Abhidharmakośabhāṣya · Part 120
prathamaṃ kośasthānam
[001|03-001|07]
oṃ namo buddhāya
yaḥ sarvathāsarvahatāndhakāraḥ saṃsārapaṅkājjagadujjahāra /
tasmai namaskṛtya yathārthaśāstre śāstraṃ pravakṣyāmyabhidharmakośam
[001|08]
śāstraṃ praṇetukāmaḥ svasya śāsturmāhātmyajñāpanārthaṃ guṇākhyānapūrvakaṃ tasmai namaskāramārabhate ya iti /
[001|09-001|10]
buddhaṃ bhagavantamadhikṛtyāha hatamasyāndhakāramanena veti hatāndhakāraḥ /
[001|10]
sarveṇa prakāreṇa sarvasmin hatāndhakāraḥ sarvathāsarvahatāndhakāraḥ /
[001|10-001|11]
ajñānaṃ hi bhūtārthadarśanapratibandhādhakāram /
[001|11-001|12]
tacca bhagavato buddhasya pratipakṣalābhenātyantaṃ sarvathā sarvatra jñeye punaranutpattidharmatvāddhatam /
[001|12]
ato 'sau sarvathāsarvahatāndhakāraḥ /
[001|13]
pratyaikabuddhaśrāvakā api kāmaṃ sarvatra hatāndhakārāḥ /
kliṣṭasaṃmohātyantavigamāt /
[001|14]
na tu sarvathā /
[001|14-001|15]
tatha hyeṣāṃ buddhadharmeṣvativiprakṛṣṭadeśakāleṣu artheṣu cānantaprabhedeṣu bhavatyevākliṣṭamajñānam /
[001|15-001|16]
ityātmahitapratipattisaṃpadā saṃstutya punastameva bhagavantaṃ parahitapratipattisaṃpadā saṃstauti saṃsārapaṅkājjagadujjahāreti /
[001|17]
saṃsāro hi jagadāsaṅgasthānatvāt duruttaratvācca paṅkabhūtaḥ /
[001|17-001|20]
tatrāvamagnaṃ jagadatrāṇamanukampamāno bhagavān saddharmadeśanāhastapradānairyathābhavyamabhyuddhṛtavān iti ya evamātmaparahitapratipattisaṃpadā yuktastasmai namaskṛtyeti śirasā praṇipatya /
[001|20]
yathārthamaviparītaṃ śāstīti yathārthaśāstā /
[001|20-001|21]
anena parahitapratipattyupāyamasyāviṣkaroti /
[001|21-001|22]
yathābhūtaśāsanācchāstā bhavanntasau saṃsārapaṅkājjagadujjahāra na tvṛddhivarapradānaprabhāveṇeti /
[001|22-002|01]
tasmai namaskṛtya kiṃ kariṣyāmī tyāha śāstraṃ pravakṣyāmi /
[002|01]
śiṣyaśāsanācchāstram /
[002|01-002|02]
katamacchāstramityāha abhidharmakośam
[002|02]
ko 'yamabhidharmo nāma /
[002|03]
prajñā 'malā sānucarā 'bhidharmaḥ (1-2a)
[002|04]
tatra prajñā dharmapravicayaḥ/
amaleti anāsravā /
sānucareti saparivārā /
[002|04-002|05]
evamanāsravaḥ pañcaskandhako 'bhidharma ityuktaṃ bhavati /
[002|05]
eṣa tāvat pāramārthiko 'bhidharmaḥ /
[002|06]
sāṃketikastu
[002|07]
tatprāptaye yāpi ca yacca śāstram / (1-2b)
[002|08-002|09]
yāpi ca śrutacintābhāvanāmayī sāsravā prajñā upapattipratilambhikā ca sānucarā /
[002|09-002|10]
yacca śāstramasyāḥ prāptyarthamanāsravāyāḥ prajñāyāḥ tadapi tatsaṃbhārabhāvādabhidharma ityucyate /
[002|10]
nirvacanaṃ tu svalakṣaṇadhāraṇād dharmaḥ /
[002|10-002|11]
tadayaṃ paramārthadharmaṃ vā nirvāṇaṃ dharmalakṣaṇaṃ vā pratyabhimukho dharma ityabhidharmaḥ /
[002|12]
ukto 'bhidharmaḥ /
idaṃ tu śāstraṃ kathamabhidharmakośam /
[002|13-002|14]
tasyārthato 'smin samanupraveśāt
sa cāśrayo syetyabhidharmakośam (1-2c-2d)
[002|15-002|16]
sa hi śāstrasaṃjñako 'bhidharma etasminnarthato yathāpradhānamantarbhūta ityetacchāstraṃ tasya kośasthānīyaṃ bhavati /
[002|16]
athavā so 'bhidharma etasyāśrayabhūtaḥ śāstrasya /
[002|17]
tato hyetannirākṛṣṭam /
ataḥ sa evāsyābhidharmaḥ kośa ityetacchāstramabhidharvarmakośam /
[002|18-002|19]
kimarthaṃ punarabhidharmopadeśaḥ kena cāyaṃ prathamata upadiṣṭo yaṭa ācāryo 'bhidharmakośaṃ vaktumādriyata iti //
[002|19]
