Language

ENहिગુ
Scripture Library

Abhidharmakośabhāṣya · Part 201220

bhavāgrāsaṃjñisattvāśca sattvāvāsā nava smṛtāḥ
[117|16]
eṣu hi sattvā āvasanti svecchayā /
[117|17]
anicchāvasanānnānye
[117|18]
ke punaranye /
apāyāḥ /
teṣu hi sattvā akāmakāḥ karmarākṣasairāvāsyante /
[117|19]
natvicchayā vasanti /
atastena sattvāvāsā bandhanasthānavat /
[117|19-117|20]
anyatra sūtre sapta vijñānasthitaya uktāḥ anyatra
[117|21]
catasraḥ sthitayaḥ punaḥ /
[117|22]
katamāścatasraḥ /
rūpopagā vijñāna sthitirvedanopagā saṃjñopagā saṃskāropagā iti /
[117|23]
tāsāṃ kaḥ svabhāvaḥ /
tā hi yathākramaṃ /
[117|24]
catvāraḥ sāsravāḥ skandhāḥ
[117|25]
te punaḥ
[117|26]
svabhūmāveva
[117|27]
nānyatra bhūmau /
kiṃ kāraṇam /
pratiṣṭā hi sthitiḥ /
[117|27-117|28]
na ca visabhāgabhūmikeṣu skanheṣu vijñānaṃ tṛṣṇāvaśāt pratitiṣṭhatīti /
[117|28-117|29]
kasmānna vijñānaṃ vijñānasthitirucyate yathā saptasu vijñānasthitiṣu pañca skandhā iti /
[117|29]
sthātuḥ parihāreṇa sthitividhānāt /
[118|01]
nahi sthātaiva sthitirucyate /

[118|01-128|01]
yathā na rājaiva rājāsanamiti /
[118|01-118|02]
yāṃśca dharmānabhiruhya vijñānaṃ vāhayati naunāvikanyāyena te dharmā vijñānasthitaya uktāḥ /
[118|03]
natu vijñānaṃ vijñānamevāruhya vāhayatyato noktamiti vaibhāṣikāḥ /
[118|03-118|04]
yattarhi sūtra uktaṃ "vijñāne āhāre asti nandī asti rāga iti /
[118|04-118|05]
yatrāsti nandī asti rāgaḥ pratiṣṭhitaṃ tatra vijñānamadhirūḍhami"ti /
[118|05]
tatkatham /
[118|05-118|06]
"sapta ca vijñānasthitayaḥ pañcaskandhasaṃgṛhītā" iti tatkatham /
[118|06-118|07]
evaṃ tarhyabhedenopapattyāyatanasaṃgṛhīteṣu skandheṣu sābhirāmāyāṃ vijñānapravṛttau vijñānaṃ vijñānasthitiḥ /
[118|07-118|08]
pratyekaṃ tu yathā rūpādayo vijñānasya saṃkleśāya bhavanti /
[118|08]
tasmāccatasṛṣu vijñānasthitiṣu
[118|09]
kevalam
[118|10]
vijñānaṃ na sthitiḥ proktaṃ
[118|11]
api ca kṣetrabhāvena bhagavatā catasro vijñānasthitayo deśitāḥ /
[118|11-118|13]
vījabhāvena ca sopādānaṃ vijñānaṃ kṛtsnameveti na punarbījaṃ bījasya kṣetrabhāvena vyavasthāpayāṃbabhūvetyabhiprāyaṃ parikalapayāmāsa /
[118|13-118|14]
ye dharmāḥ sahavarttino vijñānasya te 'sya kṣetrabhāvena sādhīyāṃso bhavantīti ta evāsya sthitaya uktāḥ /
[118|15-118|16]
atha kathaṃ saptabhirvijñānasthitibhiścatasro vijñānasthitayaḥ saṃgṛhītāścātasṛbhirvā sapta /
[118|16]
naiva hi saptabhiścatasro nāpi catasṛbhiḥ sapta /
[118|17]
catuṣkoṭi tu saṃgrahe /
[118|18]
saṃgrahe vicāryamāṇe catuṣkoṭikaṃ veditavyam /
[118|18-118|19]
syātsaptabhiḥ saṃgṛhītaṃ na catasṛbhirityevamādi /

[118|19]
prathamāḥ koṭiḥ saptasu yaddhijñānam /
[118|19-118|20]
dvitīyā apāyeṣu caturthe dhyāne bhavāgre ca vijñānavarjyāḥ skandhāḥ /
[118|20-118|21]
tṛtīyā saptasu catvāraḥ skandhāścaturthyetānākārān sthāpayitvā /
[118|22]
yaccaitat gatyādibhedabhinnaṃ traidhātukamuktaṃ veditavyāḥ /
[118|23]
catasro yonayastatra sattvānāmaṇḍajādayaḥ
[118|24]
aṇḍajā yonirjarāyujā saṃsvedajā upapādukā yoniḥ /
yonirnāma jātiḥ /
[118|25]
yuvāntyasyāṃ sattvā miśrībhavanti prasavasāmyāditi yoniḥ /
aṇḍajā yoniḥ katamā /
[118|26]
ye sattvā aṇḍebhyo jāyante /
tadyathā haṃsakroñcacakravākamayūraśūkaśārikādayaḥ /
[118|27]
jarāyujā yoiḥ katamā /
ye sattvā jarāyorjāyante /
[118|27-118|28]
tadyathā hastyaśvagomahiṣakharavarāhādayaḥ /
[118|28]
saṃsvedajā yoniḥ katamā /
[118|28-118|29]
ye sattvā bhūsaṃsvedājjāyante /
[118|29]
tadyathā kṛmikīṭapataṅgamaśakādayaḥ /
upapādukā yoniḥ katamā /
[119|01]
ye sattvā avikalā ahīnendriyāḥ sarvāṅgapratyaṅgopetāḥ sakṛdupajāyante /
[119|01-119|02]
ata eva upapadane (read: upapādane) sādhukāritvādupapādukā ityucyante /
[119|02]
tadyathā devanārakāntarābhavikādayaḥ /
[119|03]
atha kasyāṃ gatau kati yonayaḥ saṃvidyanta ityāha
[119|04]

