અભિધર્મકોશભાષ્ય · ભાગ 221240

તત્રાયં ધર્મસંકેતો યદુતાસ્મિન્ સતીદં ભવતીતિ વિસ્તરેણ પ્રતીત્યસમુત્પાદઃ "।
[129।12]
કીદૃશસ્તર્હ્યાત્મા ન પ્રતિષિધ્યતે ।
[129।13]
સ્કન્ધમાત્રં તુ
[129।14]
યદિ તુ સ્કન્ધમાત્રમેવાત્મેતિ ઉપચર્યતે તસ્યાપ્રતિષેધઃ ।
[129।14-129।15]
એવં તર્હિ સ્કન્ધા એવ લોકાન્તરં સંચરન્તીતિ પ્રાપ્તં સ્કન્ધમાત્રં તુ નાત્ર સંચરતીતિ ।
[129।16]
ક્લેશકર્માભિસંસ્કૃતમ્ ।
[129।17]
અન્તરાભવસંતત્યા કુક્ષિમેતિ પ્રદીપવત્
[129।18]
ક્ષણિકા હિ સ્કન્ધાસ્તેષાં સંચરિતું નાસ્તિ શક્તિઃ ।
[129।18-129।19]
ક્લેશૈસ્તુ પરિભાવિતં કર્મભિશ્ચ ક્લેશમાત્રમન્તરાભાસંજ્ઞિકયા સંતત્યા માતુઃ કુક્ષિમાયાતિ ।
[129।19-129।20]
તદ્યથા પ્રદીપઃ ક્ષણિકો ઽપિ સંતત્યા દેશાન્તરમિતિ નાસ્ત્યેષ દોષઃ ।
[129।20-129।21]
તસ્માત્સિદ્ધમેતદસત્યપ્યાત્મનિ ક્લેશકર્માભિસંસ્કૃટઃ સ્કન્ધાનાં સંતાનો માતુઃ કુક્ષિમાપદ્યત ઇતિ ।
[129।21]
સ પુનઃ
[129।22]
યથાક્ષેપં ક્રમાદ્વૃદ્ધઃ સન્તાનઃ ક્લેશકર્મભિઃ ।
[129।23]
પરલોકં પુનર્યાતિ
[129।24]
નહિ સર્વસ્ય સ્કન્ધસન્તાનસ્યાક્ષેપસ્તુલ્યો ભવત્યાયુપ્યસ્ય કર્મણો ભેદાત્ ।
[129।24-129।25]
અતો યસ્ય યાવાનાક્ષ્પસ્તસ્ય તાવતી વૃદ્ધિઃ ક્રમેણ ભવતિ ।
[129।25]
કેન ક્રમેણ ।
[130।01-130।02]
"કલલં પ્રથમં ધવતિ કલલાજ્જાયતે ઽર્બુદઃ ।
અર્બુદાજ્જાયતે પેશી પેશીતો જાયતે ઘનઃ ॥
[130।03-130।04]
ઘનાત્ પ્રશાખા જાયન્તે કેશરોમનખાદયઃ ।
ઇન્દ્રિયાણિ ચ રૂપીણિ વ્યઞ્જનાન્યનુપૂર્વશઃ ॥
[130।05]

ઇત્યાર્યાઃ ।
[130।05-130।06]
એતાઃ પઞ્ચ ગર્ભાવસ્થાઃ કલલાર્બુદપેશીઘનપ્રશાખાવસ્થાઃ ।
[130।06-130।08]
તસ્ય ખલુ કાલાન્તરેણ પરિપાકપ્રાપ્તસ્ય ગર્ભશત્લસ્યાભ્યન્તરાત્ માતુઃ કુક્ષૌ કર્મવિપાકજા વાયવો વાન્તિ યે તં ગર્ભશલ્યં સંપરિવર્ત્ત્ય માતુઃ કાયાવક્ષરદ્વારાભિમુખમવસ્થાપયન્તિ ।
[130।08-130।09]
સક્રૂરપુરીષપિણ્ડ ઇવાતિમાત્રં સ્થાનાત્ પ્રચ્યુતો દુઃખં સંપરિવર્ત્ત્યતે ।
[130।09-130।15]
યદિ પુનઃ કદાચિન્માતુરાહારવિહારક્રિયાપચારેણ ચ પૂર્વકર્માપરાધેન ગર્ભ એવ વ્યાપાદં પ્રાપ્નોતિ તત એનં તજ્જ્ઞાસ્ત્રિયઃ કુમારભૃત્યકા વા સુખોષ્ણેન સર્પિસ્તૈલેન સુપિષ્ટેન શાલ્મલીકલ્કેનાન્યેન વા હસ્તમભ્યજ્ય તીક્ષ્ણં તનુકં ચાત્ર શસ્ત્રકમુપનિવધ્ય તસ્મિન્વર્ચસ્કૂપ ઇવોગ્રદુર્ગન્ધાન્ધકારસમલપલ્વલે સુવહુક્રિમિકુલસહસ્રાવાસે નિત્યસ્રાવિણિ સતતપ્રતિક્રિયે શુક્રશ્રોણિતલસિકામલસંક્લિન્નવિક્લિન્નક્વથિતપિચ્છિલે પરમવીભત્સદર્શને છિદ્રતનુચર્માવચ્છાદિતે પૂર્વકર્મવીપાકર્જે મહતિ કામનાડીર્વણે હસ્તં પ્રવેશ્યા ઙ્ગમઙ્ગં નિકૃત્યાધ્યાહરન્તિ ।
[130।16]
સ ચાપ્યપરપર્યાયવેદનીયેન કર્મણા પૂર્વકેણ કામપિ ગતિં નીયતે ।
[130।16-130।20]
અથ પુનઃ સ્વસ્તિ પ્રજાયતે તત એનં માતા પુત્રાભિલાષિણી તત્પરિકા વા સ્ત્રિયઃ સદ્યોજાતકં તરુણવ્ર્ણાયમાનાત્માનં શસ્ત્રક્ષારા યમાણસંસ્પર્શાભ્યાં પાણિભ્યાં પરિગૃહ્ય સ્નાપયન્તિ સ્તન્યેન સર્પિપા વાપ્યાયયન્તિ ઔદારિકં ચાહારમાહર્તું ક્રમેણાભ્યાસયન્તિ ।
[130।20-130।21]
તસ્ય વૃદ્ધેરન્વયાદિન્દ્રિયાણાં પરિપાકાન્પુનરપિ ક્લેશાઃ સમુદાચરન્તિ કર્મણિ ચોપચયં ગચ્છન્તિ ।
[130।21-130।22]
સઃ તૈઃ કાયસ્ય ભેદાદન્તરાભવસંતત્યા પૂર્વવત્ પરલોકં પુનર્યાતિ ।
[130।23]
ઇત્યનદિભવચક્રકમ્
[130।24-130।25]
એતેન પ્રકારેણ ક્લેશકર્મહેતુકં જન્મ તદ્ધેતુકાનિ પુનઃ ક્લેશકર્માણિ તેભ્યઃ પુનર્જન્મેત્યનાદિભવચક્રકં વેદિતવ્યમ્ ।
[130।25-130।26]
આદૌ હિ પરિકલ્પ્યમાને ત્સ્યાહેતુકત્વમેતેષુ સજ્યેત સતિ ચાહેતુકત્વે સર્વમેવેદમહેતુકં પ્રાદુઃસ્યાત્ ।
[130।27-130।28]
દૃષ્ટં ચાઙ્કુરાદીષુ વીજાદીનાં સામર્થ્યં દેશકાલપ્રતિનિયમાદગ્ન્યાદીનાં ચ પાકજાદિષ્વિતિ નાસ્તિ નિર્હેતુકઃ પ્રાદુર્ભાવઃ ।
[130।28-131।01]
નિત્યકારણાસ્તિત્વવાદશ્ચ પ્રાગેવ પર્યુદસ્તઃ ।
[131।01]
તસ્માન્નાસ્ત્યેવ સંસારસ્યાદિઃ ।
અન્તસ્તુ હેતુક્ષયાત્ યુક્તઃ ।
[131।01-131।02]
હેત્વધીનત્વાજ્જન્મનો વીજક્ષયાદિવઙ્કુરસ્યેતિ ।
[131।03]
ય એષ સ્કન્ધસંતાનો જન્મત્રયાવસ્થ ઊપદિષ્ટઃ
[131।04]
સ પ્રતીત્યસમુત્પાદો દ્વાદશાઙ્ગસ્ત્રિકાણ્ડકઃ ।
[131।05-131।06]
તત્ર દ્વાદશાઙ્ગાનિ અવિદ્યા સંસ્કારા વિજ્ઞાનં નામરૂપં ષડાયતનં સ્પર્શો વેદના તૃષ્ણા ઉપાદાનં ભવો જાતિર્જરામરણં ચ ।
[131।06-131।07]
ત્રીણિ કાણ્ડાનિ પૂર્વાપરાન્તમધ્યાન્યતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નાનિ જન્માનિ ।