āha//
[002|20-002|23]
dharmāṇāṃ pravicayamantareṇa nāsti kleśānāṃ yata upaśāntaye 'bhyupāyaḥ /
kleśaiśca bhramati bhavārṇave 'tra lokastaddhetorata uditaḥ kilaiṣa śāstrā
[002|24]
yato na vinā dharmapravicayenāsti kleśopaśamābhyupāyaḥ /
[002|24-003|01]
kleśāśca lokaṃ bhramayanti saṃsāramahārṇeve 'sminan /
[003|01-003|02]
atastaddhetostasya dharmapravicayasyārthe śāstrā kila buddhenābhidharma uktaḥ /
[003|02]
nahi vinā 'bhidharmopadeśena śiṣyaḥ śakto dharmān pravicetumiti /
[003|03-003|04]
sa tu prakīrṇa ukto bhagavatā bhadantakātyāyanīputra-prabhṛtibhiḥ piṇḍīkṛtya sthapitobhadanta dharmatrāto dānavargīyakaraṇavadityāhurvaibhāṣikāḥ /
[003|05]
katame punaste dharmā yeṣāṃ pravicayārthamabhidharmopadeśa ityāha
[003|06]
sāsravā 'nāsravā dharmāḥ (1-4a)
[003|07]
eṣa sarvadharmāṇāṃ samāsanirddeśaḥ /
[003|07-003|08]
tatra katame sāsravā dharmā ityāha
[003|08-003|09]
saṃskṛtā mārgavarjitāḥ /
sāsravāḥ (1-4b-4c1)
[003|10]
mārgasatyaṃ varjayitvā 'nye saṃskṛtā dharmāḥ sāsravāḥ /
kiṃ kāraṇam /
[003|11]
āsravāsteṣu yasmāt samanuśerate (1-4c2-4d)
[003|12-003|13]
kāmaṃ nirodhamārgasatyālambanā api āsravā upajāyante na tinuśerate tatreti na tayoḥ sāsravatvaprasañgaḥ /
[003|13-003|14]
yathā 'tra nānuśerate tat paścādanuśayanirdeśa eva jñāpayiṣyāmaḥ /
[003|14]
uktāḥ sāsravāḥ /
[003|15]
anasravāḥ katame /
[003|16]
anāsravā mārgasatyaṃ trividhaṃ cāpyasaṃskṛtam / (1-5a-5b)
[003|17]
katamattri vidham /
[003|18]
ākāśaṃ dvau nirodhau ca (1-5c)
[003|19]
katamau dvau /
pratisaṃkhyānirodho 'pratisaṃkhyānirodhaśca /
[003|19-003|20]
ityetadākāśādi trividhamasaṃskṛtaṃ mārgasatyaṃ cānāsravā dharmāḥ /
[003|20]
kiṃ kāraṇam /
nahi teṣvāsravā anuśerata iti /
[003|21]
yadetat trividhamasaṃskṛtamuddiṣṭam
[003|22]
tatrākāśamanāvṛtiḥ (1-5d)
[003|23]
anāvaraṇasvabhāvamākāśaṃ yatra rūpasya gatiḥ //
[003|24]
pratisaṃkhyānirodho yo visaṃyogaḥ (1-6a-6b1)
[004|01]
yaḥ sāsravairdharmairvisaṃyogaḥ sa pratisaṃkhyānirodhaḥ /
[004|01-004|02]
duḥkhādīnāmāryasatyānāṃ pratisaṃkhyānaṃ pratisaṃkhyā prajñāviśeṣastena prāpyo nirodhaḥ /
[004|02]
pratisaṃkhyānirodhaḥ /
[004|02-004|03]
madhyapadalopāt gorathavat /
[004|04]
kiṃ punareka eva sarveṣāṃ sāsravāṇāṃ dharmāṇāṃ pratisaṃkhyānirodhaḥ /
netyāha /
[004|05]
kiṃ tarhi /
[004|06]
pṛthak pṛthak / (1-6b2)
[004|07]
yāvanti hi saṃyogadravyāṇi tāvanti visaṃyogadravyāṇi /
[004|07-004|08]
anyathā hi duḥkhadarśanaheyakleśanirodhasākṣātk karaṇāt sarvakleśanirodhasākṣātkriyā prasajyeta /
[004|08-004|09]
sati caivaṃ śeṣapratipakṣabhāvanāvaiyarthyaṃ syāt /
[004|09-004|10]
yattarhyuktam "asabhāgonirodha" ityasya ko 'rthaḥ /
[004|10-004|11]
nāsya kaścit sabhāgaheturasti nāsau kasyacidityayamasya vākyasyārtho na tu nāsya kaśicat sabhāgo 'stīti /
[004|11]
uktaḥ pratisaṃkhyānirodhaḥ //
[004|12]
utpādātyantavighno 'nyo nirodho 'pratisaṃkhyayā (1-6c-6d)
[004|13-004|14]
anāgatānāṃ dharmāṇāmutpādasyātyantaṃ vighnabhūto visaṃyogād yo 'nyo nirodhaḥ so 'pratisaṃkhyānirodhaḥ /
[004|14]
na hyasau pratisaṃkhyayā labhyate /
kiṃ tarhi /
pratyayavaikalyāt /
[004|14-004|16]
yathaikarūpavyāsaktacakṣurmanaso yāni rūpāṇi śabdagandharasaspraṣṭavyāni cātyayante tadālambanaiḥ pañcabhirvijñānakāyairna śakyaṃ punarutpattum /