caturdhā nara tiryañcaḥ
[119|05]
manuṣyāścaturvidhāḥ /
[119|05-119|07]
aṇḍajāstāvadyathā kroñcīniryātau śailopaśailau sthavirau mṛgāramātuśca dvātriṃśat putrāḥ pañcālarājasya ca pañca putraśatāni /
[119|07]
jarāyujā yathedānīm /
[119|07-119|08]
saṃsvedajāstadyathā māndhātucāruśpacārūpacārukapotamālinyāmrapālyādayaḥ /
[119|08]
upapādukāḥ punaḥ prāthamakalpikāḥ /
[119|08-119|09]
evaṃ tiryañco 'pi caturvidhāḥ /
[119|09]
trividhā dṛśyanta eva /
upapādukāstu nāgasuparṇi prabhṛtayaḥ /
[119|10]
nārakā upapādukāḥ /
[119|11]
antarābhavadevāśca
[119|12]
sarve nārakā antarābhavikāḥ devāścopapādukā eva /
[119|13]
pretā api jarāyujāḥ
[119|14]
apiśabdādapyupapādukā iti /
āyuṣmate mahāmaudgalyāyanāya pretī nivedayate
[119|15]
"pañca putrānahaṃ rātrau divā paña tathā parān /
[119|16]
bhakṣayāmi janitvā tān nāsti tṛptistathāpi me //"
[119|17]
katamā yoniḥ sarvasādhvī /
upapādukā /
[119|17-119|18]
atha kimarthaṃ caramabhaviko bodhisattvaḥ prāptopapattivaśitve 'pi jarāyurjāṃ yorni bhajate /
[119|18-119|19]
evaṃ hi kriyamāṇe mahāntamarthaṃ paśyati /
[119|19-119|21]
jñātisaṃbandhena mahataḥ śākyavaṃśasya dharme 'vataraṇārthaṃ cakravarttivaṃśyo 'yamiti cānyeṣāṃ bahumānādarāvarjanārthaṃ manuṣyabhūtā api caināṃ siddhiṃ gacchantīti vineyānā mutsāhārtham /

[119|21-119|23]
itarathā hyaprajñāyamānakulagotraḥ ko 'pyayaṃ māyāpuruṣa ityevaṃ parikalpayeyurdevaḥ piśāca iti vā yathā 'nyatīrthyā apabhāṣante kalpaśatasyātyayādevaṃvidho māyāvī loke prādurbhūya māyayā lokaṃ bhakṣayatīti /
[119|24]
apare tvāhuḥ /
[119|24-119|26]
śarīradhātūnāmavasthāpanārthaṃ yeṣumanuṣyā anye ca prajāṃ vijñāya sahasraśaḥ svargaṃ ca prāptā apavargaṃ ceti upapādukānāṃ hi sattvānāṃ bāhyabījābhāvān mṛtānāṃ kāyo nāvatiṣṭhate niśānta iva tailapradyoto 'ntardhīyate /
[119|26-119|27]
ādhiṣṭhānikīmṛddhiṃ bhagavata icchatāṃ na yukta ekṣa parihāraḥ /
[119|27]
praśnātpraśnāntaramupajāyate /
[119|27-120|02]
yadyapyupapādukānāṃ kāyanidhanaṃ na prajñayate kathamuktaṃ sūtre "upapādukaḥ suparṇī upapādukaṃ nāgamuddharati bhakṣārthami"ti /
[120|02]
noktaṃ bhakṣayatītyapi tūddharati bhakṣārthamajñatvādityadoṣaḥ /
[120|02-120|03]
bhakṣayati vā yāvanna mṛto bhavati na pounrmṛtasyāsya tṛṣyatīti /
[120|04]
katamā yoniḥ sarvavahvī /
upapādukaiva /
[120|04-120|05]
sā hi dvigatī tisṛṇāṃ ca pradeśaḥ sarve cāntarābhāvikā iti /
[120|06]
ko 'yamastarābhāvo nāma /
[120|07]
mṛtyūpapattibhavayorantarā bhavatīha vaḥ /
[120|08-120|09]
maraṇabhavasyopapattibhavasya cāntarā ya ātmabhāvo 'bhinirvarttate deśāntaropapattisamprāptaye so 'ntarābhava ityucyate /
[120|09]
gatyantarālatvāt /
[120|09-120|10]
kathamayaṃ jātaśca nāma nacopapanno bhavati /
[120|11]
gamyadeśānupetatvānnopapanno 'ntarābhavaḥ
[120|12]
upapattigato hyupapanna ityucyate /
padergatyarthatvāt /
[120|12-120|13]
nacāyaṃ gamyadeśamupagatontarābhavastasmānnopapannaḥ /
[120|13]
kaḥ punarasau deśo gantavyaḥ /

