્રમ્યાશ્રિતભેદેન ।
[150।10]
તદ્ભેદસ્ય શાસ્ત્રા ગમિતત્વાત્ ।
[150।10-150।11]
તત્ર ગર્ધાશ્રિતાઃ ક્લિષ્ટા નૈષ્ક્રમ્યાશ્રિતાઃ કુશલાઃ ।
[150।11]
એવમેતદ્વેદનાખ્યં ભવાઙ્ગમનેકપ્રકારભેદં વેદિતવ્યમ્ ।
[150।11-150।12]

શેષાણ્યઙ્ગાનિ પુનર્નોચ્યન્તે ।
[150।12]
કિં કારણમ્ ।
યસ્માત્
[150।13]
ઉક્તં ચ વક્ષ્યતે ચાન્યત્
[150।14]
કિઞ્ચિદત્રાઙ્ગમુક્તં કિઞ્ચિત્ પશ્ચદ્વક્ષ્યતે ।
તત્ર વિજ્ઞાનં તાવદુક્તં
[150।15]
"વિજ્ઞાનં પ્રતિવિજ્ઞપ્તિર્મન આયતનં ચ તદિ"તિ ।
[150।16]
ષડાયતનમપ્યુક્તં
[150।17]
"તદ્વિજ્ઞાનાશ્રયા રૂપપ્રસાદાશ્ચક્ષુરાદય" ઇતિ ।
[150।18]
સંસ્કારા ભવશ્ચ કર્મકોશસ્થાને વ્યાખ્યાસ્યન્તે ।
તૃષ્ણોપાદાનાનિ ક્લેશકોશસ્થાને ।
[150।19]
સ ચૈષ પ્રતીત્યસમુત્પાદઃ સમાસતઃ ક્લેશકર્મવસ્તૂનીતિ પ્રાક્ જ્ઞાપિતમ્ ।
[150।20]
અત્ર તુ ક્લેશ ઇષ્યતે ।
[150।21]
બીજવન્નાગવન્મૂલવૃક્ષવત્તુષવત્તથા
[150।22]
કિમસ્ય વીજાદિભિઃ સાધર્મ્યમ્ ।
[150।22-150।23]
તદ્યથા વીજાદઙ્કુરકાણ્ડપત્રાદીનાં પ્રભવો ભવત્યેવં ક્લેશાત્ ક્લેશકર્મવસ્તૂનામ્ ।
[150।23-151।01]
યથા નાગાધિષ્ટિતં સરો ન શુષ્યત્યેવં ક્લેશનાગાધિષ્ઠિતં જન્મસરઃ ।
[151।01-151।02]
યથા ચાનપોદ્ધૃતમૂલા વનસ્પતયશ્છિન્નાશ્છિન્નાઃ પુનરપિ પ્રરોહન્ત્યેવમનપોદ્ધૃતક્લેશમૂલા ગતયઃ ।
[151।02-151।03]
યથા ચ વૃક્ષાઃ કાલેન કાલલ્ં પુષ્પફલાનાં પ્રસોતારો ભવન્ત્યેવં ક્લેશા અપ્યસકૃત્ ક્લેશકર્મવસ્તૂનાં હેતુર્ભવન્તિ ।
[151।03-151।06]
યથા ચ તુષાવનદ્ધાસ્તણ્ડુલાઃ પ્રરોહણસમર્થા ભવન્તિ ન કેવલા એવં ક્લેશપ્રાપ્તતુષાવનદ્ધં કર્મ જન્માન્તરવિરોહણે સમર્થં ભવતિ ન કેવલમિત્યેવં તાવત્ ક્લેશો બીજાદિવદ્વેદિતવ્યઃ ।
[151।07]
તુષિતણ્ડુલવત્ કર્મ તથૈવૌષધિપુષ્પવત્ ।
[151।08]
તુષૌ ઽસ્યાસ્તીતિ તુષી ।