[131।07-131।08]
કથમેષુ ત્રિકાણ્ડેષુ દ્વાદશાઙ્ગાનિ વ્યવસ્થાપ્યન્તે ।
[131।09]
પૂર્વાપરાન્તયોર્દ્વે દ્વે મધ્યે ઽષ્ટૌ
[131।10]
અવિદ્યા સંસ્કારાશ્ચ પૂર્વાન્તે જાતિર્જરામરણં ચાપરાન્તે ।
[131।10-131।11]
શેષાણ્યષ્ટૌ મધ્યે ।
[131।11]
કિં પુનરેતાન્યષ્ટાઙ્ગાનિ સર્વસ્યાં જાતૌ ભવન્તિ ।
નેત્યાહ ।
કસ્ય તર્હિ ।
[131।12]
પરિપૂરિણઃ
[131।13-131।14]
પરીપૂરો ઽસ્યાસ્તીતિ પરિપૂરો ય એતાનિ સર્વાણ્યેવાવસ્થાન્તરાણિ સ્પૃશતિ સો ઽત્ર પુદ્ગલો ઽભિપ્રેતો ન તુ યો ઽન્તરાલ એવ મ્રિયતે ।
[131।14]
નાપિ રૂપારુપ્યાવચરઃ ।
[131।14-131।15]
તથા હિ મહાનિદાનપર્યાયે કામાવચર એવ પુદ્ગલો નિર્દિષ્ટઃ ।
[131।15-131।16]
"વિજ્ઞાનં ચેદાનન્દ માતુઃ કુક્ષિં નાવક્રામેદિ"તિ વચનાત્ ।
[131।16-131।18]
યદા તુ દ્વિવિધઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદ ઉચ્યતે પૌર્વાન્તિકશ્ચાપરાન્તિકશ્ચેતિ તદા સપ્તાઙ્ગાનિ પૌર્વાન્તિકો યાવદ્વેદનાન્તઃ પઞ્ચાપરાન્તિકઃ ।
[131।18]
સફલહેતુકયોઃ પૂર્વાપરાન્તયોર્ગ્રહણાત્ ।
[131।19]
અથ ક ઇમે ઽવિદ્યાદયઃ ।
[131।20]
પૂર્વક્લેશા દશા ઽવિદ્યા
[131।21]
યા પૂર્વકે જન્મનિ ક્લેશાવસ્થા સેહાવિદ્યેત્યુચ્યતે ।
[131।21-131।22]
સાહચર્યાત્તદ્વશેન તેષાં સમુદાચારાચ્ચ ।
[131।22]
રાજાગમનવચને તદનુયાત્રિકા ગમનસિદ્ધવત્ ।
[131।23]
સંસ્કારાઃ પૂર્વકર્મણઃ ।
[131।24]
દશેતિ વર્ત્તતે ।

[131।24-131।25]
પૂર્વજન્મન્યેવ યા પુણ્યાદિકર્માવસ્થા સેહ સંસ્કારા ઇત્યુચ્યન્તે યસ્ય કર્મણ ઇહ વિપાકઃ ।
[131।26]
સંધિસ્કન્ધાસ્તુ વિજ્ઞાનં
[131।27]
માતુઃ કુક્ષી પ્રતિસંધિક્ષણે પઞ્ચ સ્કન્ધા વિજ્ઞાનમ્ ।
[132।01]
નામરૂપમતઃ પરમ્
[132।02]
પ્રાક્ ષડાયતનોત્પાદાત્
[132।03-132।04]
સંધિચિત્તાત્ પરેણ યાવત્ ષડાયતનં નોત્પદ્યતે સા ઽવસ્થા નામરૂપં તાવત્ ષડાયતનમિત્યુચ્યતે ।
[132।04-132।05]
પ્રક્ચતુરાયતનોત્પાદાદિનિ વક્તવ્યે ષડાયતનવચનં તદા તદ્વ્યવસ્થાપનાત્ ।
[132।06]
તત્પૂર્વં ત્રિકસંગમાત્ ।
[132।07-132।08]
ઉત્પન્ને ષડાયતને સાવસ્થા તાવત્ ષડાયતનમિત્યુચ્યતે યાવદિન્દ્રિયવિષયવિજ્ઞાનત્રિકસંનિપાતઃ ।
[132।09]
સ્પર્શઃ પ્રાક્સુખદુઃખાદિકારણજ્ઞાનશક્તિતઃ
[132।10]
ત્રયાણાં સંનિપાતાત્ સ્પર્શો ભવતિ ।
[132।10-132।11]
સ યાવદ્વેદનાત્રયકારણપરિચ્છેદેન સમર્થો ભવતિ સા ઽવસ્થા સ્પર્શ ઇત્યુચ્યતે ।
[132।11]
પરિચ્છેદસામર્થ્યે સતિ
[132।12]
વિત્તિઃ પ્રાક્ મૈથુનાત્
[132।13]
વેદનાવસ્થા યાવન્મૈથુનરાગો ન સમુદાચરતિ ।
[132।14]
તૃષ્ણા ભોગમૈથુનરાગિણઃ ।
[132।15]
કામગુણમૈથુનરાગસમુદાચારાવસ્થા તૃષ્ણેત્યુચ્યતે યાવન્ન તદ્વિષયપર્યેષ્ટિમાપદ્યતે ।
[132।16]
ઉપાદાનં તુ ભોગાનાં પ્રાપ્તયે પરિધાવતઃ
[132।17-132।18]
યસ્યામવસ્થાયાં વિષયપ્રાપ્તયે પર્યેષ્ટિમાપન્નઃ સર્વતો ધાવત્યસાવવસ્થા ઉપાદાનમિત્યુચ્યતે ।
[132।18]
તથા ચ પરિધાવન્

[132।19]
સ ભવિષ્યત્ ભવફલં કુરુતે કર્મ તત્ ભવઃ ।
[132।20]
સ વિષયાણાં પ્રાપ્તિહેતોઃ પરિધાવન્ પૌનર્ભવિકં કર્મોપચિનોતિ સો ઽસ્ય ભવઃ ।
[132।21]
તેન હિ કર્મણા પુનરિતઃ પ્રચ્યુતસ્યાયત્યાં પ્રતિસંધિર્ભવતિ ।
યો ઽસૌ
[132।22]
પ્રતિસંધિઃ પુનર્જાતિઃ
[132।23]
યદેવેહ વિજ્ઞાનાઙ્ગં તદેવાસ્યાન્યત્ર જન્મનિ જાતિઃ ।
તત્ ઊર્ધ્વં
[132।24]
જરામરણમા વિદઃ
[132।25]
જાતેઃ પરેણ યાવદેદનાવસ્થા જરામરણમ્ ।
[132।25-132।27]
યાન્યેવેહ ચત્વાર્યઙ્ગાનિ નામરૂપષડાયતનસ્પર્શવેદનાસ્તાન્યેવાન્યત્ર જરામરણમિત્યેતાનિ દ્વાદશાઙ્ગાનિ ।
[132।27]
સ ચૈષ પ્રતીત્યસમુત્પાદશ્ચતુર્વિધ ઉચ્યતે ।
[133।01]
ક્ષણિકઃ પ્રકર્ષિકઃ સાંબન્ધિકઃ આવસ્થિકશ્ચ ।
કથં ક્ષણિકઃ ।
[133।01-133।02]
એકસ્મિન્ ખલ્વપિ ક્ષણે દ્વાદશાઙ્ગાનિ ભવન્તિ ।
[133।02-133।03]
તદ્યથા લોભવશેન પ્રાણિનં જીવિતાદ્ વ્યપરોપયેત્ ।
[133।03]
યો મોહઃ સા ઽવિદ્યા ।
યા ચેતના તે સંસ્કારાઃ ।
વસ્તુપ્રતિવિજ્ઞપ્તિર્વિજ્ઞાનમ્ ।
[133।04]
વિજ્ઞાનસહભુવશ્ચત્વારઃ સ્કન્ધા નામરૂપમ્ ।
[133।04-133।05]
નામરૂપે વ્યવસ્થાપિતાનિ ઇન્દ્રિયાણિ ષડાયતનમ્ ।
[133।05]
ષડ્ડાયતનાભિનિપાતઃ સ્પર્શઃ ।
સ્પર્શાનુભવનં વેદના ।
[133।05-133।06]
યો લોભઃ સ તૃષ્ણા ।