[120|13-120|14]
yatrākṣiptasya vīpākasyābhivyaktiḥ samāptiśca /
[120|14-120|15]
vicchinna evopapattibhavo maraṇabhavātsaṃbhavatīti nikāyāntarīyāḥ /
[120|15]
tadetanneṣyate /
kiṃ kāraṇam /
yuktitaśca āgamataśca /
[120|15-120|16]
tatra tāvat yuktiṃ niśrityocyate /
[120|17]
vrīhisantānasādharmvādavicchinnabhavodbhavaḥ /
[120|18-120|19]
santānavarttināṃ hi dharmāṇāmavicchedena deśāntareṣu prādurbhāvo dṛṣṭastadyathā vrīhisantānasya /
[120|19-120|920]
tasmādasyāpi sattvasantānasyāvicchedena deśāntareṣu prādurbhāvo bhaviṣṇuḥ /
[120|20-120|21]
vicchinno 'pi dṛṣṭaḥ prādurbhāvastadyathā ādarśādiṣu bimbāt pratibimbasya /
[120|21]
evaṃ maraṇabhavādupapattibhavasya syāt /
[120|22]
pratibimbamasiddhatvādasāmyācchānidarśanam
[120|23]
pratibimbaṃ nāmānyadevotpadyate dharmāhntaramityasiddhametat /
[120|23-120|24]
siddhāvapi ca satyāmasāmyādanidarśanaṃ bhavati /
[120|24]
kathaṃ tāvadasiddham /
[120|25]
sahaikatra dvayābhāvāt
[120|26]
tatraiva hi deśe ādarśarūpaṃ dṛśyate pratibimbaṃ ca /
[120|26-120|27]
na caikatra deśe rūpadvayasyāsti sahabhāva āśrayabhūtabhedāt /
[120|27-120|30]
tathā digbhedavyavasthiterekasminvāpyambudeśe svābhimukhadeśasthānāṃ rūpāṇāmanyo 'nyaṃ pratibimbakamupalabhyate natvekatra rūpe dvayoḥ paśyatoḥ sahadarśanaṃ na bhavatīti na tatra rūpāntaropapattiryuktā /
[120|30-121|01]
chāyātapayośca dvayoḥ sahaikatrabhāvo na dṛṣṭaḥ /
[121|01-121|02]
upalabhyate ca chāyāstha ādarśe sūryasya prativimbakamiti na yukto 'sya tatra prādurbhāvaḥ /

[121|02]
athavā "sahaikatra dvayābhāvādi"ti katamasya dvayasya /
[121|02-121|03]
ādarśatalasyendupratibimbakasya ca /
[121|03-121|04]
anyatraiva hi deśe ādarśatalaṃ bhavatyanyatraivāntargataṃ candrapratibimbakaṃ dṛśyate kūpa ivodakam /
[121|04-121|05]
tacca tatropapadyamānaṃ nānyatropalabhyate /
[121|05]
ato nāstyeva tat kiñcit /
[121|05-121|06]
sāmagryāstu sa tasyāstādṛśaḥ prabhāvo yattathā darśanaṃ bhavati //
[121|06]
acintyo hi dharmāṇāṃ hi dharmāṇāṃ śaktibhedaḥ /
[121|06-121|07]
evaṃ tāvandasiddhatvāt /
[121|07]
kathamasāmyādanidarśanaṃ bhavati /
[121|08]
asantānād
[121|09]
nahi vimvasya pratibimbakaṃ santānabhūtamādarśasantānasaṃvaddhatvāt sahabhāvācca /
[121|10]
yathā maraṇasyopapattibhavaḥ /
[121|10-121|11]
santānaṃ ca pratyavicchedena deśāntareṣu prādurbhāva udāhṛato nāsantānamityasāmyaṃ dṛṣṭāntasya pratibimbasya ca /
[121|12]
dvayodayāt /
[121|13]
dvābhyāṃ hi kāraṇābhyāṃ pratibimbasyodayo bhavati /
[121|13-121|14]
bimbāccādarśā cceti yat prādhānaṃ kāraṇaṃ tadāśrityotpadyate /
[121|14-121|16]
nacaivamupapattibhavasyāpi dvābhyāṃ kāraṇābhyāṃ saṃbhavo maraṇabhavāccānyataśca pradhānabhūtādityato 'pyayamasamāno dṛṣṭāntaḥ /
[121|16]
na ca yuktamuktaṃ bāhyameva cetanaṃ śukraśoṇitaṃ pradhānakāraṇamiti /
[121|16-121|17]
yatra cāndhakāṇa eva prādurbhāva upapādukānāṃ tatra kiṃ parikalpyate /
[121|17-121|18]
evaṃ tāvadyuktito neṣyate /

[121|18]
na marāṇabhavādvicchinna upapattibhavaprādurbhāvaḥ /
tasmādastyevāntarābhavaḥ /
[121|19]
kaṇṭhokteścāsti
[121|20]
sūtra uktaṃ "sapta bhavāḥ /
[121|20-121|21]
narakabhavastiryagbhavaḥ pretabhavo devabhavo manuṣyabhavaḥ karmabhavo 'ntarābhava iti /
[121|21]
naitatsūtraṃ tairāmnāyate /
itastarhi
[121|22]
gandharvāt
[121|23]
"trayāṇāṃ sthānānāṃ saṃmukhībhāvāt mātuḥ kukṣau garbhasyāvakrāntirbhavati /
[121|23-121|24]
mātā kalyā spi bhavati ṛtumatī ca /
[121|24]
mātāpitarau raktau bhavataḥ sanipatitau ca /
[121|25]
gandharvaśca pratyupasthito bhātī"ti /
antarābhavaṃ hitvā ko 'nyo gandharvaḥ /
[121|26]
etadapi naiva tairāmnāyate /
kathaṃ tarhi /
"skndhabhedaśca pratyupasthito bhavatī"ti /
[121|27]
yadyevamāśvalāyanasūtraṃ kathaṃ nīyate /
[121|27-121|28]
"jānanta bhavanto yo 'sau gandharvaḥ pratyupasthitaḥ /
[121|28]
kṣatriyo vā 'sau brāhmaṇo vā vaiśyo vā śūdro vā /
[121|28-122|01]
yadi vā pūrvasyā diśa āgato yadi vā dakṣiṇasyā paścimāyā uttrasyā" iti /
[122|02]
nahi skandhabhedasyāgamanaṃ yujyate /
athaitadapi na paṭhacyate /
itastarhi /
[122|03]