તુષસ્થાનીયઃ ક્લેશ ઉક્તઃ ।
[151।08-151।09]
ઇદાનીં તુષિતણ્ડુલસ્થાનીયં કર્મ્મોચ્યતે ।
[151।09-151।10]
સન્ત્યોષધયઃ ફલપાકાન્તા એવં કર્માણિ વિપચ્ય પુનર્વિપાકાનભિનિર્વર્ત્તયન્તે ।
[151।10-151।11]
યથા ચ પુષ્પં ફલોત્પત્તવાસન્નં કારણમેવં કર્માણિ વિપાકોત્પત્તો વેદિતવ્યાનિ ।
[151।12]
સિદ્ધાન્નપાનવદ્વસ્તુ
[151।13-151।14]
પથા સિદ્ધમન્નં પાનં ચ કેવલં પરિભોગાય કલ્પ્યતે ન પુનર્વિરોહાય એવં વિપાકાખ્યં વસ્તુ ।
[151।14]
નહિ પુનર્વિપાકાદ્વિપાકાન્તરં જન્માન્તરેષુ પ્રવર્હતે ।
[151।14-151।15]
યદિ હિ પ્રવર્ધેત મોક્ષો ન સ્યાત્ ।
[151।15-151।16]
ન ખલ્વેષ જન્મસંતાન એવં પ્રતીત્યસમુત્પદ્યમાનો ભવચતુષ્ટયં નાતિક્રામતિ ।
[151।16]
યદુતાન્તરાભવમુપપત્તિભવં પૂર્વકાલભવં મરણભવં ચ ।
[151।16-151।17]
તે ચ વ્યાખ્યાતાઃ ।
[151।18]
તસ્મિન્ ભવચતુષ્ટયે
[151।19]
ઉપપત્તિભવઃ ક્લિષ્ટઃ
[151।20]
એકાન્તેન ।
કતમેન ક્લેશેન ।
[151।21]
સર્વક્લેશૈ સ્વભૂમિકૈઃ ।
[151।22]
યદ્ભમિક ઉપપત્તિભવસ્તદ્ભૂમિકઈરેવ સર્વક્લેશૈઃ ।
[151।22-151।23]
નહિ સ ક્લેશો ઽસ્તિ યેન પ્રતિસમ્ધિબન્ધઃ પ્રતિવિદ્યતે ઇત્યાભિધર્મિકાઃ ।
[151।23-151।24]
ક્લેશૈરેવ તુ ન પર્યવસ્થાનૈઃ સ્વતન્ત્રઈઃ ।
[151।24-151।25]
યદ્યપિ સા ઽવસ્થા મન્દિકા યસ્તુ યત્રાભીક્ષ્ણં ચરિત આસન્નશ્ચ તસ્ય તદાનીં સ એવ ક્લેશ ઉપતિષ્ઠતે ।
[151।25]
પૂર્વાવેધાત્ ।

[151।25-151।26]
અન્તરભવપ્રતિસંધિરપ્યેવમવશ્યં ક્લિષ્ટો વેદિતવ્યઃ ।
[151।27]
ત્રિધા ઽન્યે
[151।28]
અન્યે ત્રયો ભવાસ્ત્રિપ્રકારાઃ અન્તરભવાદયઃ કુશલક્લિષ્ટાવ્યાકૃતાઃ ।
[152।01]
અથૈષાં ભવાનાં કતમઃ કિંપ્રતિસંયુક્તઃ ।
[152।02]
ત્રય આરૂપ્યે
[152।03]
અન્તરાભવં વર્જયિત્વા ।
[152।03-152।04]
નહ્યારૂપ્યધાતુઃ સ્થાનાન્તરપરિચ્છિન્નો યસ્ય પ્રાપ્ત્યર્થમન્તરાભવો ઽભિનિર્વર્તેત ।
[152।04-152।05]
કામરૂપધાત્વોરપરિસંખ્યાનાત્ સર્વ એવ ચત્વારો ભવાઃ સન્તીત્યનુજ્ઞાપિતં ભવતિ ।
[152।05-152।06]
ઉક્તો યથા સત્ત્વાનાં પ્રતીત્યસમુત્પાદો વિસ્તરેણ ।
[152।07]
અથ કથં સત્ત્વાનાં સ્થિતિભવતીત્યાહ
[152।08]
આહારસ્થિતિકં જગત્
[152।09-152।10]
એકો ધર્મો ભગવતા સ્વયમભિજ્ઞાયાભિસંબધ્યાખ્યાતો "યદુત સર્વસ્ત્ત્વા આહારસ્થિતિકા" ઇતિ સૂત્રપદમ્ ।
[152।10]
કે પુનરાહારાઃ ।
ચત્વાર આહારાઃ ।
[152।10-152।11]
કવડીકારાહારઃ પ્રથમઃ ।
[152।11]
ઔદારિકઃ સૂક્ષ્મશ્ચ ।
[152।11-152।12]
સૂક્ષ્મો ઽન્તરાભવિકાનાં ગન્ધાહારત્વાત્ ।
[152।12]
દેવાનાં પ્રાથમકલ્પિકાનાં ચ નિઃષ્યન્દાભાવાત્ ।
[152।12-152।13]
તૈલસ્યેવ સિકતાસ્વઙ્ગેષ્વનુપ્રવેશાત્ ।
[152।13]
સૂક્ષ્માણાં વા સૂક્ષ્મો બાલકસંસ્વેદજન્તુકાદીનામ્ ।
[152।13-152।14]