[133।06]
તત્સંપ્રયુક્તાનિ પર્યવસ્થાનાનિ ઉપાદાનમ્ ।
[133।06-133।07]
તત્સમુત્થિતં કાયવાક્કર્મ ભવઃ ।
[133।07-133।08]
તેષાં ધર્માણામુત્સર્જનં જાતિઃ પરીપાકો જરા ભઙ્ગો મરણમિતિ ।
[133।08]
પુનરાહુઃ ।
[133।08-133।09]
ક્ષણિકઃ સાંબન્ધિકશ્ચ યથા પ્રકરણેષુ "પ્રતીત્યસમુત્પાદઃ કતમઃ ।
[133।09]
સર્વે સંસ્કૃતા ધર્મા" ઇતિ ।
[133।09-133।10]
આવસ્થિકો દ્વાદશ પઞ્ચસ્કન્ધિકા અવસ્થા નિરન્તરજન્મત્રયસંબદ્ધાઃ ।
[133।10]
સ એવ પ્રાકર્ષિકઃ ।
એષાં કતમો ઽયમભિપ્રેતો ભગવતઃ ।
[133।11]
આવસ્થિકઃ કિલેષ્ટો ઽયં
[133।12]
યદ્યઙ્ગમઙ્ગં પઞ્ચ સ્કન્ધાઃ કિં કારણમવિદ્યાદીનેવ ધર્માન્ કીર્ત્તયતિ સ્મ ।
[133।13]
પ્રાધાન્યત્ત્વઙ્ગકીર્તનમ્ ।
[133।14-133।15]
અવિદ્યાપ્રધાનામવસ્થામવિદ્યાં જગાદ સંસ્કારપ્રધાનાં સંસ્કારાન્યાવજ્જરામરણમિત્યદોષઃ ।
[133।15-133।16]
કિં પુનઃ કારણં સૂત્રે દ્વાદશાઙ્ગ ઉક્તઃ પ્રકરણેષ્વન્યથા "પ્રતીત્યસમુત્પાદઃ કતમઃ ।
[133।16]
સર્વે સંસ્કૃતા ધર્મા" ઇતિ ।
[133।16-133।17]
અભિપ્રાયિકઃ સૂત્રે લાક્ષણિકો ઽભિધર્મઃ ।
[133।17-133।18]
તથાવસ્થિકઃ ક્ષણિકઃ પ્રાકર્ષિકઃ સાંબન્ધિકઃ સત્ત્વાખ્યો ઽસત્ત્વાખ્યશ્ચેતિ ભેદઃ ।
[133।18]
કિમર્થં પુનઃ સૂત્રે સત્ત્વાખ્ય એવ ।
[133।19]
પૂર્વાપરાન્તમધ્યેષુ સંમોહવિનિવૃત્તયે
[133।20]
અત એવ ચ ત્રિકાણ્ડઃ ।
[133।20-133।21]

તત્ર પૂર્વાન્તસંમોહો યત ઇયં વિચિકિત્સા કિં ન્વ હમભૂવમતીતે ઽધ્વનિ આહોસ્વિન્નાભૂવં કો ન્વહમભૂવં કથં ન્વહમભૂવમિતિ ।
[133।22]
અપરાન્તસંમોહો યત ઇયં વિચિચિત્સા કિં નુ ભવિષ્યામ્યનાગતે ઽધ્વનીતિ વિસ્તરઃ ।
[133।23]
મધ્યસંમોહો યત ઇયં વિચિકિત્સા કિમ્સ્વિદિદં કે સન્તઃ કે ભવિષ્યામ ઇતિ ।
[133।24-133।26]
એતસ્ય ત્રિવિધસ્ય સંમોહસ્ય વ્યાવર્ત્તનાર્થં સત્ત્વાખ્ય એવ ત્રિકાણ્ડશ્ચ પ્રતીત્યસમુત્પાદ ઉપદિષ્ટઃ સૂત્રે યથાક્રમમવિદ્યા સંસ્કારાશ્ચ જાતિર્જરામરણં ચ વિજ્ઞાનં યાવત્ ભવશ્ચ ।
[133।26-134।02]
તથાહિ સૂત્ર એવોક્તં "યતશ્ચ ભિક્ષવો ભિક્ષુણા પ્રતીત્યસમુત્પાદશ્ચ પ્રતીત્યસમુત્પન્નાશ્ચ ધર્મા એવં યથાભૂતં સમ્યક્ પ્રજ્ઞયા દૃષ્ટા ભવન્તિ ।
[134।02]
સ ન પૂર્વાન્તં પ્રતિસરતિ કિં ન્વહમભૂવમતીતે ઽધ્વની"તિ વિસ્તરઃ ।
[134।03]
તૃષ્ણોપાદાનભવા અપ્યપરાન્તસંમોહવ્યાવર્તનાર્થમિત્યપરે ।
[134।03-134।04]
તસ્યૈવ હ્યેતે હેતવ ઇતિ સ પુનરેષ દ્વાદશાઙ્ગઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદસ્ત્રિસ્વભાવો વેદિતવ્યઃ ।
[134।05]
ક્લેશકર્મવસ્તૂનિ ।
તત્ર
[134।06]
ક્લેશાસ્ત્રીણિ
[134।07]
ત્રીણ્યઙ્ગાનિ ક્લેશસ્વભાવાન્યવિદ્યાતૃષ્ણેપાદાનાનિ ।
[134।08]
દ્વયં કર્મ
[134।09]
અઙ્ગદ્વયં કર્મસ્વભાવં સંસ્કારા ભવશ્ચ ।
[134।10]
સપ્ત વસ્તુ
[134।11]
સપ્તાઙ્ગાનિ વસ્તુસ્વભાવાનિ વિજ્ઞાનનામરૂપષડાયતનસ્પર્શવેદનાજાતિજરામરણાનિ ।
[134।12]
ક્લેશકર્માશ્રયત્વાત્ ।
યથા ચ વસ્તુ સપ્તાઙ્ગાનિ
[134।13]
ફલં તથા ।
[134।14]
સપ્તૈવાઙ્ગાનિ ફાભૂતાનિ ।
શેષાણિ પઞ્ચ હેતુભૂતાનિ ।
[134।14-134।15]
કર્મક્લેશસ્વભાવભૂતત્વાત્ ।