pañcokteḥ /
[122|04]
"pañcānāgāmina" ityuktaṃ bhagavatā /
[122|04-122|05]
antarāparinirvāyī upapadyaparinirvāyī anabhisaṃskāraparinirvāyī sābhisaṃskāraparinirvāyī ūrdhvastrotāśceti /
[122|05-122|06]
asatyantarābhave kathamantarāparinirvāyī nāma syāt /
[122|06]
antarā nāma devāḥ santītyeke /
[122|07]
upapadyādayo 'pi hi nāma devā evaṃ sati prasajyate /
tasmānyeyaṃ kalpanā sādhvī /
[122|08]
itaśca
[122|09]
gatisūtrataḥ
[122|10]
"sapta satpuruṣagatayaḥ" ityatra sūtre /
antarāparinirvāyiṇastraya uktāḥ /
[122|10-122|11]
kāladeśaprakarṣabhedena /
[122|11-122|12]
tadyathā parīttaḥ sakalikāgnirabhinivarttamāna eva parinirvāyādevaṃ prathamaḥ /
[122|12]
tadyathā 'yaḥ prapāṭikā utpatantyeva nirvāyādevaṃ dvitīyaḥ /
[122|12-122|13]
tadyathā 'yaḥprapātikā utplutya pṛthivyāmapatitaiva nirvāyādevaṃ tṛtīyaḥ /
[122|13-122|14]
nacaivamantarā nāma devāstriprakārāḥ kāladeśaprakarṣabhinnāḥ santīti kalpanaiveyaṃ kevalā //
[122|14]
anye punarāhuḥ /
[122|15-122|16]
āyupramāṇāntare vā devasamīpāntare vā yaḥ kleśān prajahāti so 'ntarāparinirvāyī /
[122|16-122|17]
sa punardhātugato vā parinirvāti saṃjñāgato vā vitarkagato vā /
[122|17]
tena trividho bhavatīti /
[122|17-122|18]
prathamo vā rūpadhātau nikāyasabhāgaparigrahaṃ kṛtvā parinirvāti /
[122|18]

dvitīyo devasamṛddhiṃ cānubhūya /
[122|18-122|19]
tṛtīyo devānāṃ dharmasaṃgītimanupraviśya /
[122|19-122|21]
upapadyaparinirvāyī punaḥ prakarṣayuktāṃ saṃgītimanupraviśya parinirvāti bhūyasā vā āyurūpahatya nopapannamātra eveti ta ete sarve 'pi śakalikādidṛṣṭāntairna saṃvadhyante /
[122|21]
deśagativiśeṣābhāvāt /
[122|21-122|22]
ārupyeṣvapi cāntarāparinirvāyī paṭhyetāyuḥpramāṇāntare parinirvāṇāt /
[122|22]
na ca paṭhyate /
[122|23-122|24]
"dhyānaiścatasro daśikā ārupyaiḥ saptikātrayam /
saṃjñayā ṣaṭṭikāṃ kṛtvā vargo bhavati samuditaḥ //
[122|25]
ityetasyāyurdānagāthāyām /
tasmādetadapi sarvaṃ kalpanāmātram /
[122|26]
athaitānyapi sūtrāṇi tairnāmnāyante /
[122|26-123|01]
kimidānīṃ kurmo yacchāstā ca parinirvṛtaḥ śāsanaṃ cedamanāyakaṃ bahudhā bhinnaṃ bhidyate cādyāpi yathecchaṃ granthataścārthataśca /
[123|01-123|02]
yeṣāṃ tu tāvadayamāgamaḥ pramāṇaṃ teṣāmāgamato 'pi siddho 'ntarābhavaḥ /
[123|02-123|03]
yattarhi sūtra uttam "atha ca punardūṣī māraḥ svaśarīreṇāvicau mahānarake prapatita" iti /
[123|03]
tat kathamiti /
[123|04]
sa hi jīvanneva nārakībhirjvālābhirāliṅgitaḥ /
[123|04-123|05]
kālalṃ kṛtvā 'ntarābhavenāvīciṃ prāpta ityayaṃ tatrābhiprayaḥ /
[123|05-123|06]
atyudīrṇaparipūrṇāni hi karmāṇi kāyasya nikṣepaṃ na pratīkṣante /
[123|06]
ato 'sya dṛṣṭadharmavedanīyaṃ karma pūrvaṃ vīpakvaṃ paścādupapadyavedanīyamiti /
[123|07-123|08]
idamidānīṃ kathaṃ nīyate "pañcānantaryāṇi karmāṇi yāni kṛtvopacitya samanantaraṃ narakeṣūpapadyata" iti /
[123|08]
anyāṃ gatimagatvetyabhiprāyaḥ /
[123|08-123|09]