સ્પર્શો દ્વિતીયઃ ।
[152।14]
મનઃસંચેતના તૃતીયઃ ।
વિજ્ઞાનમાહારશ્ચતુર્થઃ ।
[152।15]
તત્ર પુનઃ
[152।16]
કવડીકાર આહારઃ કામે
[152।17]
ન રૂપારૂપ્યધાત્વોસ્તદ્વીતરાગસ્ય તત્રોપપત્તેઃ ।
સ ચ
[152।18]
ત્ર્યાયતનાત્મકઃ ।
[152।19]
કામાવચરાણિ ગન્ધરસસ્પ્રષ્ટવ્યાયતનાનિ સર્વાણ્યેવ કવડીકાર આહારઃ ।
[152।19-152।20]
કવડીકૃત્યાભ્યવહરણાત્ ।
[152।20]
મુખનાસિકાગ્રાસવ્યવચ્છેદતઃ ।
[152।20-152।21]
ચ્છાયાતપજ્વાલાપ્રભાસુ તેષાં કથમાહારત્વમ્ ।
[152।21]
બાહુલ્યેન કિલૈષ નિર્દેશઃ ।
[152।21-152।22]
યાન્યપિ તુ નાભ્યવહ્નિયન્તે સ્થિતિં ચાહરન્તિ તાન્યપિ સૂક્ષ્મ આહારઃ ।
[152।22]
સ્નાનાભ્યઙ્ગવદિતિ ।
[152।22-152।23]
કસ્માન્ન રૂપાયતનમાહારઃ ।
[152।23]
તદપિ કવડીકૃત્યાભ્યવહ્રિયતે ।
[152।24]
ન રૂપાયતનં તેન સ્વાક્ષમુક્તાનનુગ્રહાત્
[152।25]
આહારો હિ નામ ય ઇન્દ્રિયમહાભૂતાનામનુગ્રહાય સંવર્ત્તતે ।
[152।25-152।26]
રૂપાયતનં ચાભ્યવહરણકાલે સ્વમિન્દ્રિયં તન્મહાભૂતાનિ વા નાનુગૃહ્ણાતિ ।
[152।26]
કુત એવાન્યાન્યવિષત્વાત્ ।
[153।01-153।02]

યદાપિ ચ દૃશ્યમાને સુખસૌમનસ્યે આદધાતિ તદાપિ તદાલમ્બનઃ સુખવેદનીયઃ સ્પર્શ આહારો ભવતિ ન રૂપમ્ ।
[153।02-153।03]
મુક્તાનામનાગામ્યર્હેતાં સુમનોજ્ઞમપ્યાહારં પશ્યતામનુગ્રહાભાવાત્ ।
[153।04]
સ્પર્શસંચેતનાવિજ્ઞા આહારાઃ સાસ્રવાસ્ત્રિષુ ।
[153।05]
સ્પર્શસ્ત્રિકસંનિપાતજઃ ।
[153।05-153।06]
ચેતના મનસ્કર્મ વિજ્ઞાનં ચ સાસ્રવાણ્યેવાહારાઃ ત્રિષ્વપિ ધાતુષુ સંવિદ્યન્તે ।
[153।06]
કિમર્થં નાનાસ્રવાણિ ।
[153।06-153।07]
યસ્માત્ ભવાપોષણાર્થ આહારાર્થઃ ।
[153।07]
તાનિ ચ ભાવક્ષયાયોત્થિતાનીતિ વૈભાષિકાઃ ।
[153।07-153।09]
અપિ તુ સૂત્ર ઉક્તં "ચત્વાર ઇમે આહારા ભૂતાનાં સત્ત્વાનાં સ્થિતયે યાપનાયૈ સંભવૈષિણાં ચાનુગ્રહાયે"તિ ।
[153।09]
ન ચૈવમનાસ્રવા ધર્મા ઇતિ નાહારાઃ ।
[153।10]
ભૂતા હિ તાવત્સત્ત્વા ઉપપન્ના ઇતિ વિજ્ઞાયન્તે ।
અથ સંભવૈષિણઃ કતમે ।
[153।11]
મનોમયઃ સંભવૈષી ગન્ધર્વશ્ચાન્તરાભવઃ
[153।12]
નિર્વૃત્તિશ્ચ
[153।13]
અન્તરાભવો હ્યેભિરભિધાનૈરુક્તો ભગવતા ।
[153।13-153।14]
સ એવ મનોનિર્જાતત્વાત્ મનોમય ઉક્તઃ ।
[153।14]
શુક્રશોણિતાદિકં કિઞ્ચિદ્બાહ્યમનુપાદાય ભાવાત્ ।
[153।14-153।15]
સંભવૈષણશીલત્વાત્ સંભવૈષી ।
[153।15]
ગન્ધર્વણાત્ ગન્ધર્વઃ ।
ઉપપત્ત્યદ્ભિમુખત્વાદભિનિર્વૃત્તિઃ ।
[153।15-153।16]
"અવ્યાબાધમાત્મભાવમભિનિર્વર્ત્ય સવ્યાબાધે લોકે ઉપપદ્યત" ઇતિ સૂત્રપદાત્ ।
[153।16-153।18]