[004|16-004|17]
na hi te satyā atītaṃ viṣayamālambayi tulmiti /
[004|17]
ataḥ sa teṣāmapratisaṃkhyānirodhaḥ pratyayavaikalyāt prāpyate /
[004|18]
catuṣkoṭikaṃ cātra bhavati /
santi te dharmā yeṣāṃ pratisaṃkhyānirodha eva labhyate /
[004|19]
tadyathā atitapratyutpannotpattidharmāṇāṃ sāsravāṇām /
[004|19-004|20]
santi yeṣāmapratisaṃkhyānirodha eva /
[004|20]
tadyathā 'nutpattidharmāṇāmanāsravasaṃskṛtānām /
santi te yesāmubhayam /
[004|21]
tadyathā sāsravāṇāmanutpasttidharmāṇām /
santi yeṣāṃ nobhayam /
[004|21-004|22]
tadyathā atītapratyutpannotpattidharmāṇāmaṇāsravāṇāmiti /
[004|22]
uktaṃ trividhamasaṃskṛtam //
[004|23]
yattūktaṃ "saṃskṛtā mārgavarjitāḥ /
[004|23-004|24]
sāsravā" iti katame te saṃskṛtāḥ /
[004|25]
te punaḥ saṃskṛtā dhārmā rūpādiskandhapañcakam / (1-7a-7b)
[004|26]
rūpaskandho vedanāskandhaḥ saṃskāraskandho vijñānaskandhaścetyete saṃskṛtā dharmāḥ /
[004|27]
sametya saṃbhūya pratyayaiḥ kṛtāḥ iti saṃskṛtāḥ /
nahyekapratyayajanitaṃ kiñcidastīti /
[004|27-005|01]
tajjātīyatvādanāgateṣvavirodho dugdhendhanavat /
[005|02]
ta evādhvā kathāvastu saniḥsārāḥ savastukāḥ (1-7c-7d)
[005|03]
ta eva saṃskṛtā gatagacchadgamiṣyadbhāvādadhvānaḥ adyante 'nitayatyeti vā /
[005|03-005|04]
kathā vāvāyam tasyā vastu nāma /
[005|04]
sārthakavastugrahaṇāt tu saṃskṛntaṃ kathāvastūcyate /
[005|04-005|05]
anyathā hi urakaraṇagrantho virudhyeta /
[005|05]
"kathāvastūnyaṣṭādaśabhirdhatubhiḥ saṃgṛhītāni /"
[005|05-005|06]
niḥsaraṇaṃ niḥsāraḥ sarvasya saṃskṛtasya nirvāṇam /
[005|06]
tadeṣāmastīti saniḥsārāḥ /
[005|06-005|07]
sahetukatvāt savastukāḥ /
[005|07]
hetuvacanaḥ kila vastuśabda iti vaibhāṣicāḥ /
[005|07-005|08]
ityete saṃskṛtadharmauaryāyāḥ /
[005|08]
ta eva puyaḥ saṃskṛtā dharamāḥ /
[005|09]
ye sāsravā upādānaskandhāste (1-8a-8b1)
[005|10]
ataḥ kiṃ diddhaṃ /
[005|10-005|11]
ya upādānaskandhāḥ skandhā api te syuḥ eva nopādānaskandhāḥ /
[005|11]
anāsravāḥ saṃskārā iti
tatra upādānāni kleśāḥ /
[005|11-005|12]
tatsaṃbhūtatvādupādānaskandhāḥ //
[005|12]
truṇatupāgnivat /
taddhidheyatvādvā rājapurūpavat /
[005|12-005|13]
upādānāni vā tebhyaḥ saṃbhavantīti upādānaskandhāḥ puṣpaphalavṛkṣavat /
[005|13-005|14]
ta eva sāsravā dharmā ucyante /
[005|15]
saraṇā api / (1-8b2)
[005|16]
raṇsā hi kleśāḥ /
ātmapāravyāvādhanāt /
stadanuśayitatvāt saraṇāḥ /
sāsravavat /
punaḥ
[005|17]
duḥkhaṃ samudayo loko dṛṣṭisthānaṃ bhavaśca te (1-8c-8d)
[005|18]
āryāṇāṃ pratikūlatvādduḥkham /
samudetyasmād duḥkhamiti samudayaḥ /
[005|18-005|19]
lakṣyata iti lokaḥ /
[005|19]
dṛṣṭirasmiṃstiṣṭhatyanuśayanāditi dṛṣṭisthānam /
bhavatīti bhavaḥ
[005|20]
ityete sāsravāṇasaṃ dharmāṇāmānvarthaparyāyāḥ
[005|21]
pañca rūpādayaḥ skandhā ityuktam /
tatra
[005|22]
rūpaṃ pañcendriyāṇyarthāḥ pañcāvijñaptireva ca / (1-9a-9b)
[005|23]
pañcendriyāṇi cakṣuḥśtrotragrhāṇajihvākāyendariyā ṇa /
[005|23-005|24]
pañcārthāsteṣāmevacakṣurādīnāmindriyāṇāṃ yathāsvaṃ ye pañca viṣayāḥ rūpaśabdagandharasaspraṣṭavyākhyāḥ /
[005|25]
avijñaptiśceti /
etāvān rūpaskandhaḥ
[005|26]
tatra ya ete pañca rūpādayo 'rthā uktāḥ /
[005|27]
tadvijñānāśrayā rūpaprasādāścakṣurādayaḥ (1-9c-9d)
[006|01-006|02]