upapadyavedanīyatvaṃ tatra karmaṇo dyotitam /
[123|09]
atha yathārutaṃ kalpyate /
pañcaiva kṛtvā naikamiti prāpnoti /
[123|09-123|10]
kriyānantaraṃ ca /
[123|10]
na kālāntaraṃ jīvitvā ko vā 'ntarābhavasyopapadyamānatvaṃ necchati /
[123|10-123|11]
antarā bhavenaiva hyasau maraṇāntaraṃ narakeṣūpapadyate /
[123|11]
abhimukhatvāt /
[123|11-123|12]
na ca brūma upapanno bhavatīti /
[123|12]
iyaṃ tarhi gāthā kathaṃ nīyate
[123|13-123|14]
"upanītatayā jarāturaḥ saṃprāpto hi mamāntikaṃ dvija /
vāso 'pi hi nāsti te 'ntarā pātheyaṃ ca na vidyate tave" ti //
[123|15]
atrāpi manuṣyeṣvantarāvāso nāstītyabhiprāyaḥ /
[123|15-123|16]
athavā 'ntarābhave 'pyasya vāso nāstyupapattideśasaṃprāptiprati gamanādhiṣṭhānāditi /
[123|16-123|17]
ayamatrābhiprāyo nāyamabhiprāya iti duta evaitat /
[123|17]
tulya eṣa bhavato 'pyanuyogaḥ /
[123|17-123|18]
tasmādubhayasminnapi pakṣe yathhottasūtrāvirodhānna bhavatyetadantarābhavasyābhāve jñāpakam /
[123|18-123|19]
jñāpakaṃ hi nāmāgatikā gatiriti /
[123|20]
atha kāṃ gatiṃ gamiṣyataḥ kimākṛtirantarābhavo 'bhinivarttate /
[123|21]
ekākṣepādasāvaiṣyatpūrvakālabhavākṛtiḥ /
[123|22]
yenaiva karmaṇā gatirākṣipyate tenaivāntarābhavastatprāptaye /
[123|22-123|23]
ato yāṃ gatiṃ gantā bhavati tasyāṃ gatau ya āgamiṣyatpūrvakālabhavastasyaivāsyākṛtirbhavati /
[123|23-123|25]

evaṃ tarhi śunīprabṛtīnāmekasmin kukṣau pāñcagatiko 'ntarābhavo 'bhinirvarttate iti nārako 'ntarābhavaḥ kukṣiṃ nirdahet /
[123|25-123|26]
pūrvakālabhave 'pi tāvannārakā na nityaṃ prajvalitā bhavantyutsadeṣu bhramantaḥ kiṃ punarantarābhavikāḥ /
[123|26]
astu vā prajvalitaḥ /
[123|26-123|27]
sa tu yathā na draṣṭuṃ śasyate tathā na spraṣṭumapyacchatvādātmabhāvasyetyacodyametat /
[123|27-123|28]
antarābhavānāmapyanyonyaṃ kukṣāvasaṃśleṣātkarmapratibandhācca na dāhaḥ /
[123|28-124|01]
pramāṇaṃ tu yathā pañcaṣaḍvarṣasya dārakasya sa tu ṣaṭindriyo bhavati bodhisattvasya punaryathā saṃpūrṇayūnaḥ salakṣaṇānuvyañjanaśca /
[124|01-124|02]
ata evāntarābhavasthena mātuḥ kukṣiṃ praviśatā koṭīśataścāturdvīpikānāmavabhāsitaḥ /
[124|03]
yattarhi mātā bodhisatvasya svapne gajapotaṃ pāṇḍaraṃ kukṣiṃ praviśantamadrākṣīt /
[124|03-124|04]
nimittamātraṃ tat tiryagyoneściravyāvṛttatvāt /
[124|04]
tadyathā kṛkī rājā daśa svapnānadrākṣīditi /
[124|05-124|06]
"karikūpasaktu candanakalabhārāmāsta thā kaperabhiṣekaḥ /
aśucikapiḥ paṭakalahāviti daśa dṛṣṭā nṛpeṇa kṛkiṇā svapnāḥ" //
[124|07]
naiva cāntarābhavikaḥ kukṣiṃ bhittvā praviśatyapi tu māturyonidvāreṇa /
[124|07-124|08]
ata eva yamalayoryaḥ paścāt prajāyate sa jyāyānucyate yaḥ pūrvaṃ sa kanīyāniti /
[124|08]
dharmasūtravibhāṣyaṃ kathaṃ nīyate /
[124|09-124|10]
"vāraṇa tvamupagamya pāṇḍaraṃ ṣaḍviṣāṇaruciraṃ catuṣkramam /
mātṛgarbhaśayanaṃ viśeṣasaṃprajānanṛṣirāśramaṃ yatheti" //
[124|11]
naitadavaśyanetavyam /
nahyetat sūtraṃ na vinayaḥ nābhidharmaḥ /
kāvyametat /
[124|11-124|12]
kavīnāṃ ca kāvyaṃ samāyojayatāṃ kecit bhāvāḥ samāropitā gacchanti /
[124|12]
athavā netavyameva /
[124|12-124|13]

yathā 'sya mātā svapne taṃ praviśantamadrākṣittathā so 'pi gāthāmakārṣīditi /
[124|13-124|14]
rūpāvacaro 'pyantarābhavaḥ saṃpūrṇapramāṇaḥ savastraśca prādurbhavati /
[124|14]
apatrāpyotsadatvāt /
[124|14-124|15]
bodhisattvasya savastraḥ śuklāyāśca bhikṣuṇyāḥ praṇidhānavaśādhyāvantameva pariveṣṭitā nirdagdhā /
[124|15]
anyo nagnaḥ /
[124|15-124|16]
kāmadhātoranapatrāpyotsadatvāt /
[124|17]
atha ko 'yaṃ pūrvakālabhavo nāma /
[124|18]
sa punarmaraṇātpūrva upapattikṣaṇātparaḥ
[124|19]
bhavo hi nāmāviśeṣeṇa pañcopādānaskandhāḥ /
sa eva caturdhā bhidyate /
antarābhavo yathoktaḥ /
[124|20]
upapattibhabo gatīṣu pratisandhikṣaṇaḥ /
[124|20-124|21]
tasmāt pareṇa maraṇakṣaṇaṃ paryudasyānyaḥ sarvo bhavaḥ pūrvakālabhavaḥ /
[124|21]
caramakṣaṇo maraṇabhabo yata ūrdhvamantarābhavo bhavati rūpiṣu cetsattveṣūpapadyate /
[124|22]
sa cāyamantarābhavaḥ /
[124|23]
sajātiśuddhadivyākṣidṛśyaḥ
[124|24]
samānajātīyairevāntarābhavikairdṛśyate /
[124|24-125|01]
yeṣāṃ ca divyaṃ cakṣuḥ suviśuddhamabhijñāmayaṃ ta enaṃ paśyanti /
[125|01]
upapattikṣuṣā tu na dṛśyate /
jātyarthamacchatvāt /
[125|01-125|02]
devāntarābhavikaḥ sarvān paśyati /
[125|02]
manuṣyapretatiryagnārakāntarābhavikāḥ pūrva pūrvamapātyetyapare /