[134।15]
કિં પુનઃ કારણં મધ્યે ફલહેતૂ વિશાલિતૌ ।
[134।15-134।16]
વસ્તુનઃ પઞ્ચધા ભેદાત્ ।
[134।16]
ક્લેશસ્ય દ્વિધા ।
અનાગતે ઽધ્વનિ ફલં સંક્ષિપ્તં દ્વિધા ભેદાત્ ।
[134।17]
અતીતે ઽધ્વનિ હેતુરેકમુખક્લેશોપદેશાદિતિ ।
[134।18]
ફલહેત્વભિસંક્ષેપો દ્વયોર્મધ્યાનુમાનતઃ
[134।19]
મધ્યેનૈવ હિ પૂર્વાન્તાપરાન્તયોરપિ હેતુફલવિસ્તરઃ શક્યો ઽનુમાનુમિતિ નોક્તઃ ।
[134।20]
પુનરપરાત્મકં હિ યત્નં મા કાર્યમિતિ ।
[134।20-134।22]
યદિ ખલુ દ્વાદશાઙ્ગ એવ પ્રતીત્યસમુત્પાદ એવં સત્યવિદ્યાયા અનુપદિષ્ટહેતુકત્વાદાદિમાન્ સંસારઃ પ્રાપ્નોતિ જરામરણસ્ય ચાનુપદિષ્ટફલત્વાદન્તવાન્ ।
[134।22-134।23]
અઙ્ગાન્તરં વા પુનરુપસંખ્યાતવ્યં તસ્યાપ્યન્યસ્માદિત્ય નવસ્થાપ્રસઙ્ગઃ ।
[134।23]
નોપસંખ્યાતવ્યમ્ ।
યસ્માદુપદર્શિતો ઽત્ર ભગવતા
[134।24-134।25]
ક્લેશાત્ ક્લેશઃ ક્રિયા ચૈવ તતો વસ્તુ તતઃ પુનઃ ।
વસ્તુક્લેશાશ્ચ જાયન્તે ભવાઙ્ગનામયં નયઃ
[134।26]
ક્લેશાત્ ક્લેશો જાયતે તૃષ્ણાયા ઉપાદાનમ્ ।
ક્લેશાત્ કર્મ ।
[134।26-135।01]
ઉપાદાનાત્ ભવો ઽવિદ્યાયાશ્ચ સંસ્કારા ।
[135।01]
કર્મવસ્તુસંસ્કારેભ્યો વિજ્ઞાનં ભવાચ્ચ જાતિઃ ।
[135।01-135।02]
વસ્તુનો વસ્તુવિજ્ઞાનાનામરૂપં યાવત્ સ્પર્શાદ્વેદના જાતેશ્ચ જરામરણમ્ ।
[135।02-135।03]
વસ્તુનઃ ક્લેશો વેદનાયા સ્તૃષ્ણેતિ ।
[135।03-135।04]
યસ્માદેષ નયો વ્યવસ્થિતો ભવાઙ્ગાનાં તસ્માદવિદ્યા ઽપિ ક્લેશસ્વભાવા વસ્તુનઃ ક્લેશાદ્વેતિ જ્ઞાપિતં ભવતિ ।
[135।04-135।05]
વેદનાવશાચ્ચ જરામરણવસ્તુનઃ પુનઃ ક્લેશો ભાવીતિ નાત્ર પુનઃ કિઞ્ચિદુપસંખ્યેયમ્ ।

[135।05-135।06]
"એવમસ્ય કેવલસ્ય મહતો દુઃખસ્કન્ધસ્ય સમુદયો ભવતી"તિ વચનાત્ ।
[135।06]
અન્યથા હિ કિમસ્ય સામર્થ્યં સ્યાત્ ।
[135।07]
અયોનિશોમનસ્કારહેતુકા ઽવિદ્યોક્તા સૂત્રાન્તરે ।
અવિદ્યાહેતુકશ્ચાયોનિશોમનસ્કારઃ ।
[135।08]
સ ચેહાપ્યુપાદાનાન્તર્ભૂતત્વાદુક્તો ભવતીતિ અપરે ।
[135।08-135।09]
કથમયોનિશોમનસ્કારસ્યોપાદાને ઽન્તર્ભાવઃ ।
[135।09]
યદિ સંપ્રયોગતઃ ।
તૃષ્ણા ઽવિદ્યયોરપિ તસ્યાન્તર્ભાવપ્રસઙ્ગઃ ।
[135।10]
સત્યપિ ચાન્તર્ભાવે કથમત્રેદં જ્ઞાપિતં ભવત્યયોનિશોમનસ્કારહેતુકા અવિદ્યેતિ ।
[135।11-135।12]
યદિ તર્હ્યન્તર્ભાવેનૈવ હેતુફલભાવો વિજ્ઞાયતે તૃષ્ણા ઽવિદ્યયોરપિ તર્હિ તત્રાન્તર્ભાવા દઙ્ગન્તરત્વં શક્યમકર્ત્તુમ્ ।
[135।12]
અન્યઃ પુનરાહ ।
[135।12-135।13]
અયોનિશો મનસ્કારો હેતુરવિદ્યાયા ઉક્તઃ સૂત્રાન્તરે ।
[135।13]
સ ચાપિ સ્પર્શકાલે નિર્દિષ્ટઃ ।
[135।13-135।14]
"ચક્ષુઃ પ્રતીત્ય રૂપાણિ ચોત્પદ્યતે આવિલો મનસ્કારો મોહજ" ઇતિ ।
[135।14]
વેદનાકાલે ચાવશ્યમવિદ્યયા ભવિતવ્યમ્ ।
[135।15]
"અવિદ્યાસંસ્પર્શજં વેદિતં પ્રતીત્યોત્પન્ના તૃષ્ણે"તિ સૂત્રાન્તરાત્ ।
[135।16-135।17]
અતઃ સ્પર્શકાલે ભવન્નયોનિશોમનસ્કારો વેદનાસહવર્ત્તિન્યા અવિદ્યાયાઃ પ્રત્યયભાવેન સિદ્ધ ઇતિ નાસ્ત્યહેતુકત્વમવિદ્યાયા ન ચાઙ્ગાન્તરમુપસંખ્યેયમ્ ।
[135।17-135।18]
નચાપ્યનવસ્થાપ્રસઙ્ગઃ ।
[135।18-135।19]
તસ્યાપ્યયોનિશોમનસ્કારસ્ય પુનર્મોહજવચનાદાવિલો મનસ્કારો મોહજ ઇતિ ।
[135।19]
તત્તર્હ્યેતદન્ત્યત્રોક્તમિહ પુનર્વક્તવ્યમ્ ।
ન વક્તવ્યમ્ ।
કથમનુચ્યમાનં ગમ્યતે ।

[135।20]
યુક્તિતઃ ।
કયા યુક્ત્યા ।
[135।20-135।21]
નહિ નિરવદ્યા વેદના તૃષ્ણાયાઃ પ્રત્યયીભવત્યર્હતાં ન ચાવીપરીતઃ સ્પર્શઃ ક્લિષ્ટાયા વેદનાયાઃ ।
[135।21-135।22]
નચ પુનર્નિરવદ્યસ્યાર્હતઃ સ્પર્શો વિપરીત ઇત્યનયા યુક્ત્યા ।
[135।22]
અતિપ્રસઙ્ગ એવં પ્રાપ્નોતિ ।
[135।22-135।23]
યૌવત્ યુક્ત્યા સંભવતિ તાવદનુક્તમ્ ગમ્યત ઇતિ ।
[135।23-135।24]
તસ્માન્ન ભવત્યયં પરિહારઃ ।
[135।24]
અચોદ્યમેવ ત્વેતદ્ ।
[135।24-135।25]
અવિદ્યાજરામરણયોઃ પરેણાઙ્ગન્તરાનભિધાનાત્સંસારસ્યાદ્યન્તવત્ત્વપ્રસઙ્ગઃ ।
[135।25]
નચાપરિપૂર્ણો નિર્દેશ ઇતિ ।
કિં કારણમ્ ।
[135।26-135।27]
પ્રવૃત્તિસંમૂડેભ્યો વિનેયેભ્યઃ કથં પરલોકાદિહલોક ઇહલોકાચ્ચ પુનઃ પરલોકઃ સંબધ્યત ઇત્યેતાવતો ઽત્રાર્થસ્ય વિવક્ષિતત્વાત્ ।
[135।27]
એતસ્ય ચ પૂર્વમેવોત્તત્વાત્ ।
[136।01]
પૂર્વાપરાન્તમધ્યેષુ સંમોહ વિનિવૃત્તયે" ।
[136।02-136।03]
ઉક્તં ભગવતા "પ્રતીત્યસમુત્પાદં વો ભિક્ષવો દેશયિષ્યામિ પ્રતીત્યસમુત્પન્નાંશ્ચ ધર્માનિત્યથક એષાં વિશેષઃ ।
[136।03]
શાસ્ત્રતસ્તાવન્ન કશ્ચિત્ ।
[136।03-136।04]
ઉભ્યં હિ સર્વે સંસ્કૃતા ધર્મા ઇતિ ।
[136।04]
કથમિદાનીમનુત્પન્ના એવાનાગતાઃ પ્રતીત્યસમુત્પન્ના ઇત્યુચ્યન્તે ।
[136।04-136।05]
કથં તાવદકૃતા એવાનાગતાઃ સંસ્કૃતા ઉચ્યન્તે ।
[136।05]
આભિસમ્સ્કારિકયા ચેતનયા ચેતિતત્વાત્ ।
[136।05-136।06]
અનાસ્રવાઃ કથમ્ ।