rūpaśabdagandharasaspraṣṭavyavijñānānāmāśrayabhūtā ye pañca rūpātmakāḥ prasādāste yathākramaṃ cakṣuḥśrotraghrāṇajihvākāyā veditavyāḥ /
[006|02-006|03]
yathoktaṃ bhagavatā "cakṣurbhikṣo ādhyātmikamāyatanaṃ catvāri mahābhūtānyupādāya" rūpa prasāda iti vistaraḥ /
[006|03-006|04]
yānyetāni cakṣurādīnyuktani tadvijñānāśrayā rūpaprasādāścakṣurādayaḥ /
[006|04-006|05]
cakṣurvijñānādyāśrayā ityarthaḥ /
[006|05]
evaṃ kṛtvā prakaraṇagraṇtho 'pyanuvṛtto bhavati /
"cakṣuḥ katamat /
[006|05-006|06]
cakṣurvijñānāśrayo rūpaprasāda" iti vistaraḥ /
[006|06]
nirddiṣṭāni pañcendriyāṇi /
[006|07]
arthāḥ pañcā nirddeśyāḥ /
tatra tāvat]
[006|08]
rūpaṃ dvidhā
[006|09]
varṇaḥ saṃsthānaṃ ca /
tatra varṇaścaturvidho nīlādiḥ /
tadbhedā anye /
[006|09-006|10]
samsthānamaṣṭavidhaṃ dīrghadi visātāntam /
[006|10]
tadeva rūpāyatanaṃ punarucyate /
[006|11]
vimśatidhā
[006|12-006|13]
tadyathā nīlaṃ pītaṃ lohitamavadātaṃ dīrghaṃ hrasvaṃ vṛttaṃ parimaṇḍalaṃ unnatamavanataṃ sātaṃ visātaṃ abhraṃ dhūmo rajo mahikā cchāyā ātapaḥ ālokaḥ andhakāramiti /
[006|13-006|14]
kecinnabhaścaikavarṇamiti ekaviṃśatiṃ saṃpaṭhanti /
[006|14]
tatra sātaṃ samasthānam / visātaṃ viṣama sthānaml mahikā nīhāraḥ / ātapaḥ sūryaprabhā /
[006|14-006|15]
ālokaḥ candratārakāgnyoṣadhimaṇīnaṃ prabhā /
[006|16]
chāyā yatra rūpāṇāṃ darśanam /
viparyayādandhakāram /
[006|16-006|17]
śeṣaṃ sugamatvānna vipañcitam /
[006|17]
asti rūpāyatanaṃ varṇato vidyate na saṃsthānataḥ
[006|17-006|18]
nīlapītalohitavadātacchāyātapālokāndhakārākhyam /
[006|18]
asti saṃsthānato na varṇataḥ /
[006|18-006|19]
ghādīnāṃ pradeṣaḥ kāyavijñaptisvabhāvaḥ /
[006|19]
astyubhayathā /
pariśiṣṭaṃ rūpāyatanam /
[006|19-006|20]
ātapālokāveva varṇato vidyete ityapare /
[006|20]
"dṛśyate hi nīlādīnaṃ dīrghādipariccheda" iti /
[006|21]
kathaṃ punarekaṃ dravyamubhayathā vidyate /
astyubhayasya tatra prajñānāt /
[006|21-006|22]
jñānārtho hyeṣa vidirna sattārthaḥ /
[006|22]
kāyavijñaptāvapi tarhi prasaṅgaḥ /
uktaṃ rūpāyatanaṃ //
[006|23]
śabdastvaṣṭavidhaḥ /
[006|24]
upāttānupāttamahābhūtahetukaḥ sattvāsattvākhyaśceti caturvidhaḥ /
[006|24-006|25]
punarmanojñāmanojñabhedādaṣṭavidho bhavati /
[006|25-006|26]
tatropāttamahābhūtahetuko yathā hastavākchabdaḥ /
[006|26]
anupāttamahābhutahetuko yathā vāyuvanaspatinadīśabdaḥ /
[006|26-006|27]
sattvākhyo vāgvijñaptiṣabdaḥ /
[006|27]
asattvākhyo 'nyaḥ
[006|27-006|28]
upāttānupāttamahābhūtahetuko 'pyasti śabda ityapare /
[006|28]
tadyathā hastamṛdaṅgasaṃyogaja iti /
[006|28-007|01]
sa tu yathaikau varṇaparamāṇurna bhūtacatuṣkadvayamupādāyeṣyate tathā naivaiṣṭavya iti /
[007|01]
uktaḥ śabdaḥ //
[007|02]
rasaḥ /
[007|03]
ṣoḍha
[007|04]
madhurāmlalavaṇakaṭukatittakaṣāyabhedāt /
[007|05]
caturvidho gandhaḥ
[007|06]
sugandhadurgandhayoḥ samaviṣamagandhatvāt /
trividhastu śāstre /
[007|06-007|07]
"sugandho durgandhaḥ samagandha" iti /
[007|08]
spṛśyamekādaśātmadkam
[007|09]
spraṣṭavyamekādaśadravyasvabhāvam /
[007|09-007|10]
catvāri mahābhūtāni ślakṣṇatvaṃ karkaśatvaṃ gurutvaṃ laghutvaṃ śītaṃ jighatsā pipāsā ceti /
[007|10]
tatra bhūtāni paścādvakṣyāmḥ /
[007|10-007|11]
ślakṣṇatvaṃ mṛdutā /
[007|11]
karkaśatvaṃ paruṣatā /
gurutvaṃ yena bhāvāstulyante /
laghutvaṃ viparyayāt /
[007|11-007|12]
śītamuṣṇābhilāṣakṛt /