[125|03]
karmarddhivegavān /
[125|04]
ṛddhirākāśagamanam /
karmaṇā ṛddhiḥ karmarddhiḥ /
tasyā vegaḥ karmarddhivegaḥ śīgratā /
[125|05]
so 'syāstīti karmarddhivegavān /
yenāsau na śakyo buddhairapi pratibanddhum /
[125|05-125|06]
karmaṇo 'sya balīyastvāt /
[125|07]
sakalākṣaḥ
[125|08]
samagrapañcendriyaḥ /
[125|09]
apratighavān
[125|10]
pratighātaḥ pratighaḥ /
so 'syāstīti pratighavān /
na pratighavānapratighavān /
[125|10-125|11]
vajrādibhirapyanivāryatvāt /
[125|11-125|12]
tathā hi pradīptāyaḥpiṇdabhede tanmadhyasaṃbhūtaḥ krimirūpalabdhaḥ śrūyate /
[125|12]
yasyāṃ ca gatau sa utpatsyamānastasyāḥ sarvathā /
[125|13]
anivartyaḥ
[125|14]
nahi kadācinmanuṣyāntarābhavo 'ntardhāya devāntarābhavo bhavatyanyo vā /
[125|14-125|15]
niyatamanena yāmeva gatimadhikṛtyābhinirvṛttastasyāmevopapattavyam nānyasyāmiti /
[125|16]
kiṃ punarantarābhavo 'pi kāmāvacaraḥ kavaḍīkāramāhāraṃ bhuṅkte /
omityāha /
na tvaudārikam /
[125|17]
kiṃ tarhi /
[125|18]

sa gandhabhuk
[125|19]
ata eva gandharva ityucyate /
dhātūnāmanekārthatvāt /
hrasvatvaṃ śakandhukarkandhuvat /
[125|19-125|20]
alpeśākhyastu durgandhāharo maheśakhyaḥ sugandhāhāraḥ /
[125|20]
kiyantaṃ kālamavatiṣṭhate /
nāsti niyama iti bhadantaḥ /
[125|21]
yāvadupapattisāmagrīṃ na labhate nahi tasyāyuṣaḥ pṛthagevākṣepaḥ /
ekanikāyasabhāgatvāt /
[125|21-125|22]
itarathā hi tasyāyuṣaḥ kṣayānmaraṇabhavaḥ prasajyeta /
[125|22-126|01]
yadyāsumeroḥ sthalaṃ māṃsasya syāttatsarva varṣāsu krimīṇāṃ pūryeta /
[126|01-126|02]
kimidānīṃ tatpratīkṣā eva teṣāmantarābhavā āsan kuto yā tadā tebhyo gatā iti vaktavyam /
[126|02]
naitadāgataṃ sūtre śāstre vā /
[126|02-126|03]
evaṃ tu yujyate /
[126|03]
gandharasābhigṛddhānāmalpāyuṣāṃ jantūnāmanto nāsti /
[126|03-126|05]
te taṃ gandhaṃ ghrātvā gandharasābhigṛddhāḥ kālaṃ kurvantaḥ krimibhāvasaṃvarttanīyaṃ karma pravodhya tayā tṛṣṇayā krimiṣūpapadyanta iti /
[126|05-126|07]
athavā nūnaṃ tatpratyayapracūra eva kāle tatsaṃvarttanīyāni karmāṇi vīpākābhinirvṛttau vṛttiṃ labhnte nānyatra /
[126|07-126|08]
tathāhi cakravarttisaṃvarttanīyāni karmaṇi aśītivarṣasahasrāyuṣi prajāyāṃ vahutarāyuṣi vā cakravarttino jāyante nānyasyām /
[126|08-126|09]
ata eva coktaṃ bhagavatā "acintyaḥ sattvānāṃ karmavipāka" iti /
[126|09]
saptāhaṃ tiṣṭhatīti bhadantavasumitraḥ /
[126|09-126|10]
yadi tāvatā sāmagrīṃ na labhate tatraiva punaścyutyā jāyante /
[126|10]
sapta saptāhānītyapare /
[126|10-126|11]