[136।06]
તે ઽપિ ચેતિતાઃ કુશલયા ચેતનયા પ્રાપ્તિં પ્રતિ ।
નિર્વાણે ઽપિ પ્રસઙ્ગઃ ।
[136।07-136।08]
તજ્જાતીયત્વાત્તત્તત્રૈવાતિદેશો યથા નચ તાવદ્રૂપ્યતે રૂપં ચોચ્યતે તજ્જાતીયત્વાદિત્યદોષઃ ।
[136।08]
સૂત્રાભિપ્રાયસ્ત્વયમુચ્યતે ।
[136।09]
હેતુરત્ર સમુત્પાદઃ સમુત્પન્નં ફલં મતમ્ ।
[136।10-136।11]
હેતુભૂતમઙ્ગપ્રતીત્યસમુત્પાદઃ સમુત્પદ્યતે ઽસ્માદિતિ દૃત્વા ફલભૂતમઙ્ગ પ્રતીત્યસમુત્પન્નમ્ ।
[136।11]
એવં સર્વાણ્યઙ્ગાન્યુભયયથા સિધ્યન્તિ ।
હેતુફલભવાત્ ।
[136।11-136।12]
ન ચૈવં સત્યવ્યવસ્થા ભવન્ત્યપેક્ષાભેદાત્ ।
[136।12-136।13]
યદપક્ષય પ્રતીત્યસમુત્પાદો ન તદેવાપેક્ષ્ય પ્રતીત્યસમુત્પન્નં હેતુફલવત્ પિતૃપુત્રવચ્ચ ।
[136।13-136।14]
સ્થવિરપૂર્ણાશઃ કિલાહ સ્યાત્ પ્રતીયસમુત્પાદો ન પ્રતીત્યસમુત્પન્ના ધર્મા ઇતિ ।
[136।14]
ચતુષ્કોટિકઃ ।
[136।15]
પ્રથમા કોટિરનાગતા ધર્માઃ ।
દ્વિતીયા ઽર્હતશ્ચરમાઃ ।
[136।15-136।16]
તૃતીયા તદન્યે ઽતીતપ્રત્યુપન્ના ધર્માઃ ।
[136।16]
ચતુર્થ્ય સંસ્કૃતા ધર્મા ઇતિ ।
અત્ર તુ સૌત્રાન્તિકા વિજ્ઞાપયન્તિ ।
[136।16-136।17]
કિં ખલ્વેતા ઇષ્ટય ઉચ્યન્તે યા યસ્યેષ્ટિરાહોસ્વિત્સૂત્રાર્થઃ ।
[136।17]
સૂત્રાર્થ ઇત્યાહ ।
[136।17-136।18]
યદિ સૂત્રાર્થો નૈષ સૂત્રાર્થઃ ।
[136।18]
કથં કૃત્વા ।
[136।18-136।19]
યત્તાવદુક્તમા "વસ્થિક એષ પ્રતીત્યસમુત્પાદો દ્વાદશ પઞ્ચસ્કન્ધિકા અવસ્થા દ્વાદશઙ્ગાની" ત્યેતદુત્સૂત્રમ્ ।

[136।19]
સૂત્રે ઽન્યથા નિર્દેશાદ્ ।
[136।20]
"અવિદ્યા કતમા ।
યત્તત્ પૂર્વાન્તે ઽજ્ઞાનમિ"તિ વિસ્તરેણ ।
[136।20-136।21]
યચ્ચ નીતાર્થં ન તત્ પુનર્નેયં ભવતીતિ નૈષ સૂત્રાર્થઃ ।
[136।21]
ન વૈ સર્વં નિર્દેશતો નીતાર્થં ભવતિ ।
[136।21-136।22]
યથાપ્રધાનં ચાપિ નિર્દેશાઃ ક્રિયન્તે ।
[136।22-136।23]
તદ્યથા હસ્તિપદોપમે "પૃથિવીધાતુઃ કતમઃ" ઇત્યધિકૃત્યાહ "કેશા રોમાણી"તિ ।
[136।23]
સન્તિ ચ તત્રાન્યે ઽપિ રૂપાદયઃ ।
એવમત્રાપિ યથાપ્રધાનં નિર્દેશઃ સ્યાત્ ।
[136।24]
ઔપસંહાર એષઃ ।
નહિ તત્ર કેશાદયઃ પૃથિવીધાતુના નિર્દિશ્યન્તે ।
[136।24-136।25]
યત એષામપરિપૂર્ણો નિર્દેશઃ સ્યાદપિ તુ કેશાદિભિરેવ પૃથિવીધાતુઃ તત્ર નિર્દેશ્યતે ।
[136।25-136।26]
ન ચ કેશાદીનભ્યતીત્યાપ્યસ્તિ પૃથિવીધાતુરિતિ સંપૂર્ણ એવાસ્ય નિર્દેશઃ ।
[136।26-137।01]
એવમિહાપ્યવિદ્યાદીનાં પરિપૂર્ણ એવ નિર્દેશો ન સાવશેષઃ ।
[137।01-137।02]
નનુ ચાભ્યતીત્યાપિ કેશાદીનશ્રુખેટ શિઙ્ઘાણકા દિષ્વસ્તિ પૃથિવીધાતુઃ ।
[137।02]
સો ઽપિ નિર્દિષ્ટ એવેતિ ।
[137।02-137।04]
યદ્વ "પુનરન્યદપ્યસ્મિન્ કાયે ખકૂખટં ખરગતમિતિ વચનાત્ ભવતુ વા તથૈવાવિદ્યાવશેષો યદિ શક્યતે દર્શયિતુમ્ ।
[137।04]
જાત્યન્તરસ્ય ત્વવિદ્યાયાં કિઙ્કૃતઃ પ્રક્ષેપઃ ।
[137।05-137।06]
યદ્યપિ ચ તાસ્વવસ્થાસુ પઞ્ચ સ્કન્ધા વિદ્યન્તે યસ્ય તુ ભાવાભાવયોર્યસ્ય ભાવાભાવનિયમઃ તદેવાઙ્ગં વ્યવસ્થાપયિતુમ્ ।
[137।06-137।07]
સત્યપિ ચ પઞ્ચસ્કન્ધકે ઽર્હતઃ સંસ્કારા ન ભવન્તિ પઞ્ચસ્કન્ધહેતુકાઃ ।
[137।07]
કિં તર્હિ
અવિદ્યાહેતુકા એવ ।

[137।07-137।08]
તથા પુણ્યાપુણ્યાનેઞ્જ્યોપગં ચ વિજ્ઞાનં તૃષ્ણા દયશ્ચેતિ ।
[137।08]
યથાનિર્દેશમેવ સૂત્રાર્થઃ ।
[137।09]
યદપ્યુક્તં "હેતુરત્ર સમુત્પાદઃ સમુત્પન્નં ફલં યાવચ્ચતુષ્કોટિક" ઇતિ ।
[137।10]
એતદપ્યુત્સૂત્રમ્ ।
સૂત્રે ઽન્યથા નિર્દેશાત્ ।
"પ્રતીત્યસમુત્પાદઃ કતમઃ ।
[137।10-137।12]
યદુતાસ્મિન્ સતીદં ભવતીતિ વિસ્તરેણોક્ત્વા ઇતિ યા ઽત્ર ધર્મતા ધર્મસ્થિતિતા યાવદવિપર્યસ્તતા અયમુચ્યતે પ્રતીત્યસમુત્પાદ" ઇતિ ।
[137।12]
ધ્ર્મતા ચ નામ ધર્મજાતિઃ ધર્માણાં શૈલિઃ ।
[137।13]
અતો યેયં ધર્મતા ય એષ નિયમઃ ।
અવિદ્યાયામેવસત્યાં સંસ્કારા ભવન્તિ નોન્યથા ।
[137।14]
એષ પ્રતીત્યસમુત્પાદો ન હેતુરેવ ।
[137।14-137।15]
યદપિ ચતુષ્કોટિકમુક્તં તત્ર યદ્યનાગતાઃ ધર્મા ન પ્રતીત્યસમુત્પન્નાઃ સૂત્રં વિરુધ્યતે ।
[137।15-137।16]
પ્રતીત્યસમુત્પન્ના ધર્માઃ કતમે ।
[137।16]
અવિદ્યા યાવજ્જાતિઃ જરામરણમ્ ।"
[137।16-137।17]
તયો રનાગતાધ્વવ્યવસ્થાનં નૈષ્ટવ્યમિતિ ત્રિકાણ્ડવ્યવસ્થા ભિદ્યતે ।
[137।17]
અસંસ્કૃતઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદ ઇતિ નિકાયાન્તરીયાઃ ।
[137।18]
"ઉત્પાદાદ્વા તથાગતાનામનુત્પાદાદ્વા સ્થિતૈવેયં ધર્મતે"તિ વચનાત્ ।
[137।18-137।19]
તદેતદભિપ્રાયવશાદેવં ચ ન ચૈવમ્ ।
[137।19]
કથં તાવદેવં કથં વા નૈવમ્ ।
[137।19-137।21]
યદ્યયમભિપ્રાય ઉત્પાદદ્વા તથાગતાનામનુત્પાદાદ્વા નિત્યમવિદ્યાદીન્ પ્રતીત્ય સંસ્કારાદીનામનુત્પાદો ન કદાચિદપ્રતીત્યાન્યદ્વા પ્રતીત્યાતો નિત્ય ઇતિ એવમેતદિતિ પ્રતિગ્રાહ્યમ્ ।
[137।21-137।22]
અથાયમભિપ્રાયઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદો નામ કિઞ્ચિત્ ભાવાન્તરં નિત્યમસ્તીતિ ।
[137।22-137।23]

નૈતદેવમિતિ પ્રતિષેદ્ધવ્યમ્ ।
[137।23]
કિં કારણમ્ ।
ઉત્પાદસ્ય સંસ્કૃતલક્ષણત્વાત્ ।
[137।23-137।24]
ન ચ નિત્યં ભાવાન્તરમનિત્યસ્ય લક્ષણં યુજ્યતે ।
[137।24-137।25]
ઉત્પાદશ્ચ નામોત્પત્તુર્ભવતીતિ કો ઽસ્યાવિદ્યાદિભિરભિસમ્બન્ધો યતસ્તેષાં પ્રતીત્યસમુત્પાદ ઇત્યુચ્યેત ।
[137।25-137।26]
પદાર્થશ્ચાસમર્થો ભવતીતિ નિત્યશ નામ પ્રતીત્યસમુત્પાદશ્ચેતિ ।
[138।01]
અથ પ્રતીત્યસમુત્પાદ ઇતિ કઃ પદાર્થઃ ।
[138।01-138।02]
પ્રતિઃ પ્રાપ્ત્યર્થ એતિ ગત્યર્થઃ ।
[138।02]
ઉપસર્ગવશેન ધાત્વર્થપરિણામાત્ પ્રાપ્યેતિ યો ઽર્થઃ સોઽર્થઃ પ્રતીત્યેતિ ।
[138।03]
પદિઃ સત્તાર્થં સમુત્પૂર્વઃ પ્રાદુર્ભાવાર્થઃ ।
[138।03-138।04]
તેન પ્રાત્યયં પ્રાપ્ય સમુદ્ભવઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદઃ ।
[138।04]
ન યુક્ત એષ પદાર્થઃ ।
કિં કારણમ્ ।
[138।04-138।05]
એકસ્ય હિ કર્ત્તુર્દ્વયોઃ ક્રિયયોઃ પૂર્વકાલાયાં ક્રિયાયાં ક્ત્વાવિધિર્ભવતિ ।
[138।05]
તદ્યથા સ્નાત્વા ભુઙ્ક્ત ઇતિ ।
[138।05-138।06]
નચાસૌ પૂર્વમુત્પાદાત્ કશ્ચિદસ્તિ યઃ પૂર્વં પ્રતીત્યોત્તરકાલમુત્પદ્યતે ।
[138।06-138।07]
નચાપ્યકર્તુ કાસ્તિ ક્રિયેતિ ।
[138।07]
આહ ચાત્ર
[138।08-138।09]
"પ્રત્યેતિ પૂર્વમુત્પાદાદ્યદ્યસત્ત્વાન્ન યુજ્યતે ।
સહ ચેત્ ક્ત્વા ન સિદ્ધો ઽત્ર પૂર્વકાલવિધાનત" ઇતિ ॥
[138।10]
નૈષ દોષઃ ।
ઇદં તાવદ્યં પ્રષ્ટવ્યઃ શાબ્દિકઃ ।
[138।10-138।11]

કિમવસ્થો ધર્મઃ ઉત્પદ્યતે વર્ત્તમાન ઉતાહો ઽનાગતે ઇતિ ।
[138।11]
કિં ચાતઃ ।
યદિ વર્ત્તમાન ઉત્પદ્યતે ।
[138।11-138।12]
કથં વર્ત્તમાનો યદિ નોત્પન્નઃ ।
[138।12]
ઉત્પન્નસ્ય વા પુનરુત્પત્તાવનવસ્થાપ્રસઙ્ગઃ ।
[138।12-138।13]
અથાનાગત ઉત્પદ્યતે કથમસતઃ કર્તૃત્વં સિદ્ધત્યકર્તૃકા વા ક્રિયેતિ ।
[138।13-138।14]
અતો યદવસ્થ ઉત્પદ્યતે તદવસ્થ એવ પ્રત્યેતિ ।
[138।14]
કિમવસ્થશ્ચોત્પદ્યતે ।
ઉત્પાદાભિમુખો ઽનાગતઃ ।
[138।14-138।15]
તદવસ્થ એવ પ્રત્યયં પ્રત્યેતીત્યુચ્યતે ।
[138।15-138।16]
અનિષ્પન્નં ચેદં યદુત શાબ્દિકીયં કર્તૃક્રિયાવ્યવસ્થાનં ભવતીત્યેષ કર્ત્તા ભૂતિરિત્યેષા ક્રિયા ।
[138।16-138।17]
ન ચાત્ર ભવિતુરર્થાત્ ભૂતિમન્યાં ક્રિયાં પશ્યામઃ ।
[138।17]
તસ્માદચ્છલં વ્યવહારેષુ ।
એષ તુ વાક્યાર્થઃ ।
[138।17-138।18]
અસ્મિન્ સત્યસ્ય ભાવઃ અસ્યોત્પાદાદિદમુત્પદ્યત ઇતિ યો ઽર્થઃ સો ઽર્થઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદ ઇતિ ।
[138।19]
આહ ચાત્ર
[138।20-138।23]
"અસન્નુત્પદ્યતે યદ્વત્ પ્રત્યેત્યપિ તથા ઽથ સન્ ।
ઉત્પન્ન ઉત્પદ્યત ઇત્યનિષ્ઠા ઽસન્ પુરા ઽપિ વા ॥
સહકાલે ઽપિ ચ ક્ત્વા ઽસ્તિ દીપં પ્રાપ્ય તમો ગતમ્ ।
આસ્યં વ્યાદાય શેતે ચ પશ્ચાચ્ચેત્કિં ન સંવૃતે ॥"
[138।24]
અન્યે પુનરસ્ય ચોદ્યસ્ય પરિહારાર્થમન્યથા પરિકલ્પયન્તિ ।
[138।24-138।25]
પ્રતિર્વીપ્સાર્થઃ ।
[138।25]
ઇતૌ સાધવ ઇત્યા અનવસ્થાયિનઃ ।
ઉત્પૂર્વઃ પદિઃ પ્રાદુર્ભાવાર્થઃ ।

[138।26-138।27]
તાં તાં કારણ સામગ્રીં પ્રતિ ઇત્યાનાં સમવાયેનોત્પાદઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદ ઇતિ ।
[138।27]
એષા તુ કલ્પના ઽત્રૈવ કલ્પ્યતે ।
[138।27-138।28]
ઇહ કથં ભવિષ્યતિ "ચક્ષુઃ પ્રતીત્ય રૂપાણિ ચોત્પદ્યતે ચક્ષુર્વિજ્ઞાનમિતિ"તિ ।
[138।28-139।01]
કિમર્થં પુનર્ભગવાન્ પર્યાયદ્વયમાહ "અસ્મિન્ સતીદં ભવતિ અસ્યોત્પાદાદિદમુત્પદ્યતે" ઇતિ ।
[139।01-139।02]
અવધારણાર્થમ્ ।
[139।02-139।03]
યથા ઽન્યત્રાહ "અવિદ્યાયાં સત્યાં સંસ્કારા ભવન્તિ નાન્યત્રાવિદ્યાયાઃ સંસ્કારા" ઇતિ ।
[139।03]
અઙ્ગપરંપરાં વા દર્શયિતુમ્ ।
[139।03-139।04]
અસ્મિન્નઙ્ગે સતીદં ભવતિ અસ્ય પુનરઙ્ગસ્યોત્પાદાદિદમુત્પદ્યત ઇતિ ।
[139।04]
જન્મપરંપરાં વા ।
[139।04-139।05]
પૂર્વાન્તે સતિ મધ્યાન્તો ભવતિ મધ્યાન્તસ્યોત્પાદાદપરાન્ત ઉત્પદ્યત ઇતિ ।
[139।05-139।06]
સાક્ષાત્ પારંપર્યેણ પ્રત્યયભાવં દર્શયતિ ।
[139।06]
કદાચિદ્ધિ સમનન્તરમવિદ્યાયાઃ સંસ્કારા ભવન્તિ કદાચિત્ પારંપર્યેણેતિ ।
[139।07]
અહેતુનિત્યહેતુવાદપ્રતિષેધાર્થમિત્યપરે ।
[139।07-139।08]
નાસતિ હેતો ભાવો ભવતિ ન ચાનુત્પત્તિમતો નિત્યાત્ પ્રકૃતિપુરુષાદિકાત્કિઞ્ચિદુત્પદ્યત ઇતિ ।
[139।08-139।09]
અસ્યાં તુ કલ્પનાયાં પૂર્વપદસ્ય ગ્રહણમનર્થકં પ્રાપ્નોતિ ।
[139।09]
અસ્યોત્પાદાદિમુત્પદ્યત ઇત્યનેનૈવોભયવાદપ્રતિષેધસિદ્ધેઃ ।
[139।10-139।11]
સન્તિ તર્હિ કેચિદ્ય આત્મનિ સત્યાશ્રયભૂતે સંસ્કારાદીનાં ભાવં પરિકલ્પયન્તિ અવિદ્યાદીનાં ચોત્પાદાત્તદુત્પત્તિમ્ ।
[139।11-139।12]
અતસ્તામ્ કલ્પનાં પર્યુદાસયિતુમિદં નિર્ધારયાંવભૂવ યસ્યૈવોત્પાદાદ્યદુત્પદ્યતે તસ્મિન્નેવ સતિ તત્ ભવતિ નાન્યસ્મિન્ ।
[139।12-139।13]
યદુતા "વિદ્યાપ્રત્યયાઃ સંસ્કારાઃ યાવદેવમસ્ય કેવલસ્ય મહતો દુઃખસ્કન્ધસ્ય સમુદયો ભવતિ"તિ ।
[139।14]
અપ્રહીણોત્પત્તિજ્ઞાપનાર્થમિત્યાચાર્યાઃ ।

અવિદ્યાયામપ્રહીણાયાં સંસ્કારા ન પ્રહીયન્તે ।
[139।15]
તસ્યા એવોત્પાદાદુત્પદ્યન્ત ઇતિ વિસ્તરઃ ।
[139।15-139।16]
સ્થિત્યુત્પત્તિસંદર્શનાર્થમિત્યપરે ।
[139।16]
યાવત્ કારણસ્રોતસ્તાવત્ કાર્યસ્રોતો ભવતિ ।
[139।16-139।17]
કારણસ્યૈવચોત્પાદાત્ કાર્યમુત્પદ્યત ઇતિ ।
[139।17-139।18]
ઉત્પાદે ત્વધિકૃતે કઃ પ્રસઙ્ગઃ સ્થિતિવચનસ્ય ભિન્નક્રમં ચ ભગવાન્ કિમર્થમાચક્ષિત પ્રાક્ સ્થિતિં પશ્ચાદુત્પોઆદમ્ ।
[139।18-139।19]
પુનરાહ "અસ્મિન્ સતીદં ભવતી"તિ "કાર્યે સતિ કારણસ્ય વિનાશો ભવતી"તિ ।
[139।19-139।20]
સ્યાન્મત મહેતુકં તર્હિ કાર્યમુત્પદ્યત ઇત્યત આહ નાહેતુકમ્ ।
[139।20-139।21]
યસ્માદસ્યોત્પાદાદિદમુત્પદ્યત ઇતિ ।
[139।21]
એષ ચેત્સૂત્રાર્થો ઽભવિષ્યદસ્મિન્ સતીદં ન ભવતીત્યેવાચક્ષત ।
[139।21-139।22]
પૂર્વં ચ તાવત્ કાર્યસ્યોત્પાદાને વાચક્ષત પશ્ચાદસ્મિન્ સતીદં ન ભવતીતિ ।
[139।22-139।23]
એવં હિ સાધુઃ ક્રમો ભવતિ ।
[139।23-139।24]
ઇતરથા તુ પ્રતીત્યસમુત્પાદઃ કતમ ઇત્યાદેરર્થે કઃ પ્રક્રમો વિનાશવચનસ્ય ।
[139।24]
તસ્માન્નૈષ સૂત્રાર્થઃ ।
[139।24-139।25]
કથં પુન "ર્વિદ્યાપ્રત્યયાઃ સંસ્કારા યાવત્ જાતિપ્રત્યયં જરામરણામિ"તિ ।
[139।25]
આભિસંબન્ધમાત્રં દર્શયિષ્યામઃ ।
[139।25-140।02]
બાલો હિ પ્રતીત્યસમુત્પન્નં સંસ્કારમાત્રમિદમિત્યપ્રજાનન્ આત્મદૃષ્ટ્યસ્મિમાનાભિનિવિષ્ટ આત્મનઃ સુખાર્થમદુઃખાર્થં વા કાયાદિભિસ્ત્રિવિધં કર્મારભતે આયતિ સુખાર્થં પુણ્યં સુખાદુઃખાસુખાર્થમાનૈજ્જમૈહિકસુખાર્થમપુણ્યં તસ્યાવિદ્યાપ્રત્યયાઃ સંસ્કારાઃ કર્માક્ષેપવશાચ્ચ વિજ્ઞાનસંઅતતિસ્તાં તાં ગતિં ગચ્છતિ ।
[140।02-140।03]
જ્વાલાગમનયોગેનાન્તરાભવસંબન્ધાત્ ।
[140।03]
તદન્યસંસ્કારાપ્રત્યયં વિજ્ઞાનમ્ ।
[140।03-140।04]
એવં ચ કૃત્વા તદુપપન્નં ભવતિ વિજ્ઞાનાઙ્ગનિર્દેશે "વિજ્ઞાનં કતમત્ ।
[140।04]

ષડ્વિજ્ઞાનકાયા" ઇતિ ।
[140।05-140।06]
વિજ્ઞાનપૂર્વકં પુનસ્તસ્યાં તસ્યાં ગતૌ નામરૂપં જાયતે પઞ્ચસ્કન્ધકં કૃત્સ્નજન્માનુગતમ્ ।
[140।06]
વિભઙ્ગે મહાનિદાનપર્યાયે ચૈવં નિર્દેશાત્ ।
[140।06-140।07]
"તથા નામરૂપપરિપાકાત્ક્રમેણ ષડાયતનમ્ ।
[140।07]
તતો વિષયસંપ્રાપ્તૌ સત્યાં વિજ્ઞાનસંભવ" ઇતિ ।
[140।07-140।08]
ત્રયાણાં સંનિપાતઃ સ્પર્શઃ સુખાદિવેદનીયઃ ।
[140।08]
તતસ્ત્રિવિધા વેદના ।
તત્સ્તૃષ્ણા ।
[140।08-140।09]
દુઃખોત્પીડિતસ્ય સુખાયાં વેદનાયાં કામતૃષ્ણા ।
[140।09]
સુખાયામદુઃખાસુખાયાં ચ રૂપતૃષ્ણા ।
[140।09-140।10]
અદુઃખાસુખાયામારુપ્યતૃષ્ણા ।
[140।10]
તત ઇષ્ટવેદનાતૃષ્ણાયાઃ કામાદીનામુત્પાદનમ્ ।
[140।10-140।11]
તત્ર કામાઃ પઞ્ચ કામગુણાઃ ।
[140।11]
દૃષ્ટયો દ્વાષષ્ટિર્યથા બ્રહ્મજાલસૂત્રે ।
શીલં દૌઃશીલ્યવિરતિઃ ।
[140।12]
વ્રતં કુક્કુરગોવ્રતાદીનિ ।
યથા ચ નિર્ગ્રન્થાદીનાં નગ્નો ઘવત્યચેલક ઇતિ વિસ્તરઃ ।
[140।13-140।14]
બ્રાહ્મણપાશુપતપરિબ્રાજકાદીનાં ચ દણ્ડાજિનભસ્મજટાત્રિદણ્ડમૌણ્ડ્યાદિસમાદાનમ્ ।
[140।14]
આત્મવાદઃ પુનરાત્મભાવઃ ।
[140।14-140।15]
આત્મેતિ વાદો ઽસ્મિન્નિત્યાત્મવાદઃ ।
[140।15]
આત્મદૃષ્ટ્યસ્મિમાનાવિત્યપરે ।
કથમનયોરાત્મવાદત્વમ્ ।
[140।15-140।16]

"આભ્યામાત્મે"તિ વચનાત્ ।
[140।16]
આત્મનો હ્યસત્ત્વાદાત્મવાદોપાદાનમિત્યુચ્યતે ।
[140।16-140।17]
પ્રજ્ઞપ્તિમાત્રકસ્યોપાદાનાત્ ।
[140।17-140।18]
યથોક્ત "માત્મા આત્મેતિ ભિક્ષવો બાલો ઽશ્રુતવાન્ પૃથગ્જનઃ પ્રજ્ઞપ્તિમનુપતિતો નત્વત્રાત્મા વા આત્મીયં વા" ઇતિ ।
[140।18-140।19]
તેષામુપાદાનં તેષુ યશ્છન્દરાગઃ ।
[140।19]
એવં હિ ભગવતા સર્વત્રાખ્યાતમ્ "ઉપાદાનં કતમત્ ।
[140।19-140।20]
યો ઽત્રચ્છન્દરાગં" ઇતિ ।
[140।20]
ઉપાદાનપ્રત્યયં પુનઃ પૌનર્ભવિકં કર્મોપચીયતે ।
તદ્ભવઃ ।
[140।20-140।21]
"યદપ્યાનન્દ કર્માયત્યાં પુનર્ભાવાભિનિવર્તમ્કમિદમત્ર ભવસ્યે"તિ સૂત્રાત્ ।
[140।21-140।22]
ભવપ્રત્યયં પુનર્વિજ્ઞાનાવક્રાન્તિયોગેન ।
[140।22]
અનાગતં જન્મ જાતિઃ પઞ્ચસ્કન્ધિકા ।
[140।22-140।23]
જાતૌ સત્યાં જરામરણં યથા નિરિષ્ટં સૂત્રે ।
[140।23]
"એવમસ્ય કેવલસ્ય મહતો દુઃખસ્કન્ધસ્ય સમુદયો ઘવતી"તિ ।
[140।24]
કેવલસ્યેત્યાત્મીયરહિતસ્ય ।
મહતો દુઃખસ્કન્ધસ્યેત્યનાદ્યનન્તસ્ય દુઃખસમૂહસ્ય ।
[140।25]
સમુદયો ભવતીતિ પ્રદુર્ભાવઃ ।
સ એવ તુ વૈભાષિકન્યાયો યઃ પૂર્વમુક્તઃ ।
[140।26]
અથાવિદ્યેતિ કો ઽર્થઃ ।
યા ન વિદ્યા ।
ચક્ષુરાદિષ્વપિ પ્રસઙ્ગઃ ।
[140।26-140।27]
વિદ્યાયા અભાવસ્તર્હિ ।
[140।27]
એવં સતિ ન કિઞ્ચિત્ સ્યાત્ ।

[140।27-140।28]
ન ચૈતત્ યુક્તમ્ ।
[140।28]
તસ્માત્
[141।01]
વિદ્યાવિપક્ષો ધર્મો ઽન્યો ઽવિદ્યા ઽમિત્રાનૃતાદિવત્
[141।02-141।03]
યથા મિત્રવિપર્યયેણ તદ્વિપક્ષભૂતઃ કશ્ચિદમિત્રો ભવતિ ન તુ યઃ કશ્ચિદન્યો મિત્રાન્નાપિ મિત્રાભાવઃ ।
[141।03]
ઋતં ચોચ્યતે સત્યમ્ ।
[141।03-141।04]
તદ્વિપક્ષભૂતં વાક્યમનૃતં ભવતિ ।
[141।04]
અધર્માનર્થાકાર્યાદયશ્ચ ધર્માદિપ્રતિદ્વન્દ્વભૂતાઃ ।
[141।04-141।05]
એવમવિદ્યા ઽપિ વિદ્યાયાઃ પ્રતિદ્વન્દ્વભૂતધર્માન્તરમિતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
[141।05]
કુત એતત્ ।
પ્રત્યયભાવેનોપદેશાત્ ।
અપિ ચ
[141।06]
સંયોજનાદિવચનાત્
[141।07]
સંયોજનં બન્ધનમનુશય ઓઘો યોગશ્ચાવિદ્યોચ્યતે સૂત્રેષુ ।
[141।07-141।08]
ન ચાભાવમાત્રં તથા ભવિતુમર્હતિ ।
[141।08]
ન ચાપિ ચક્ષુરાદયઃ ।
તસ્માદ્ધર્માન્તરમેવાવિદ્યા ।
[141।08-141।09]
યથા તર્હિ કુભાર્યા અભાર્યેત્યુચ્યતે કુપુત્રશ્ચાપુત્રઃ ।
[141।09]
એવમવિદ્યા ઽપ્યસ્તુ ।
[141।10]
કુપ્રજ્ઞા ચેન્ન દર્શનાત્ ।
[141।11]
કુત્સિતા હિ પ્રજ્ઞ ક્લિષ્ટા ।
સા ચ દૃષ્ટિસ્વભાવા ઇતિ નાવિદ્યા યુજ્યતે ।
[141।11-141।12]
યા તર્હિ ન દૃષ્ટિઃ સા ભવિષ્યતિ ।