[007|12]
jighatsā bhojanābhilāṣakṛt /
kāraṇe kāryopacārāt /
yathā
[007|13-007|14]
"buddhānāṃ sukha utpādaḥ sukhā dharmasya deśanā /
sukhā saṅghasya sāmagrī samagrāṇāṃ tapaḥ sukhaṃ" // iti /
[007|15]
tatra rūpadhātau jighatsāpipāse na staḥ /
śeṣamasti
[007|15-007|16]
yadyapi tatra vastrāṇyekaśo na tulyante sañcitāni punastulyante /
[007|16]
śītamupaghātakaṃ nāsti /
[007|16-007|17]
anugrāhakaṃ kilāsti /
[007|18-007|19]
yadetadbahuvidhaṃ rūpamuktaṃ tatra kadācidekena dravyeṇa cakṣurvijñānamutpadyate yadā tatprakāravyavacchedo bhavati /
[007|19]
kadācid bahubhiryadā na vyavacchedaḥ /
[007|19-007|20]
tadyathā senāvyūhamanekavarṇasaṃsthānaṃ maṇisamūhaṃ ca dūrāt paśyataḥ /
[007|20]
evaṃ śrotrādivijñānaṃ veditavyaṃ /
[007|21]
kāyavijñānaṃ tu paraṃ pañcabhiḥ spraṣṭavyairutpadyata ityeke /
[007|21-007|22]
caturbhirmahābhūtairekena ca ślakṣṇatvādinā /
[007|22]
sarvairekādaśabhirityapare /
[007|22-007|23]
nanu caivaṃ samastālambanatvāt sāmānyaviṣayāḥ pañca vijñānakāyāḥ prāpnuvanti na svalakṣaṇaviṣayāḥ /
[007|23-007|24]
āyatanasvalakṣaṇaṃ pratyete svalakṣaṇaviṣayā iṣyante na dravyasvalakṣaṇamityadoṣaḥ /
[007|25]
idaṃ vicāryate /
[007|25-007|26]
kāyajihvendriyayoryugapad viṣayaprāptau satyāṃ katarad vijñānaṃ pūrvamutpadyate /
[007|26]
yasya viṣayaḥ paṭīyān /
[007|26-007|27]
samaprāpte tu viṣaye jihvāvijñānaṃ pūrvamutpadyate /
[007|27]
bhoktukāmatāvarjitatvātsasntateḥ /
[007|27-007|28]
uktāḥ pañācendriyārthāḥ yathā ca teṣāṃ grahaṇaṃ /
[007|29]
avijñaptiridānīṃ vaktavyā /
seyamucyate
[008|01-008|02]
vikṣiptācittakasyāpi yo 'nubaṇdhaḥ śubhāśubhaḥ /
mahābhūtānyupādāya sa hyavijñaptirucyate
[008|03]
vikṣiptacittakasyeti tadanyacittasyāpi //
[008|03-008|04]
acittakasyāpītyasaṃjñinirodhasamāpattisamāpannasyāpi /
[008|04]
apiśabdenāvikṣiptasacittasyāpīti vijñāyate /
[008|05]
yo 'nu bandha iti yaḥ pravāhaḥ /
śubhāśubha iti kuśalākuśalaḥ /
[008|05-008|06]
kuśalākuśale prāptivāho 'pyastīdṛśa iti tadviśeṣaṇārthamucyate mahābhūtānyupādāyeti /
[008|07]
hetvartha upādāyārtha iti vaibhāṣikāḥ /
jananādihetubhāvāt /
[008|07-008|08]
sa hyavijñaptiriti hiśabdastannāmakaraṇavijñāpanārthaḥ /
[008|08-008|09]
rūpakriyāsvabhāvāpi satī vijñaptivat paraṃ na vijñāpayatītyavijñaptiḥ /
[008|09-008|09
ucyata iti ācāryavacanaṃ darśayati /
[008|09-008|10]
samāsatastu vijñaptisamādhisaṃbhūtaṃ kuśalākuśalaṃ rūpamavijñaptiḥ /
[008|11]
mahābhūtānyupādāyetyuktāni katamāni bhūtāni /
[008|12]
bhūtāni pṛthivīdhāturaptejovāyudhātavaḥ
[008|13]
ityete catvāraḥ svalakṣaṇopādāyarūpadhāraṇād dhātavaścatvāri mahābhūtāny ucyante /
[008|14]
mahattvameṣāṃ sarvānyarūpāśrayatvenaudārikatvāt /
[008|14-008|15]
atha vā tadudbhūtavṛttiṣu pṛthivyaptejovāyuskandheṣveṣāṃ mahāsṇniveśatvāt /
[008|15-008|16]
te punahete dhātavaḥ kasmin karmaṇi saṃsidhāḥ kiṃsvabhāvāścetyāha
[008|17]
dhṛtyādikarmasaṃsiddhāḥ
[008|18]
dhṛtisaṃgrahapaktivyūhanakarmasvete yathākramaṃ saṃsiddhāḥ pṛthivyaptejovāyudhātavaḥ /
[008|18-008|19]
vyūhanaṃ punarvṛddhiḥ prasarpaṇaṃ ca veditavyam /
[008|19]
idameṣāṃ karma /
svabhāvastu yathākramaṃ
[008|20]
kharasnehosṇateraṇāḥ
[008|21]
kharaḥ pṛthivīdhātuḥ /
sneho 'bdhātuḥ /
uṣṇatā tejodhātuḥ /
[008|22]
īraṇā vāyudhātuḥ /
īryate 'nayā bhūtasroto deśāntarotpādanāt pradīperaṇavaditīraṇā /
[008|23]
"vāyudhātuḥ katamo laghusamudīraṇatvam" iti prakāraṇeṣu nirdiṣṭaṃ sūtre ca /
[008|23-008|24]
tattu laghutvamupādāya rūpamapyuktaṃ prakaraṇeṣu /
[008|24-008|25]
ato ya īraṇāsvabhāvo dharmaḥ sa vāyuriti karṃaṇā 'sya svabhāvo 'bhivyaktaḥ /
[008|26]
kaḥ punaḥ pṛthivyādināṃ pṛthivīdhātvādīnāṃ ca viśeṣaḥ /
[009|01]
pṛthivī varṇasaṃsthānamucyate lokasaṃjñayā /
[009|02]
tathā hi pṛthivīṃ darśayanto varṇaṃ saṃsthānaṃ ca darśayanti /
yathā pṛthivī evaṃ
[009|03]
āpastejaśca
[009|04]
varṇasaṃsthānamevocyate lokasaṃjñayā /
[009|05]
vāyustu dhātureva
[009|06]
ya eva tu vāyudhātuḥ sa eva loke vāyuarityucyate /
[009|07]
tathapi ca
[009|08]
yathā pṛthivī varṇasaṃsthānamucyate lokasaṃjñayā tatha vāyuarapi /
[009|08-009|09]
nīlikā vātyā maṇḍalikā vātyeti //
[009|10]
kasmāt punarayamavijñaptiparyanto rūpaskandha ityucyate /
raupaṇāt /
[009|10-009|11]
uktaṃ bhagavatā "rūpyate rupyata iti bhikṣavastasmādrūpopādānasdandha ityucyate //
[009|11-009|12]
kena rupyate /
[009|12]
pāṇisparśenāpi spṛṣṭo rūpyata" iti vistaraḥ /
rūpyate bādhyata ityarthaḥ /
[009|13]
tathā hyarthavargīyeṣūktam
[009|14-009|15]
"tasya cet kāmayānasya cchandajātasya dehinaḥ /
te kāmā na samṛdhyanti śalyaviddha iva rūpyate //"
[009|16]
rūpasya punaḥ kā badhanā /
vipariṇāmotpādanā /
[009|16-009|17]
pratighāto rūpeṇetyapare /
[009|17]
paramāṇurūpaṃ tarhi rūpaṃ na prāpnotyarūpaṇāt /
[009|17-009|18]
na vai paramāṇurūpamekaṃ pṛthag bhūtamasti /
[009|18]
sañghātasthaṃ tu tad rūpyata eva /
[009|18-009|19]
atītānāgataṃ tarhi rūpaṃ na prāpnoti /
[009|19]
tadapi rūpitaṃ rūpayiṣyamāṇaṃ tajjātīyaṃ ceti rūpamindhanavat /
[009|19-009|20]
avijñaptistarhi na prāpnoti /
[009|20]
sāpi vijñaptirūpaṇād rūpitā bhavati /
[009|20-009|21]
vṛkṣapracalane cchāyāpracalanavat /
[009|21]
nāvikārāt /
[009|21-009|22]
vijñaptinivṛttau cāvijñaptinivṛttiḥ syād vṛkṣābhāve cchāyā 'bhāvavat /
[009|22-009|23]
āśrayabhūtarūpaṇādityapare evaṃ tarhi cakṣurvijñānādīnāmapyāśrayarūpaṇāt rūpatvaprasaṅgaḥ /
[009|23]
viṣamo 'yamupanyāsaḥ /
[009|23-009|24]
avijñaptirhi cchāyeva vṛkṣaṃ prabheva maṇiṃ bhūtānyāśrtya varttate /
[009|24-009|25]
na tvevaṃ cakṣurādīnyāśritya varttante cakṣurvijñānādīni kevalaṃ tūtpattinimiktamātraṃ tāni teṣāṃ bhavantīti /
[009|25-009|26]
idaṃ tāvadavaibhāṣikīyaṃ vṛkṣamāśritya cchāyā varttate maṇiṃ cāśritya prabheti /
[009|26-010|01]
cchāyādivarṇaparamāṇūnāṃ pratyekaṃ svabhūtacatuṣkāśritatvābhyupagamāt /
[010|01]
satyapi ca tadāśritatve cchāyāprabhayornāvijñaptistathaivāśritā /
yujyate /
[010|02]
niruddheṣvapi avijña ptyāśayeṣu mahābhūteṣu tasyā anirodho 'bhyupagamyate /
[010|02-010|03]
ato na bhavatyeṣa parihāraḥ /
[010|03-010|04]
anye punaratra parihāramāhuḥ cakṣurvijñānādīnāmāśrayo bhedaṃ gataḥ /
[010|04]
kaṣcidrūpyate cakṣurādiḥ kaścinna rūpyate yathā manaḥ /
[010|05]
na tvevamavijñaptiḥ /
[010|05-010|06]
tasmādasamānaḥ prasaṅgaḥ ityata upapannametadāśraya rūpaṇādrūpamiti /
[010|07]
ya eva rūpaskandhasvabhāvā uktāḥ
[010|08]
indriyārthasta eveṣṭā aśāyatanadhātavaḥ /
[010|09]
āyatanavyavasthāyāṃ daśāyatanāni /
[010|09-010|10]
cakṣurāyatanaṃ rūpāyatanaṃ yāvat kāyāyatanaṃ spraṣṭavyāyatanamiti /
[010|10-010|11]
dhātuvyavasthāyāṃ ta eva daśadhātavaścakṣurchātū rūpadhāturyāvat kāyadhātuḥ spraṣṭavyadhāturiti /
[010|11]
ukto rūpaskandhastasya cāyatanavyavasthānam /
[010|12=01012]
vedanādayo vaktavyaḥ /
[010|12]
tatra
[010|13]
vedanā 'nubhavaḥ
[010|14]
trividho 'nubhavo vedanāskandhaḥ /
sukho duḥkho , duḥkhāsukhaśca /
[010|14-010|15]
sa punarbhidyamānaḥ ṣaḍ vedanākāyāḥ cakṣuḥsaṃsparśajā vedanā yāvamvanaḥsaṃsparśajā vedaneti /
[010|16]
saṃjñā nimittodgrahaṇātmikā
[010|17-010|18]
yāvannīlapītadīrghahrasvastripuruṣamitramitrasukhaduḥkhādinimittodgrahaṇamasau saṃjñāskandhaḥ /
[010|18]
sa punarbhidyamānaḥ ṣaṭsaṃjñākāyā vedanāvat //
[010|19]
caturbhyo 'nye tu saṃskāraskandhaḥ
[010|20]
rūpavedanāsaṃjñāvijñānebhyaścatubbryo 'nye tu saṃskārāḥ saṃskāraskandhaḥ/
[010|20-010|21]
bhagavatā tu sūtre ṣaṭ cetanākāyā ityuktaṃ prādhānyāt /
[010|21-010|22]
sā hi karmasvarūpatvādabhisaṃskaraṇe pradhānā /
[010|22-010|23]
ata evoktaṃ bhagavatā "saṃskṛtamabhisaṃskaroti /
[010|23]
tasmāt saṃskārā upādānaskandha ity ucyata" iti
[010|23-010|25]
anyathā hi śeṣāṇāṃ caitasikānāṃ viprayuktānāṃ ca saṃskārāṇāṃ skandhāsaṃgrahādduḥkhasamudayasatyatvaṃ na syāditi parijñāparihāṇe api na syātām/
[010|25-010|26]
uktaṃ ca bhagavatā "nāhamekadharmamapi anabhijñāyāparijñāya duḥkhasyāntakriyāṃ vadāmīti /
[010|26]
evamaprahāye" tyuktam /
[011|01]
tasmādavaśyameṣāṃ saṃskāraskandhasaṃgraho "bhyupagantavyaḥ /
[011|02]
ete punastrayaḥ /
[011|03]
vedanāsaṃjñāsaṃskāraskandhāḥ āyatanadhātuvyavasthāyāṃ
[011|04]
dharmāyatanadhātvākhyāḥ sahāvijñaptyasaṃskṛtaiḥ
[011|05]
ityetāni sapta dravyāṇi dharmāyatanaṃ dharmadhātuścetyākhyāyante /
[011|06]
vijñānaṃ prativijñaptiḥ
[011|07]
viṣayaṃ viṣayaṃ prati vijñaptirupalabdhirvijñāna skandha ityucyate /
[011|07-011|08]
sa punaḥ ṣaḍ vijñānakāyāḥ cakṣurvijñānaṃ yāvanmanovijñānamiti /
[011|08-011|09]
ya eṣa vijñānaskandha ukta āyatanavyavasthāyāṃ
[011|10]
mana āyatanaṃ ca tat /
[011|11]
dhātuvyavasthāyāṃ sa eva
[011|12]
dhātavaḥ saspta ca matāḥ
[011|13]
katame sapta /
[011|14]
ṣaḍ vijñānānyatho manaḥ
[011|15]
cakṣurvijñānadhāturyāvanmanovijñānadhātumanodhātuśca /
[011|15-011|16]
evamatra pañca skandhā dvādaśāyatanāni aṣṭādaśa dhātavo nirddiṣṭā bhavaṇti /
[011|16-011|17]
avijñaptivarjyo rūpaskandho daśāyatanāni daśa dhatavaḥ /
[011|17-011|18]
vedanā dayaḥ skandhāstrayo "vijñaptirasaṃskṛtāni ca dharmāyatanaṃ dharmadhātuśca vijñānaskandho mana āyatanaṃ ṣaḍ vijñānadhātavo manodhātuśceti //
[011|19]
nanu ca ṣaḍ vijñānakāyā vijñānaskandha ityuktam /
[011|19-011|20]
atha ko "yaṃ punastebhyo "nyo manodhātuḥ na khalu kaścidanyaḥ /
[011|20]
kiṃ narhi /
teṣāmeva
[011|21]
ṣaṇṇāmanantarātītaṃ vijñānaṃ yaddhi tanmanaḥ /
[011|22]
yadyatsamanantaraniruddhaṃ vijñānaṃ tanmanodhāturityucyeta /
[011|22-011|23]
tadyathā sa eva putro "nyasya pitā bhavati tadeva phalamanyasya bījamiti /
[011|23-011|25]
evaṃ tarhi dravyataḥ saptadaśa dhātavo bhavanti dvādaśa vā ṣaḍvijñānadhātumanodhātūnāmitaretarāntarbhāvāditi kasmādaṣṭādāśa vyavasthāpyante /
[011|25]
yadyapyevaṃ tathāpi
[011|26]
ṣaṣṭhāśrayaprasiddhyartha dhātavo "ṣādaś smṛtāḥ
[011|27]
pañcānāṃ vijñānadhātūnāṃ cakṣurdhātvāyatanādayaḥ pañcāśrayāḥ /
[011|28]
ṣaṣṭhasya manovijñānadhātorāśrayo "nyo nāsti /
[011|28-011|29]
atastadāśrayaprasiddhacyartha manodhāturūpadiṣṭaḥ /
[011|29-012|01]
evamāśrayāśritālambanaṣṭkavyavasathānādaṣṭādaśa dhātavo bhavantīti /
[012|01]
arhatastarhi caramaṃ cittam na mano bhaviṣyati /
[012|02]
nahi tadasti yasya tatsasmanantarātītaṃ syāditi /
na /
[012|02-012|03]
tasyāpi manobhāvenāvasthitatvāt /
[012|03]
anyakāraṇavaikalyāttu nottaravijñānasaṃbhūtiḥ //
[012|04]
tatra skandhaiḥ sarvasaṃskṛtasaṃgrahaḥ /
[012|04-012|05]
upādānaskandhaiḥ sarvasāsravāṇāmā yatanadhātubhiḥ sarvadharmāṇām /
[012|05]
samāsatastu jñātavyaḥ
[012|06-012|07]
sarvasaṃgraha ekena skandehnāyatanena ca
dhātunā ca
[012|08]
rūpaskandhena mana āyatanena dharmadhātunā ca sarvadharmāṇāṃ saṃgraho boddhavyaḥ /
[012|08-012|09]
sa khalveṣa saṃgraho yatra kvaciducyamāno veditavyaḥ /
[012|10]
svabhāvena
[012|11]
na parabhāvena /
kim kāraṇam /
[012|12]
parabhāvaviyogataḥ
[012|13]
viyukto hi parabhavena dharmaḥ /
tasmānna yena viyuktastenaiva saṃgṛhīto yujyate /
[012|13-012|14]
tadyathā cakṣurindriyaṃ rūpaskandhena cakṣurāyatanadhātubhyāṃ ca duḥkhasamudayasatyābhyāṃ ca saṃgṛhītam /
[012|15]
tatsvabhāvatvāt /
nānyaiḥ skandhādibhistadbhāva viyuktatvāt /
[012|15-012|16]
yastvanyenānyasya saṃgraha ucyate yathā saṃgrahavastubhiḥ parṣadāṃ sa hi kādācitkatvāt sāṃketiko veditavyaḥ /
[012|17]
nanu caikaviṃśatyā dhātubhirbhavitavyam /
cakṣuṣo dvitvāt śrotraghrāṇayośca /
[012|18]
na bhavitavyam /
yasmāt /
[012|19-012|20]
jātigocaravijñānasāmānyādekadhātutā
dvitve "pi cakṣuradīnaṃ
[012|21]
tra jātisāmānyamubhayoścakṣuḥsvabhāvatvāt /
[012|21-012|22]
gocarasāmānyamubhayo rūpaviṣayatvāt /
[012|22]
vijñānasāmānyamubhayorekacakṣurvijñānāśrayatvāt /
tasmadeka eva cakṣurdhātuḥ /
[012|23]
evaṃ śrotraghrāṇayorapi yojyam /
[012|24]
śobhārthaṃ tu dvayodbhavaḥ
[012|25]
ekadhātutve "pi tu cakṣurādīnaṃ dvayoḥ saṃbhava āśrayasya śobhārtham /
[012|25-013|01]
anya thā hyekacakṣuḥśrotrādhiṣṭhānaikanāsikāvilasaṃbhavāt mahad vairupyaṃ syāditi /
[013|02]
uktāḥ skandhāyatanadhātavaḥ
[013|03]
idaṃ tu vaktavyaṃ kaḥ skandhāyatanadhātvartha iti /
[013|04]
rāśyāyadvāragotrārthāḥ skandhāyatanadhātavaḥ /
[013|05-013|07]
'yat kiñcidrūpamatītānāgatapratyutpannamādhyātmibāhyam audārikaṃ vā sūkṣmaṃ vā hīnaṃ vā praṇītaṃ vā yadvā dūre antike tatsarvamaikadhyamabhisaṃkṣipya rūpaskandha iti saṃkhyāṃ gacchatī ti vacanāt sūtre rāśyarthaḥ skandhārtha iti siddham /
[013|07-013|08]
tatrātītaṃ rūpamanityatāniruddham /
[013|08]
anāgatamanutpannam /
pratyutpannamutpannāniruddham /
[013|09]
ādhyātmikaṃ svāsāntānikaṃ bāhyamanyadāyatanato vā
[013|09-013|10]
audārikaṃ sapratighaṃ sūkṣmamapratighamāpekṣikaṃ vā /
[013|10]
āpekṣikatvādasiddhamiti cet /
na /
[013|10-013|11]
Original text: Abhidharmakośabhāṣya · Edition: s of (1) P. Pradhan (ed.), Abhidharmakośabhāṣyam of Vasubandhu. (rev. 2nd ed.) Patna: K.P. Jayaswal Research Center, 1975. (2) Dwarikadas Shastri, Swami (ed.), Abhidharmakosa & Bhasya of Acarya Vasubandhu with Sphutartha Commentary of Acarya Yasomittra. (2 vols.) Varanasi: Bauddha Bharati, 1998. · Data entry Dan Lusthaus Paul Hackett · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0