alpaṃ kālamiti vaṃbhāṣikāḥ /
[126|11-126|12]
sa hi saṃbhavaiṣitvātsamdhāvagatvā samdhiṃ badhnātīti yathātvasamagrāḥ pratyayā bhavanti /
[126|12]
niyataṃ cānena tasmin deśe tasyāṃ jātau janitavyaṃ bhavati /
[126|12-126|13]
tadā karmāṇyeva pratyayānāṃ sāmagrīmāvahanti /
[126|13-126|14]
athāniyātaṃ tato 'nyatra deśe tasyāṃ jātau jāyate sadṛśyā mityapare /
[126|14-126|15]
tadyathā gavāmūṣmasu maithunasya prācuryaṃ śaradi śunāṃ ṛkṣānāṃ hemante cākṣvānām /
[126|15-126|17]
gavayaśṛgālakharatarakṣāṇāṃ punaḥ kālo nāstīti yenānyatra kāle goṣūpapattavyaṃ sa gavayeṣūpapadyate yena śvas sa śṛgāleṣu yenāśvesu sa gardabheṣu yena ṛkṣeṣu sa tarakṣeṣūpapadyate iti /
[126|17-126|18]
na tvasya nikāyasabhāgāntarābhavo nānyatra nikāyasabhāge śakyamutpattumekakāmākṣepāditi vaktavyametat /
[126|19]
sa khalveṣa gatideśasaṃprāptyarthaṃ prādurbhūto 'ntarābhavaḥ
[126|20]
viparyastamatiryāti gatideśam riraṃsayā /
[126|21]
sa hi karmaprabhāvasaṃbhūtena cakṣuṣā sudūrastho 'pi svamupapattideśaṃ prekṣate /
[126|21-126|22]
tatrāsya mātāpitrostāṃ vipratipattiṃ dṛṣṭvā puṃsaḥ sataḥ pauṃsno rāga utpadyate mātari stryā satyā straiṇo rāgāḥ udpadyate pitari /
[126|22-126|23]
viparyayāt pratighaḥ /
[126|23-126|24]
evaṃ paṭhacyate prajñaptau "gandharvasya tasmin samaye dvayościttayoranyatarānyataraccittaṃ saṃmukhībhūtaṃ bhavatyanunayasahagataṃ vā pratighasahagataṃ veti /
[126|24-126|25]
sa tābhyāṃ viparyasto rantukāmatayā tam deśamāśliṣya tāmavasthāmātmanyadhimucyate /
[126|25-126|26]
tasmiṃścāśucau garbhasthānasaṃprāpte jātaharṣo 'bhiniviśate /
[126|26-126|27]
tato 'sya skandhā ghanībhavantyantarābhavaskandhāścāntardhīyante ityupapanno bhavati /
[126|27-126|28]
sa cetpumān bhavati māturdakṣiṇakukṣimāśritya pṛṣṭhābhimukha utkeṭukaḥ saṃbhavatyatha strī tato vāmakukṣimāśrityodarābhimukhī /
[127|01]
athedānīṃ napuṃsakaṃ tadyena rāgeṇāśliṣṭaṃ tathā tiṣṭhati /
[127|01-127|02]
na cāstyantarābhavo vyantaraḥ sakalendriyatvāt/
[127|02-127|03]

athaḥ strībhūtaḥ puruṣabhūto vā 'nupraviśya yathāsthānaṃ tiṣṭhati paścāt garbha āpyāyamāno napuṃsakaṃ bhavatīti" /
[127|03]
idaṃ vicāryate /
[127|03-127|05]
kimasya śukrakśoṇitamahābhūtānyevendriyāśrayabhāvamāpadyante karmavaśādāhosvit bhūtāntarāṇyeva karmabhirjāyante /
[127|05]
tānyupaśrityeti /
tānyevetyeke /
[127|05-127|06]
anindriyaṃ hi śukraśoṇitamantarābhavena sārdhaṃ nirudhyate sendriyaṃ prādurbhavati /
[127|06-127|07]
vījāṅduranirodhotpādanyāyena yattatkālamityākhyāyate /
[127|07-127|08]
evaṃ ca kṛtvedaṃ sūtrapadaṃ sūtre sūnītaṃ bhavati "mātāpitraśucikalalasaṃbhutasye"ti /
[127|08-127|09]
tathā "dīrgharātraṃ yuṣmābhirbhikṣivaḥ katasiḥ saṃvarddhitā rudhiravindurūpātta" iti /
[127|09]
bhūtāntarāṇyevetyapare /
tadyathāparṇakrimeḥ /
[127|09-127|10]
aśucisaṃniśrayotpattyabhisaṃbandhivacanāttu kalalasya sūtrāvirodha iti /
[127|10-127|11]
evaṃ tāvadaṇḍajāṃ jarāyujāṃ ca yorni pratipadyate /
[127|11]
anyatra tu yathāyogaṃ vaktavyamityāhuḥ /
[127|11-127|12]
tatra cāyaṃ yogo dṛśyate
[127|13]
gandhasthānābhikāmo 'nyaḥ
[127|14-127|15]
saṃsvedajāṃ yoniṃ pratipadyamāna upapattisthānaṃ gatvābhilāṣāt gacchatyamedhyaṃ medhyaṃ vā yathākramam /
[127|15]
upapādukāṃ tu yoniṃ prapadyamānaḥ sthānābhilāṣāt /
[127|15-127|16]
kathaṃ narakeṣu sthānābhilāṣaḥ /
[127|16]
viparyastabuddhitvāt /
[127|16-127|17]
sa hi śītavātavarṣābhiṣekairātmānaṃ bādhyamānaṃ paśyati narakeṣu cāgniṃ dīpyamānam /
[127|17-127|18]

tatra uṣṇābhilāṣāddhāvati /
[127|18-127|19]
punastaptavātātapāgnisaṃtāpairātmānaṃ bādhyamānamanupaśyan śaityaṃ ca narakeṣu śītābhilāṣāddhāvati /
[127|19-127|20]
yad avasthas tad upapattisaṃvarttanīyaṃ karmākārṣīt tadavasthātmānaṃ tāśca sattvān paśyan dhāvatīti pūrvācāryāḥ /
[127|20-127|21]
tatra punardevāntarābhava ūrdhvaṃ gacchatyā sanādivottiṣṭhan manuṣyatiryakpretānāṃ manuṣyādivat /
[127|22]
ūrdhvapādastu nārakaḥ
[127|23-127|24]
"te vai patanti narakādūrdhvapādā avāṅmukhāḥ /
ṛṣīṇāmabhivaktāraḥ saṃyatānāṃ tapasvinām" iti //
[127|25]
gāthābhidhānāt /
[127|26]
yaduktaṃ "viparyastamatiryātī"ti /
[127|26-127|27]
kimavaśyaṃ sarvo 'ntarābhavastathā mātuḥ kukṣimavakrāmati /
[127|27]
nityāha /
kiṃ tarhi /
catasro garbhāvakrāntayaḥ sūtra uktāḥ /
katamāścatasraḥ /
[128|01]
saṃprajānan viśatyekaḥ
[128|02]
tiṣṭhati niṣkrāmati sā saṃprajānan /
[128|03]
tiṣṭhatyapyaparaḥ /
[128|04]
saṃprajānanniti varttate /
praviśatyapītyapikṣabdāt /
[128|05]
aparaḥ /
[128|06]
niṣkrāmatyapi
[128|07]
saṃprājānan praviśati tiṣṭhatyapi /
[128|08]
sarvāṇi mūḍho 'nyaḥ

[128|09-128|10]
kaścit punaḥ sarvāṇyevāsaṃprajānan karoti praviśatyasaṃprajānan tiṣṭhati niṣkrāmatyapi /
[128|10]
etāścatasro garbhāvakrāntayaḥ pratilomaṃ nirdiṣṭāḥ /
[128|11]
ślokabandhānuguṇyataḥ /
[128|12]
nityamaṇḍajaḥ
[128|13]
aṇḍajaḥ sattvo nityaṃ mūḍha eva sarvāṇi karoti /
kathamaṇḍājjāto garbhaṃ praviśati /
[128|14]
yo 'pi janiṣyate so 'pyaṇdajaḥ /
athavā bhāvinyāpi saṃjñayā nirdeśāḥ kriyante /
[128|15]
tadyathā "saṃkṛtamabhisaṃskarotī"ti sūtre odanaṃ pacatīti saktum pinaṣṭīti loke /
[128|16]
tasmānnaiṣa doṣaḥ /
[128|17]
kathaṃ punarasaṃprajānan mātuḥ kukṣiṃ praviśati yāvanniṣkrāmati kathaṃ vā saṃprajānan /
[128|18-128|19]
alpeśākhyasya tāvatsattvasya mātuḥ kukṣiṃ praviśataḥ evaṃ vīparītau saṃjñādhimokṣau pravarttete /
[128|19]
vāto vāti devo varṣati /
[128|19-128|21]
śītaṃ durdinaṃ mahato vā janakāyasya kolāhalaṃ hnta tṛṇagahanaṃ vā praviśāmi vanagahanaṃ vā tṛṇakuṭīṃ vā parṇakuṭīṃ vā vṛkṣamūlaṃ vā sarpāmi kuṇḍayamūlaṃ veti /
[128|21-128|22]
tiṣṭhato 'pyeṣu tiṣṭhāmiti niṣkrāmato spyebhyo niryāmīti /
[128|22-128|23]
maheśākhyasya tu sattvasyārāmaṃ vā praviśāmyudyānaṃ vāprāsādaṃ vā 'bhirohāmi kūṭāgāraṃ vā paryaṅka veti /
[128|23]
tathā tiṣṭhāmi niryāmīti /
[128|23-128|24]
evaṃ tāvadasaṃprajānan praviśati yāvanniṣkrāmati /
[128|24-128|25]
saṃprajānaṃstu samyak prajānāti mātuḥ kukṣiṃ praviśāmyatraiva tiṣṭhāmi ata eva niryāmiti /
[128|25-128|26]
nāsya viparītau saṃjñādhimokṣau pravarttete /
[128|26]
atra punarapadiśyate /

[128|27]
garbhāvakrāntayastisraścakravarttisvayaṃbhuvām /
[128|28]
cakravarttinaśca svayaṃbhuvośca pratyekabuddhasaṃbuddhayośca /
yathākramamityante vakṣyati /
[128|28-128|29]
tatra prathamā cakravarttinaḥ /
[128|29]
sa hi praviśatyeva saṃprajānan na tiṣṭhati nāpi niṣkrāmati /
[128|30]
pratyekabuddhastiṣṭhatyapi /
buddho niṣkrāmatyapi /
atrāpi bhāvinyā saṃjñayā nirdeśaḥ /
[129|01]
karmajñānobhayeṣāṃ vā viśadatvād yathākramam
[129|02]
viśadakarmaṇāmdārapuṇyakriyāṇāṃ prathamā /
[129|02-129|03]
viśadajñānānāṃ bāhuśrutyakṛtapravicayānāṃ dvitīyā /
[129|03]
viśada puṇyakarmajñānānāṃ tṛtīyā /
[129|03-129|04]
ta eva tvete cakravarttyādaya evaṃbhūtā yujyante yathākramam /
[129|04]
śeṣāṇāṃ caturthīti siddhaṃ bhavati /
[129|05]
atredānīṃ bāhyakā ātmavādaṃ parigṛhyottiṣṭhante /
[129|05-129|06]
yadi sattvo lokāntaraṃ saṃcaratīti pratijñāyate siddha ātmā bhavatīti /
[129|06]
sa eṣa pratiṣidhyate
[129|07]
nātmāsti
[129|08]
kīdṛśa ātmā ya imān nikṣipatyanyāśca skndhān pratisaṃdadhātīti parikalpyate /
[129|09]
sa tadṛśo nāstyantarvyāpārapuruṣaḥ /
[129|09-129|11]
evaṃ tūktaṃ bhagavatā "asti karmāsti vipākaḥ kārakastu nopalabhyate ya imāṃśca skandhānnikṣipati anyāṃśca skandhān pratisaṃdadhātyanyatra dharmasaṃketāt /
[129|11-129|12]

Original text: Abhidharmakośabhāṣya · Edition: s of (1) P. Pradhan (ed.), Abhidharmakośabhāṣyam of Vasubandhu. (rev. 2nd ed.) Patna: K.P. Jayaswal Research Center, 1975. (2) Dwarikadas Shastri, Swami (ed.), Abhidharmakosa & Bhasya of Acarya Vasubandhu with Sphutartha Commentary of Acarya Yasomittra. (2 vols.) Varanasi: Bauddha Bharati, 1998. · Data entry Dan Lusthaus Paul Hackett · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc