અભિધર્મકોશભાષ્ય · ભાગ 2140

અપેક્ષાભેદાત્ ।
[013।11]
યદપેક્ષ્યૌ દારિકં ન જાતુ તદપેક્ષ્ય સૂક્ષ્મં પિતાપુત્રવત્ ।
હીનં ક્લિષ્ટમ્ ।
[013।12]
પ્રણિતમક્લિષ્ટમ્ ।
દૂરમતીતાનાગતમ્ ।
અન્તિકં પ્રત્યુત્પન્નમ્ ।
[013।12-013।13]
એવં યાવત્ વિજ્ઞાનમ્ ।
[013।13]
અયં તુ વિશષઃ ।
ઔદારિકં પઞ્ચેન્દ્રિયાશ્રયમ્ સૂક્ષ્મં માનસમ્ ।
[013।13-013।14]
ભૂમિતો વેતિ વૈભાષિકાઃ ।
[013।14]
ભદન્ત આહ ઔદારિકરૂપં પઞચેન્દ્રિયગ્રાહ્યમ્ સૂક્ષ્મમન્યત્ ।
[013।15]
હીનમમનાપં પ્રણીતં મનાપમ્ ।
દૂરમદૃશ્યદેશમ્ ।
અન્તિકં દૃશ્યદેશમ્ ।
[013।15-013।16]
અતીતાદીનાં સ્વશબ્દેનાભિ હિતત્વાત્ ।
[013।16]
એવમ્ વેદનાદયો ઽપિ વેદિતવ્યાઃ ।
[013।17]
દૂરાન્તિકત્વં તુ તેષામાશ્રયવશાત્ ।
ઔદારિકસૂક્ષ્મત્વં તુ પૂઅર્વવદિતિ ॥
[013।18]
ચિત્તચૈત્તાયદ્વારાર્થ આયતનાર્થઃ ।
[013।18-013।19]
નિર્વચનં તુ ચિત્તચૈત્તાનામાયં તન્વન્તીતિ આયતનાનિ ।
[013।19]
વિસ્તૃણ્વન્તીત્યર્થઃ ।
ગોત્રાર્થો ધાત્વર્થઃ ।
[013।19-013।21]
યથૈકસ્મિન્ પર્વતે બહૂન્યયસ્તામ્રરૂપ્યસુવર્ણાદિગોત્રાનિ ધાતવ ઉચ્યન્તે એવમ્ એકસ્મિન્નાશ્રયે સન્તાને વા અષ્ટાદશ ગોત્રાણિ અષ્ટાદશ ધાતવ ઉચ્યન્તે ।
[013।21]
આકરાસ્તત્ર ગોત્રાણ્યુઅચ્યન્તે ।
[013।21-013।22]

ત ઇમે ચક્ષુરાદયઃ કસ્યાકરાઃ ।
[013।22]
સ્વસ્યા જાતેઃ ।
સભાગહેતુત્વાત્ ।
[013।22-013।23]
અસંસ્કૃતં તર્હિ ન ધાતુઃ સ્યાત્ ।
[013।23]
ચિત્તચિત્તાનાં તર્હિ જાતિવાચકો "યં ધાતુશબ્દ ઇત્યપરે ।
[013।23-013।24]
અષ્ટાદશ્ધર્માણાં જાતયઃ સ્વભાવા અષ્ટાદશ ધાતવ ઇતિ ।
[013।24-013।25]
યદિ રાશ્યર્થઃ સ્કન્ધાર્થઃ પ્રજ્ઞપ્તિસન્તઃ સ્કન્ધાઃ પ્રાપ્નુવન્તિ ।
[013।25]
અનેકદ્રવ્યસમૂહત્વાત્ રાશિપુદ્ગલવત્ ।
ન ।
[013।26]
એકસ્યાપિ દ્રવ્યપરમાણોઃ સ્કન્ધત્વાત્ ।
ન તર્હિ રાશ્યર્થઃ સ્કન્ધાર્થ ઇતિ વક્તવ્યમ્ ।
[013।27]
ન હ્યેકસ્યાસ્તિ રાશિત્વમિતિ ।
કાર્યબ્ હારોદ્વહનાર્થઃ સ્કન્ધાર્થ ઇત્યપરે ।
[013।27-013।28]
પ્રચ્છેદાર્થો વા ।
[013।28]
તથાહિ વક્તારો ભવન્તિ ત્રિભિઃ સ્કન્ધકૈર્દેયં દાસ્યામ ઇતિ ।
તદેતદુત્સૂત્રમ્ ।
[013।29]
સૂત્રં હિ રાશ્યર્થમેવ બ્રવીતિ "યત્કિઞ્ચિદ્રૂપમતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નમિ"તિ વિસ્તરઃ
[013।30]
પ્રત્યેકમતીતાદિરૂપસ્ય સ્કન્ધત્વં તત્ર વિજ્ઞાપ્યતે ।
[013।30-014।01]
સર્વમેતદતીતાદિ રૂપમેકશો રૂપસ્કન્ધ ઇતિ ।
[014।01]
ન શક્યમેવં વિજ્ઞાતુમ્ ।
[014।01-014।02]
"તત્સર્વમૈકધ્યમભિસંક્ષિપ્યે"તિ વચનાત્ । તસ્માદ્રાશિવદેવ સ્કન્ધાઃ પ્રજ્ઞપ્તિસન્તઃ
[014।02-014।03]
રૂપોઈન્યપિ તર્હ્યાયતનાનિ પ્રજ્ઞપ્તિસન્તિ પ્રાપ્નુવન્તિ ।
[014।03-014।04]
બહુનાં ચક્ષુરાદિપરમાણૂનામાયદ્વાર ભાવાત્ ।

[014।04]
ન ।
[014।04-014।05]
એકશઃ સમગ્રાણાં કારણભાવાત્ વિષયસહકારિત્વાદ્વા નેન્દ્રિયં પૃથગાયતનં સ્યાત્ ।
01405-01405]
વિભાષાયાં તૂચ્યતે "યદ્યાભિધર્મિકઃ સ્કન્ધપ્રજ્ઞપ્તિમપેક્ષતે ।
[014।06]
સ આહ પરમાણુરેકસ્ય ધાતોરેકસ્યાયતનસ્યૈકસ્ય સ્કન્ધસ્ય પ્રદેશઃ ।
[014।06-014।07]
અથ નાપેક્ષતે ।
[014।07]
સ આહ ।
પરમાણુરેકો ધાતુરેકમાયતનમેકઃ સ્કન્ધ" ઇતિ ।
[014।07-014।08]
ભવતિ હિ પ્રદેશે "પિ પ્રદેશિવદુપચારો યથા પટ્ટૈઅકદેશે દગ્ધે પટો દગ્ધ ઇતિ ।
[014।09]
કિર્થં ભગવાન્ સ્કન્ધાદિમુધેન ત્રિવિધાં દેશનામારભતે ।
આહ ।
વિનેયાનાં
[014।10]
મોહેન્દ્રિયરુચિત્રૈધાત્તિસ્રઃ સ્કન્ધાદિદેશનાઃ
[014।11]
ત્રયઃ પ્રકારાસ્ત્રૈધમ્ ।
ત્રિપ્રકારઃ કિલ સત્ત્વાનાં મોહઃ ।
[014।11-014।12]
કેચિચ્ચૈત્તેષુ સંમૂઢાઃ પિણ્ડાત્મગ્રહણતઃ ।
[014।12]
કેચિદ્રૂપ એવ ।
કેચિદ્રૂપચિત્તયોઃ ।
ઇન્દ્રિયાણ્યપિ ત્રિવિધાનિ ।
[014।13]
તીક્ષ્ણમધ્યમૃદ્વિન્દ્રિયત્વાત્ ।
રૂચિરપિ ત્રિવિધા ।
[014।13-014।14]
સંક્ષિપ્તમધ્યવિસ્તરગ્રન્થરુચિત્વાત્ ।
[014।14]
તેષાં યથાક્રમં તિસ્રઃ સ્કન્ધાયતનધાતુદેશના ઇતિ ॥
[014।15-014।16]
કિમ્ પુનઃ કારણં ચૈતસિકા એકત્ર સંસ્કારસ્કન્ધનિક્ષિપ્તા વેદનાસંજ્ઞે તુ પૃથક્ સ્કન્ધીકૃતે ઇત્યાહ
[014।17-014।18]

વિવાદમૂલસંસારહેતુત્વાત્ ક્રમકારણાત્ ।
ચૈત્તેભ્યો વેદનાસંજ્ઞે પૃથકસ્ક્ન્ધૌ નિવેશિતૌ
[014।19]
દ્વે વિવાદમૂલે ।
કામાધ્યવસાનં દૃષ્ટ્યધ્યવસાનં ચ ।
[014।19-014।20]
તયોર્વેદનાસંજ્ઞે યથાક્રમં પ્રધાનહેતૂ ।
[014।20-014।21]
વેદનાસ્વાદવશાદ્ધિ કામાનભિષ્વજન્તે વિપરીતસંજ્ઞાવશાચ્ચ દૃષ્ટીરિતિ ।
[014।21]
સંસારસ્યાપિ તે પ્રધાનહેતૂ ।
વેદનાસ્વાદગૃદ્ધો હિ વિષર્યસ્તસંજ્ઞઃ સંસરતિ ।
[014।22-014।23]
યચ્ચ સ્કન્ધક્રમે કારણમુપદેક્ષ્યમાણં તતો ઽપિ ક્રમકારણાદનયોઃ પૃથક્સ્કન્ધીકરણં વેદિતવ્યમ્ ।
[014।23]
એતચ્ચ ત્રેધો પપાદયિષ્યામઃ ।
[014।24]
સ્કન્ધેષ્વ સંસ્કૃતં નોક્તમર્થાયોગાત્
[014।25]
તદ્ધિ સ્કન્ધેષૂચ્યમાનં ન તાવદેતેષ્વેવાન્તર્ણેતું શક્યતે
અર્થાયોગાત્ ।
[014।25-015।01]
નહિ તદ્રૂપં નાપિ યાવદ્વિજ્ઞાનમિતિ ।
[015।01]
નચાપિ ષષ્ઠઃ સ્કન્ધો વક્તું શક્યતે ।
કુતઃ ।
અર્થાયોગાત્ ।
[015।02]
"રાશ્યર્થો હિ સ્કન્ધાર્થ" ઇત્યુક્તમ્ ।
[015।02-015।03]
નચાસંસ્કૃતમતીતાદિભેદભિન્નં રૂપાદિવદ્યતસ્તત્સર્વમૈકધ્યમભિસંક્ષિપ્યાસંસ્કૃતસ્કન્ધ ઇતિ સંખ્યાં ગચ્છેત્ ।
[015।03-015।04]
સંક્લેશવસ્તુજ્ઞાપનાર્થં ખલૂપાદાનસ્કન્ધવચનં સંક્લેશવ્યવદાનવસ્તુજ્ઞાપનાર્થં સ્કન્ધવચનં ।
[015।04-015।05]
નચોભયથા "પ્યસંસ્કૃતમિત્યર્થાયોગાન્ન તેશુ વ્યવસ્થાપિતમ્ ।
[015।05-015।06]
યથા ઘટોપરમો ન ઘટ એવં સ્કન્ધોપરમો ન સ્કન્ધો ભવિતુમર્હતીત્યપરે ।
[015।06-015।07]
તેષાં ધાત્વાયતનેષ્વપ્યેષ પ્રસઙ્ગઃ ।
[015।07]

ઉક્તઃ સ્કન્ધાનામન્યઃ પ્રકારઃ ॥
[015।08]
ક્રમઃ પુનઃ ।
[015।09]
યથૌદારિકસંક્લેશભાજનાદ્યર્થધાતુતઃ
[015।10]
રૂપં હિ સપ્રતિઘત્વાત્સર્વૌદારિકમ્ ।
અરુપિણાં વેદના પ્રચારૌદારિકતયા ।
[015।10-015।11]
તથા હિ વ્યપદિશન્તિ હસ્તે મે વેદના પાદે મે વેદનેતિ ।
[015।11]
દ્વાભ્યાં ચૌ દારિકતરા સંજ્ઞા ।
[015।11-015।12]
વિજ્ઞાનાત્સંસ્કારા ઇત્યતો યદૌદારિકતરં તત્પૂર્વમુક્તમ્ ।
[015।12-015।13]
અથવા અનાદિમતિ સંસારે સ્ત્રીપુરુષા અન્યોન્યં રૂપાભિરામાસ્તે ચ વેદનાસ્વાદગર્દ્ધાત્ ।
[015।13]
તદ્ગર્દ્ધઃ સંજ્ઞાવિપર્યાસાત્ ।
[015।14]
તદ્વિપર્યાસઃ ક્લેશૈશ્ચિત્તં અચ તત્સંક્લિષ્ટમિતિ યથાસંક્લેશં ચ ક્રમઃ ।
[015।14-015।15]
ભાજનાદ્યર્થેન વા ।
[015।15]
ભજનભોજનવ્યઞ્જનકર્ત્તૃ ભોક્તૃભૂતા હિ રૂપાદયઃ સ્કન્ધાઃ ।
ધાતુતો વા ।
[015।16]
કામગુણરૂપપ્રભાવિતો હિ કામધાતુઃ ।
વેદનાપ્રભાવિતાનિ ધ્યાનાનિ ।
[015।16-015।17]
સંજ્ઞાપ્રભાવિતાઃ ત્રયઃ આરૂપ્યાઃ ।
[015।17]
સંસ્કારમાત્રપ્રભાવિતં ભવાગ્રમ્ ।
[015।17-015।18]
એતા એવ વિજ્ઞાનસ્થિતયઃ તાસુ ચ પ્રતિષ્ઠિતં વિજ્ઞાનમિતિ ક્ષેત્રબિજસંદર્શનાર્થઃ સ્કન્ધાનુક્રમઃ ।
[015।18-015।19]
અત એવ પઞ્ચસ્કન્ધા નાલ્પીયાંસો ન ભૂયાંસઃ ।
[015।19-015।20]
અત એવ ચ ક્રમકારણાદ્વેદનાસંજ્ઞે સંસ્કારેભ્યઃ પૃથક સ્કન્ધીકૃતે ।
[015।20-015।21]
યત એતે ઔદારિકતરે સંક્લેશાનુક્રમહેતૂ ભાજનવ્યઞ્જનભૂતે તત્પ્રભાવિતં ચ ધાતુદ્વયમિતિ ॥

[015।22]
આયતનધાતૂનાં ષણ્ણાં ચક્ષુરાદીનામનુક્રમો વક્તવ્યઃ ।
[015।23]
તદ્વશેનૈવ હિ તદ્વિષયવિજ્ઞાનાનાં ક્રમઃ ।
તેષાં ચ પુનઃ ષણ્ણાં ।
[015।24]
પ્રાક્ પઞ્ચ વાર્ત્તમાર્થ્યાત્
[015।25]
ચક્ષુરાદીનિ પઞ્ચ વર્ત્તમાનવિષયત્વાત્ પૂર્વમુક્તાનિ ।
મનસ્ત્વનિયતવિષયમ્
[015।25-016।01]
કિઞ્ચિદ્વર્ત્તમાનવિષયં કિઞ્ચિત્ વ્યધ્વાનધ્રવિષયમ્ ।
[016।02]
ભૌતિકાર્થ્યાચ્ચતુષ્ટયમ્ ।
[016।03]
પ્રાગિતિ વર્ત્તતે ।
પઞ્ચાનાં પુનશ્ચ્ત્વારિ પૂર્વમુક્તાનિ ।
ભૌતિકવિષયત્વાત્ ।
[016।03-016।04]
કાયસ્ય ત્વનિયતો વિષયઃ
[016।04]
કદાચિદ્ ભૂતાનિ કદાચિદ્ ભૌતિકમ્ કદાચિદુભયમ્ ।
[016।05]
દૂરાશુતરવૃત્ત્યા ઽન્યત્
[016।06]
શેષં પુનરિતસ્માદ્ યથાયોગં દૂરાશુતરવૃત્ત્યા પૂર્વમુક્તમ્ ।
ચક્ષુઃશ્રોત્રં હિ દૂરવિષયમ્ ।
[016।07]
તત્ પૂર્વમુક્તં દ્વયાત્ ।
તયોરપિ ચક્ષુષો દૂરતરે વૃત્તિઃ ।
[016।07-016।08]
પશ્યતો ઽપિ દૂરાન્નદીં તચ્છબ્દાશ્રવણાદતસ્તત્ પૂર્વમુક્તમ્ ।
[016।08]
ઘ્રાણસ્ય તુ નાસ્તિ દૂરે વૃત્તિઃ ।
જિહ્વાયાશ્ચ ।
[016।09]
તયોરાશુતરવૃત્તિત્વાત્ ઘ્રાણં પૂર્વમુક્તમપ્રાપ્તસ્યૈવ જિહ્વા ભોજ્યસ્ય ગન્ધગ્રહણાત્ ।
[016।10]
યથાસ્થાનં ક્રમો ઽથવા
[016।11]

અથવા અસ્મિન્ શરીરે ચક્ષુષો ઽધિષ્ઠાનમુપારિષ્ટાત્ નિવિષ્ટમ્ ।
તસ્માદધઃ શ્રોત્રસ્ય ।
[016।12]
તસ્માદધો ઘ્રાણસ્ય । તસ્માત્ જિહ્વાયાઃ
તક્યાઃ સ્યાસ્ય બહુલ્યેન ।
[016।12-016।13]
મનઃ પુનસ્તાન્યેવ નિશ્રિતમદેશસ્થં ચેતિ યથાસ્થાનમેષાં ક્રમઃ સ્યાત્ ।
[016।14]
કિં પુનઃ કારણં દશસ્વાયતનેષુ રૂપસ્કન્ધસંગૃહીતેષ્વેકં રૂપાયતનમુચ્યતે ।
[016।14-016।15]
સર્વેષુ ચ ધર્મસ્વભવેષ્વેકં ધર્માયતનમિત્યાહ
[016।16-016।17]
વિશેષણાર્થં પ્રાધાન્યાદ્બહુધર્માગ્રસંગ્રહાત્ ।
એકમાયતનં રૂપમેકં ધર્માખ્યમુચ્યતે
[016।18]
કથં વિશેષણાર્થમ્ ।
[016।18-016।19]
યથા ગમ્યેત પ્રત્યેકમેષાં દશાનામાયતનત્વં વિષયવિષયિત્વેન વ્યવસ્થાનં ન સમસ્તાનામિતિ ।
[016।19-016।20]
ચક્ષુરાદિભિશ્ચ વિશેષિતૈર્યન્ન ચક્ષુરાદિસંજ્ઞકં રૂપં ચ તદ્રૂપકયાતનં જ્ઞાસ્યત ઇત્યસ્ય પુનર્નામાન્તરં નોચ્યતે ।
[016।20-016।21]
અથવા રૂપાયતનસ્ય પ્રાધાન્યાત્ ।
[016।21]
તદ્ધિ સપ્રતિઘત્વાચ્ચ ।
પાણ્યાદિસંસ્પર્શૈઃ સ્પૃષ્ટં રૂપ્યતે ।
[016।22]
સનિદર્શનત્વાચ્ચ ।
[016।22-016।23]
ઇદમિહામુત્રેતિ નિરૂપણાત્ લોકે ઽપિ ચ તદ્રૂપમિતિ પ્રતીતં નાન્યાનિ ।
[016।23]
વિશેષણાર્થમેવ ચૈકં ધર્માયતનમુક્તં ન સર્વાણિ ।
[016।23-017।01]
અપિ ચાત્રબહૂનાં ધર્માણાં સંગ્રહો વેદનાદીનામ્ ।
[017।01]
અતઃ સામાન્યેનાભિધાનં ક્રિયતે ધર્મશબ્દેન ।
[017।02]
અગ્રસ્ય ચ નિર્વાણધર્મસ્યાત્ર સંગ્રહો નાન્યેષ્વિતિ ।
[017।02-017।03]
વિંશતિપ્રકારત્વેનૌદારિકત્વાન્માંસ દિવ્યાર્યપ્રજ્ઞાચક્ષુસ્ત્રયગોચરત્વાચ્ચૈકં રૂપાયતનમિત્યપરે ॥
[017।04-017।05]

અન્યાન્યપિ સ્કન્ધાયતનધાતુસંશબ્દિતાન્યુપલભ્યન્તે સૂત્રેષુ તેષાં કિંએભિરેવ સંગ્રહો વેદિતવ્ય આહોસ્વિદ્વ્યતિરેકઃ
[017।05]
એભિરેવ સંગ્રહો ન વ્યતિરેકઃ ।
તત્ર તાવત્
[017।06-017।07]
ધર્મસ્કન્ધસહસ્રાણિ યાન્યશીતિં જગૌ મુનિઃ ।
તાનિ વાઙ્નામ વેત્યેષાં રૂપસંસ્કારસંગ્રહઃ
[017।08]
યેષાં વાક્સ્વભાવં બુદ્ધવચનં તેષાં તાનિ રૂપસ્કન્ધસંગૃહીતાનિ ।
[017।09]
યેષાં નામસ્વભાવં તેષાં સંસ્કારસ્કન્ધેન ॥
[017।10]
કિં પુનર્ધર્મસ્કન્ધસ્ય પ્રમાણમ્ ।
[017।11]
શાસ્ત્રપ્રમાણ ઇત્યેકે
[017।12]
એકે તાવત્ આહુર્ધર્મસ્કન્ધસંજ્ઞકસ્યૈવાભિધર્મશાસ્ત્રસ્યાસ્ય ઓપ્રમણમિતિ ।
[017।12-017।13]
તચ્ચ ષટ્સહસ્રાણિ ।
[017।13]
અપરે પુનરાહુઃ
[017।14]
સ્કન્ધાદીનં કથૈકશઃ ।
[017।15-017।17]
સ્કન્ધાયતનધાતુપ્રતીત્યસમુત્પાદસત્યાહારધ્યાનાપ્રમાણારૂપ્યવિમોક્ષાભિભ્વાયતનકૃત્સ્નાયતનબોધિપાક્ષિકાભિજ્ઞાપ્રતિસંવિત્પ્રણિધિજ્ઞાનારણાદીનાં કથા પ્રાત્યેકં ધર્મસ્કન્ધ ઇતિ ।
[017।18]
ચરિતપ્રતિપક્ષસ્તુ ધર્મસ્કન્ધો ઽનુવર્ણિતઃ
[017।19]
એવં તુ વર્ણયન્ત્યશીતિશ્ચરિતસહસ્રણિ સત્ત્વાનામ્ ।
રાગદ્વેષમોહમાનાદિચરિતભેદેન ।
[017।20]
તેષાં પ્રતિપક્ષેણ ભગવતા ઽશીતિર્ધર્મસ્કન્ધસહસ્રાણ્યુક્તાનિ ।
[017।20-017।21]
યથૈતાન્યશીતિર્ધર્મસ્કન્ધસહસ્રાણ્યેષ્વેવ પઞ્ચસ્કન્ધેષુ ઓપ્રતિપાદિતાનિ ।
[017।22-017।23]
તથા ઽન્યે ઽપિ યથાયોગં સ્કન્ધાયતનધાતવઃ ।
પ્રતિપાદ્યા યથોક્તેષુ સંપ્રધાર્ય સ્વલક્ષણમ્
[017।24-017।26]
યે ઽપ્યન્યે સ્કન્ધાયતનધાતવઃ સૂત્રાન્તરેષૂક્તાસ્તે ઽપ્યેષ્વેવ યથોક્તેષુ સ્કન્ધાદિષુ પ્રતિઓપાદ્યાઃ સ્વં સ્વં લક્ષણમેષાં યથાવિહિતમસ્મિંઅચ્છાસ્ત્રે સંપ્રધર્ય ।
[017।26-018।02]

તત્ર તાવત્ પઞ્ચાનાં શીલસમાધિપ્રજ્ઞાવિમુક્તિજ્ઞાનદર્શનસ્કન્ધાનાં શીલસ્કન્ધો રૂપસ્કન્ધેન સંગૃહીતઃ ।
[018।02-017।02]
શેષાઃ સંસ્કારસ્કન્ધેન ।
[018।02-018।03]
દશાનાં કૃત્સ્નાયતનાનામષ્ટાવલોભસ્વભાવત્વાદ્ધર્માયતનેન ।
[018।03]
સપરિવારાણિ તુ પઞ્ચસ્કન્ધસ્વભાવત્વાન્મનોધર્માયતનાભ્યામ્ ।
[018।04]
તથા ઽભિભ્વાયતનાનિ ।
[018।04-018।05]
આકાશવિજ્ઞાનાનન્ત્યાયતનકૃત્સ્ને ચત્વારિ ચાકાશાનન્ત્યાયતનાદીનિ ચતુઃસ્કન્ધસ્વભાવત્વાત્ મનોધર્માયતનાભ્યામ્ ।
[018।05-018।06]
પઞ્ચ વિમુક્ત્યાયતનાનિ પ્રજ્ઞાસ્વભાવત્વાદ્ધર્માયતનેન ।
[018।06]
સપરિવારાણિ તુ શબ્દો મનોધર્માયતનૈઃ ।
[018।07]
દ્વયોરાયતનયોરસંજ્ઞિસત્ત્વા દશભિરાયતનૈર્ગન્ધર્સાયતનાભાવાત્ ।
[018।07-018।08]
નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનોપગા મનોધર્માયતનાભ્યામ્ ।
[018।08]
એવં બહુધાતુકે ઽપિ દ્વાષષ્ટિર્ધાતવો દેશિતાઃ ।
[018।08-018।09]
તેષાં યથાયોગં સંગ્રહો વેદિતવ્યઃ ॥
[018।10-018।11]
ય ઇમે તત્ર ષડ્ ધાતવઃ ઉક્તાઃ પૃથિવીધાતુરબ્ધાતુસ્તેજોધાતુર્વાયુધાતુરાકાશધાતુર્વિજ્ઞાનધાતુરિત્યેષાં દ્વયોર્લક્ષણમનુક્તમ્ ।
[018।11-018।12]
તત્ કિમાકાશમેવાકાશધાતુર્વેદિતવ્યઃ સર્વં અચ વિજ્ઞાનં વિજ્ઞાનધાતુઃ।
[018।12]
નેત્યાહ ।
કિં તર્હિ ।
દ્વારવાતાયનમુખનાસિકાદિષુ
[018।13]
છિદ્રમાકાશધાત્વાખ્યમ્
[018।14]
છિદ્રમિત્યુચ્યમાનં કિં વેદિતવ્યમ્ ।
[018।15]
આલોકતમસી કિલ ।
[018।16]
નહિ છિદ્રમાલોકતમોભ્યામન્યદ્ ગૃહ્યતે ।
[018।16-018।17]

તસ્માત્ કિલાકાશધાતુરાલોકતમઃસ્વભાવો રાત્રિન્દિવસ્વભાવો વેદિતવ્યઃ ।
[018।17-018।18]
સ એવ ચાઘસામન્તકં રૂપમિત્યુચ્યતે ।
[018।18]
અઘં કિલ ચિત્તસ્થં રૂપમ્ ।
અત્યર્થં ઘાતાત્ ।
[018।18-018।19]
તસ્ય તત્સામન્તકમિતિ ।
[018।19]
અઘં ચ તદન્યસ્ય રૂપસ્ય તત્રાપ્રતિઘાતાત્સામન્તકં ચાન્યસ્ય રૂપસ્યેત્યપરે ।
[018।20]
વિજ્ઞાનધાતુર્વિજ્ઞાનં સાસ્રવં
[018।21]
કસ્માદનાસ્રવં નોચ્યતે ।
યસ્માદિમે ષડ્ ધાતવ ઇષ્ટાઃ ।
[018।22]
જન્મનિશ્રયાઃ
[018।23]
એતે હિ જન્મનઃ પ્રતિસન્ધિચિત્તાદ્યાવત્ ચ્યુતિચિત્તસાધારણભૂતાઃ
[018।23-018।24]
અનાસ્રવાસ્તુ ધર્મા નૈવમિતિ ।
[018।24-018।25]
તદેવં સત્યેષાં ચત્વારો ધાતવઃ સ્પ્રષ્ટવ્યધાતાવન્તર્ભૂતાઃ પઞ્ચમો રૂપધાતૌ ષષ્ઠઃ સપ્તસુ વિજ્ઞાનધાતુષ્વિતિ ।
[018।26]
યે પુનરિમે અષ્ટાદશ ધાતવ ઉક્તાસ્તેષાં કતિ સનિદર્શનાઃ કત્યનિદર્શનાઃ ।
[019।01]
સનિદર્શન એકો ઽત્ર રૂપં
[019।02]
સ હિ શક્યતે નિદર્શયિતુમિદમિહામુત્રેતિ ।
ઉક્તં ભવતિ અનિદર્શનાઃ શેષા ઇતિ ॥
[019।03]
કતિ સપ્રતિઘાઃ કત્યપ્રતિઘાઃ ।
[019।04]
સપરતિઘા દશ ।
[019।05]
રૂપિણઃ ।
[019।06]
ય એતે રૂપસ્કન્ધસંગૃહીતા દશ ધાતવ ઉક્તાસ્તે સપ્રતિઘાઃ ।
[019।06-019।07]
પ્રતિઘો નામ પ્રતિઘાતઃ સ ચ ત્રિવિધઃ ।

[019।07]
આવરણવિષયાલમ્બનપ્રતિઘાતઃ ।
[019।07-019।08]
તત્રાવરણપ્રતિઘાતઃ સ્વદેશે પરસ્યોત્પત્તિપોરતિવન્ધઃ ।
[019।08]
યથા હસ્તો હસ્તે પ્રતિહન્યતે ઉપલે વા ।
ઉપલો ઽપિ તયોઃ ।
[019।09]
વિષયપ્રતિઘાતશ્ચક્ષુરાદીનાં વિષયિણાં રૂપાદિષુ વિષયેષુ ।
[019।09-019।10]
યથોક્તં પ્રજ્ઞપ્તા"વસ્તિ ચક્ષુર્જલે પ્રતિહન્યતે ન સ્થલે ।
[019।10]
યથા મત્સ્યાનામ્ ।
[019।10-019।11]
અસ્તિ સ્થલે ન જલે ।
[019।11]
પ્રાયેણ મનુષ્યાણામ્ ।
અસ્ત્યુભયત્ર ।
[019।11-019।12]
શિશુમારમણ્ડૂકપિશાચકૈવર્ત્તાદીનામ્ ।
[019।12]
અસ્તિ નોભયત્ર ।
એતાનાકારાન્ સ્થાપયિત્વા ।
[019।12-019।13]
અસ્તિ ચક્ષુર્યદ્રાત્રૌ પ્રતિહન્યતે ન દિવા ।
[019।13]
તદ્યથા તિતીલોલૂકાદીનામ્ ।
દિવા ન રાત્રૌ ।
[019।13-019।14]
પ્રાયેણ મનુષ્યાણામ્ ।
[019।14]
રાત્રૌ દિવા ચ ।
શ્વશૃગાલતુરગદ્વીપિમાર્જારાદીનામ્ ।
નોભયત્ર ।
[019।14-019।15]
એતાનાકારાન્ સ્થાપયિત્વે"ત્યયં વિશયપ્રતિઘાતઃ ।
[019।15-019।16]
આલમ્બનપ્રતિઘાતશ્ચિત્તચૈત્તાનાં સ્વેષ્બાલમ્વનેષુ ।
[019।16]
કઃ પુનર્વિષયાલમ્બનયોર્વિશેષઃ ।

[019।16-019।17]
યસ્મિન્ યસ્ય કારિત્રં સ તસ્ય વિષયઃ ।
[019।17]
યચ્ચિત્તચૈત્તૈર્ગૃહ્યતે તદાલમ્બનમ્ ।
[019।17-019।18]
કઃ પુનઃ સ્વસ્મિન્વિષયે પ્રવર્ત્તમાનમાલમ્વને વા પ્રતિહન્યત ઇત્યુચ્યતે ।
[019।18]
તસ્માત્ પરેણાપ્રવૃત્તેઃ ।
[019।18-019।19]
નિપાતો વા ઽત્ર પ્રતિઘાતો યા સ્વવિષયે પ્રવૃત્તિઃ
[019।19-019।20]
તદિહાવરણપ્રતિઘાતેન દશાનાં સપ્રતિઘત્વં વેદિતવ્યમન્યોન્યાવરણાત્ ।
[019।20-019।21]
યે ધર્મા વિષયપ્રતિઘાતેન સપ્રતિઘા આવરણપ્રતિઘાતેનાપિ ત ઇતિ ચતુષ્કોટિકઃ
[019।21]
પ્રથમા કોટિઃ સપ્ત ચિત્તધાતવો ધર્મધાતુપ્રદેશશ્ચ યઃ સંપ્રયુક્તઃ ।
[019।22]
દ્વિતીયા પઞ્ચ વિષયાઃ ।
તૃતીયા પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ ।
[019।22-019।23]
ચતુર્થી ધર્મધાતુપ્રદેશઃ સંપ્રયુક્તકવર્જ્યઃ ।
[019।23-019।24]
યે ધર્મા વિશયપ્રતિઘાતેન સપ્રતિઘા આલમ્બન પ્રતિઘાતેનાપિ ત ઇતિ ।
[019।24]
પશ્ચાત્પાદકઃ ।
યે તાવદાલમ્બનપ્રતિઘાતેનાપિ વિષયપ્રતિઘાતેનાપિ તે ।
[019।25-010।25]
સ્યુર્વિષયપ્રતિઘતેનૈવ નાલમ્બનપ્રતિઘાતેન ।
[019।25]
પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ ।
[020।01-020।02]
"યત્રોત્પિત્સોર્મનસઃ પ્રતિઘતઃ શક્યતે પરૈઃ કર્ત્તુમ્ ।
તત્સપ્રતિઘં જ્ઞેયં વિપર્યયાદપ્રતિઘમિષ્ટમિ"તિ
[020।03]
ભદન્તકુમારલાતઃ ।
ઉક્તાઃ સપ્રતિઘા અપ્રતિઘાશ્ચ ॥
[020।04]
એષામષ્ટાદશધાતૂનાં કતિ કુશલાઃ કત્યકુશલાઃ કત્યવ્યાકૃતા ।
[020।05]
અવ્યાકૃતા અષ્ટૌ

[020।06]
કતમે અષ્ટૌ ।
ય એતે સપ્રતિઘા દશોક્તાઃ ।
[020।07]
ત એવારૂપશબ્દકાઃ
[020।08]
પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ ગન્ધરસસ્પ્રષ્ટવ્યા ધાતવશ્ચ ।
[020।08-020।09]
એતે ઽષ્ટૌ કુશલાકુશલભાવેનાવ્યાકરણાદવ્યાકૃતાઃ ।
[020।09]
વિપાકં પ્રત્યવ્યાકરણાદિત્યપરે ।
એવમનાસ્રવે ઽપિ પ્રસઙ્ગઃ ॥
[020।10]
ત્રિધા ઽન્યે
[020।11]
અન્યે દશ ધાતવઃ કુશલાકુશલાવ્યાકૃતાઃ ।
[020।11-020।12]
તત્ર સપ્ત ધાતવો ઽલોભાદિસંપ્રયુક્તા કુશલાઃ ।
[020।12]
લોભાદિસંપ્રયુક્તા અકુશલાઃ ।
અન્યે અવ્યાકૃતાઃ ।
[020।12-020।13]
ધર્મધાતુરલોભાદિસ્વભાવસંપ્રયુક્તસમુત્થઃ પ્રતિસંખ્યાનિરોધશ્ચ કુશલઃ ।
[020।13-020।14]
લોભાદિસ્વભાવસંપ્રયુક્તસમુત્થો ઽકુશલઃ
[020।14]
અન્યો ઽવ્યાકૃતઃ ।
[020।14-020।15]
રૂપશબ્દધાતૂ કુશલાકુશલચિત્તસમુટ્થૌ કુશલાકુશલૌ કાયવાગ્વિજ્ઞપ્તિસંગૃહીતૌ ।
[020।15]
તદન્યાવ્યાકૃતૌ ।
ઉક્તઃ કુશલાદિભાવઃ ।
[020।16]
એષામષ્ટાદશધાતૂનાં કતિ કામધાત્વાપ્તાઃ કતિ રૂપધાત્વાપ્તાઃ ।
[020।17]
કામધાત્વાપ્તાઃ સર્વે
[020।18]
આપ્તા અવિયુક્તાઃ કામધાતુપ્રતિસંયુક્તા ઇત્યર્થઃ ।
[020।19]
રુપે ચતુર્દશ ।

[020।20]
રૂપધાતૌ ચતુર્દશ ધાતવઃ ।
[020।21]
વિના ગન્ધરસઘ્રાણજિહ્વાવિજ્ઞાનધાતુભિઃ
[020।22]
તત્ર હિ ગન્ધરસૌ ન સ્તઃ ।
[020।22-020।23]
તયોઃ કવડીકારાહારત્વાત્તદ્દ્વીતરાગાણાં ચ તત્રોપપત્તેઃ ।
[020।23]
તતો ઘ્રાણજિહ્વાવિજ્ઞાને અપિ ન સ્તઃ ।
[020।23-020।24]
આલમ્બનાભાવાત્ ।
[020।24]
એવં તર્હિ સ્પ્રષ્ટવ્યધાતોરપિ તત્રભાવપ્રસઙ્ગઃ ।
કવડીકારાહારત્વાત્ ।
[020।25]
યો નાહારસ્વભાવઃ સ તત્રાસ્તિ ।
ગન્ધરસયોરપ્યેષ પ્રસઙ્ગઃ ।
[020।25-020।26]
નાસ્તિ વિના ઽભ્યવહારેણ ગન્ધરસયોઃ પરિભોગઃ ।
[020।26-021।01]
અસ્તિ તુ સ્પ્રષ્ટવ્યસ્યેન્દ્રિયાશ્રયાધારપ્રાવરણભાવેન ।
[021।01-021।02]
તસ્માદભ્યવહારવીતરાગાણાં ગન્ધરસૌ તત્ર નિષ્પ્રયોજનૌ ન તુ સ્પ્રષ્ટવ્યમ્ ।
[021।02]
અન્યે પુનરાહુઃ ।
[021।02-021।03]
ધ્યાનસમાપત્તિસનિશ્રયેણેહ રૂપાણિ સંદૃશ્યન્તે શબ્દાશ્ચ શ્રૂયન્તે ।
[021।03]
પ્રસ્રબ્ધિસહગતેન સ્પ્રષ્ટવ્ય વિશેષેણ ચ કાયો ઽનુગૃહ્યતે ।
[021।03-021।04]
અત એષામેવ ત્રયાણાં ધ્યાનોપપત્તૌ સંભવો ન ગન્ધરસયોરિતિ ।
[021।04]
એવં તર્હિ ઘ્રાણજિહ્વેન્દ્રિયયોરભાવપ્રસઙ્ગો નિષ્પ્રયોજનત્વાત્ ।
[021।05]
અસ્તિ પ્રયોજનમ્ ।
[021।05-021।06]
તાભ્યાં હિ વિનાઽ; શ્રયશોભૈવ ન સ્યાદિતિ વ્યવહાર્શ્ચ ।
[021।06-021।07]
યદ્યેતત્ પ્રયોજનમધિષ્ઠાનમેવાસ્તુ શોભાર્થં વચનાર્થં ચ મા ભૂદિન્દ્રિયમ્ ।

[021।07]
નાનિન્દ્રિયમધિષ્ઠાનં સંભવતિ ।
પુરુષેન્દ્રિયાધિષ્ઠાનવત્ ।
[021।07-021।08]
યુક્તસ્તદસંભવો નિષ્પ્રયોજનત્વાત્ ।
[021।08-021।09]
ઘ્રાણજિહ્વાધિષ્ઠાનં તુ સપ્રયોજનમ્
[021।09]
અતો ઽસ્ય વિના ઽપીન્દ્રિયેણ યુક્તઃ સંભવઃ ।
[021।09-021।10]
નિઃપ્રયોજના ઽપીન્દ્રિયાભિનિર્વૃત્તિર્ભવતિ ।
[021।10]
યથા ગર્ભે નિયતમૃત્યૂનામ્ ।
સ્યાન્નામ નિઃપ્રયોજના ન તુ નિર્હેતુકા ।
[021।11]
કશ્ચ હેતુરિન્દ્રિયોત્પત્તેઃ ।
ઇન્દરિયસતૃષ્ણસ્ય કર્મવિશેષઃ ।
[021।11-021।12]
યશ્ચ વિષયાદ્વિતૃષ્ણઃ સ નિયતમિન્દ્રિયાદપીતિ ।
[021।12]
ન તદ્વિષયવીતરાગાણાં ઘ્રાણજિહ્વેન્દ્રિયે સંભવિતુમર્હતઃ ।
[021।13]
પુરુષેન્દ્રૈયમપિ વા કિં ન નિવર્ત્તતે ।
અશોભાકરત્વાત્ ।
[021।13-021।14]
કોશગતવસ્તિગુહ્યાનાં કિં ન શોભેત ।
[021।14]
ન ચ પ્રયોજનવશાદુત્પત્તિઃ ।
કિં તર્હિ ।
[021।14-021।15]
કારણવશાદિત્યશોભાકરસ્યાપિ સ્યાદેવ સતિ હેતાવુત્પત્તિઃ ।
[021।15]
સૂત્રં તર્હિ વિરુધ્યતે ।
[021।15-021।16]
"અવિકલા અહીનેન્દરિયા" ઇતિ ।
[021।16]
યાનિ તત્રેન્દ્રિયાણિ તૈરવિકલા અહીનેન્દ્રિયા ઇતિ કો ઽત્ર વિરોધઃ ।
[021।16-021।17]
ઇતરથા હિ પુરુશેન્દ્રિયસ્યાપિ સ્યાત્ પ્રસઙ્ગઃ ।
[021।17]

એવં તુવર્ણયન્તિ ।
[021।17-021।18]
સ્ત એવ તત્ર ઘ્રાણજિવ્હેન્દ્રિયે ન તુ ગન્ધરસૌ ।
[021।18]
આત્મભાવમુખેન હિ ષડાયતને તૃષ્ણાસમુદાચારો ન વિષયમુખેન ।
[021।19]
પુરુષેન્દ્રિયે તુ મૈથુનસ્પર્શમુખેનેતિ ।
તસ્માત્સિદ્ધમેતદ્રૂપધાત્વાપ્તાશ્ચતુર્દશ ધાતવ ઇતિ ।
[021।20]
આરૂપ્યાપ્તા મનોધર્મમનોવિજ્ઞાનધાતવઃ ।
[021।21-021।22]
રૂપવીતરાગાણાં તત્રોપપત્તિરતો ઽત્ર દશ રૂપસ્વભાવા ધાતવસ્તદાશ્ર્રયાલમ્બનાશ્ચ પઞ્ચ વિજ્ઞાનધાતાવો ન સંઅભવન્તિ ॥
[021।23]
કતિ સાસ્રવાઃ કત્યનાસ્રવાઃ ।
ય એતે મનોધર્મમનોવિજ્ઞાનધાતવ ઉક્તાઃ
[021।24]
સાસ્રવાનાસ્રવા એતે ત્રયઃ
[021।25]
યે માર્ગસત્યાસંસ્કૃતસંઘૃહીતાસ્તે ઽનાસ્રવા અન્યે સાસ્રવાઃ ।
[021।26]
શેષાસ્તુ સાસ્રવાઃ
[022।01]
પઞ્ચદશ ધાતવઃ શેષાસ્ત્વેકાન્તસાસ્રવાઃ ॥
[022।02]
કતિ સવિતર્કાઃ સવિચારાઃ કત્યવિતર્કા વિચારમાત્રાઃ કત્યવિતર્કા અવિચારાઃ ।
[022।03]
સવિતર્કવિચારા હિ પઞ્ચ વિજ્ઞાનધાતવઃ ।
[022।04]
નિત્યમેતે વિતર્કવિચારાભ્યાં સંપ્રયુક્તાઃ ।
અવધારણાર્થો હિશબ્દઃ ।
[022।05]
અન્ત્યાસ્ત્રયસ્ત્રિપ્રકારાઃ
[022।06]
મનોધાતુર્ધર્મધાતુર્મનોવિજ્ઞાનધાતુશ્ચાન્ત્યાઃ
એતે ત્રયસ્ત્રિપ્રકારાઃ ।
[022।06-022।08]
તત્ર મનોધાતુર્મનોવિજ્ઞાનધાતુઃ સંપ્રયુક્તશ્ચ ધરમધાતુરન્યત્ર વિતર્કવિચારાભ્યાં કામધાતૌ પ્રથમે ચ ધ્યાને સવિતર્કાઃ સવિચારાઃ ।
[022।08]
ધ્યાનાન્તરે ઽવિતર્કા વિચારમાત્રાઃ ।
[022।08-022।09]

દ્વિતીયાદ્ધ્યાનાત્ પ્રભૃત્યાભવાગ્રાદવિતર્કા અવિચારાઃ ।
[022।09-022।10]
સર્વશ્ચાસંપ્રયુક્તો ધર્મધાતુર્ધ્યાનાતરે અચ વિચારઃ ।
[022।10-022।11]
વિતર્કસ્તૂ નિત્યમવિઅતર્કો વિચારમાત્રો દ્વિતીયવિતર્કાભાવાત્ વિચારસંપ્રયોગાચ્ચ ।
[022।11]
કામધાતૌ પ્રથમે ધ્યાને વિચાર એષુ ત્રિપ્રકારેષુ નાન્તર્ભવતિ ।
[022।11-022।12]
સ કથં વક્તવ્યઃ ।
[022।12]
અવિચારો વિતર્કમાતરઃ ।
દ્વિતીયવિચારાભાવાત્ વિતર્કસંપ્રયોગાચ્ચ ।
[022।13]
અત એવોચ્યતે "સ્યુઃ સવિતર્કસવિચારાયાં ભૂમૌ ધર્માશ્ચતુઃપ્રકારાઃ ।
[022।14]
સવિતર્કાઃ સવિચારા વિચારવિતર્કવર્જ્યાઃ સંપ્રયુક્તાઃ ।
[022।14-022।15]
અવિતર્કો વિચારમાત્રો વિતર્કઃ ।
[022।15]
અવિતર્કા અવિચારા અસંપ્રયુક્તાઃ ।
અવિચારો વિતર્કમાત્રો વિચાર" ઇતિ ।
[022।16]
શેષા ઉભયવર્જિતાઃ
[022।17]
દશ રુપિણો ધાતવઃ શેષા નિત્યમવિતર્કા અવિચારા અસંપ્રયોગિત્વાત્ ॥
[022।18]
યદિ પઞ્ચ વિજ્ઞાનકાયાઃ સવિતર્કાઃ સવિચારાઃ કથમવિકલ્પકા ઇત્યુચ્યન્તે ।
[022।19]
નિરૂપણાનુસ્મરણવિકલ્પેનાવિકલ્પકાઃ ।
[022।20]
ત્રિવિધઃ કિલ વિકલ્પઃ ।
સ્વભાવાભિનિરૂપણાનુસ્મરણવિકલ્પઃ ।
[022।20-022।21]
તદેષાં સ્વભાવવિકલ્પો ઽસ્તિ ।
[022।21]
નેતરૌ ।
તસ્માદવિકલ્પકા ઇત્યુચ્યન્તે ।
[022।21-022।22]
યથા એકપાદકો ઽશ્વો ઽપાદક ઇતિ ।
[022।22]

તત્ર સ્વભાવવિકલ્પો વિતર્કઃ ।
સ ચૈત્તેષુ પશ્ચાન્નિર્દેક્ષ્યતે ।
[022।22-022।23]
ઇતરૌ પુનઃ કિંસ્વભાવૌ ।
[022।23]
યથાક્રમં
[022।24]
તૌ પ્રજ્ઞા માનસી વ્યગ્રા સ્મૃતિઃ સર્વૈવ માનસી
[022।25]
મનોવિજ્ઞાનસંપ્રયુક્તા પ્રજ્ઞા માનસીત્યુચ્યતે ।
અસમાહિતા વ્યગ્રેત્યુચ્યતે ।
[022।25-022।26]
સા હ્યભિનિરૂપણાવિકલ્પઃ ।
[022।26]
માનસ્યેવ સર્વા સ્મૃતિઃ સમાહિતા ચાસમાહિતા ચાનુસ્મરણવિકલ્પઃ ।
[022।27]
કતિ સાલમ્બનાઃ કત્યનાલમ્બનાઃ ।
[023।01]
સપ્ત સાલમ્બનાશ્ચિત્તધાતવઃ
[023।02-023।03]
ચક્ષુઃશ્રોત્રઘ્રાણજિહ્વાકાયમનોવિજ્ઞાનધાતવો મનોધાતુશ્ચ એતે સપ્ત ચિત્તધાતવઃ સાલમ્બના વિષયગ્રહણાત્ ।
[023।04-021।04]
અર્ધં ચ ધર્મતઃ ।
[023।05]
સાલમ્બનં યચ્ચૈતસિકસ્વભાવમ્ ।
[023।05-023।06]
શેષા દશ રૂપિણો ધાતવો ધર્મધાતુપ્રદેશશ્ચાસંપ્રયુક્તકો ઽનાલમ્બના ઇત્ ઇસિદ્ધમ્ ।
[023।07]
કત્યુપાત્તાઃ કત્યનુપાત્તાઃ ।
[023।08]
નવાનુપાત્તાઃ ।
[023।09]
કતમે નવ ।
યે સપ્ત સાલમ્બના ઉક્તાઃ અષ્ટમષ્યાર્ધેન સાર્ધમ્ ।
[023।10]
તે ચાષ્ટૌ શબ્દશ્ચ
[023।11]
ઇમે તે નવાનુપાત્તાઃ ।
સપ્ત ચિત્તધાતવો ધર્મધાતુઃ શબ્દધાતુશ્ચ ।
[023।12]

અન્યે નવ દ્વિધા
[023।13-013।13]
ઉપાત્તા અનુપાત્તાશ્ચ ।
[023।13]
તત્ર ચક્ષુઃશ્રોત્રઘ્રાણજિહ્વાકાયાઃ પ્રત્યુત્પન્ના ઉપાત્તાઃ ।
[023।14]
અતીતાનાગતા અનુપાત્તાઃ ।
[023।14-023।15]
રૂપગન્ધરસસ્પ્રષ્ટવ્યધાતવઃ પ્રત્યુત્પન્ના ઇન્દ્રિયાવિનિર્ભાગિણ ઉપાત્તાઃ ।
[023।15-023।16]
અન્યે ઽનુપાત્તાસ્તદ્યથા મૂલવર્જેષુ કેશરોમનખદન્તેષુ વિણ્મૂત્રખેટસિંઘાણકશેણિતાદિષુ ભૂમ્યુદકાદિષુ ચ ।
[023।16]
ઉપાત્તમિતિ કો ઽર્થઃ ।
[023।16-023।17]
યચ્ચિત્તચૈત્તૈરધિષ્ઠાનભાવેનોપિઅગૃહીતમનુગ્રહોપઘાતાભ્યામન્યોન્યાનુવિધાનાત્ ।
[023।17]
યલ્લોકે સચેતનમિત્યુચ્યતે ।
[023।18]
કતિ ધાતવો ભૂતસ્વભાવાઃ કતિ ભૌતિકાઃ ।
[023।19]
સ્પ્રષ્ટવ્યં દ્વિવિધં
[023।20]
ભૂતાનિ ભૌતિકં ચ ।
તત્ર ભૂતાનિ ચત્વારિ ।
ભૌતિકં શ્લક્ષ્ણત્વાદિ સપ્તવિધમ્ ।
[023।21]
ભૂતેષુ ભવત્વાત્ ।
[023।22]
શેષા રૂપિણો નવ ભૌતિકાઃ ।
[023।23]
પઞ્ચેન્દ્રિયધાતવશ્ચ ચત્વારો વિષયાઃ ।
એતે નવ ધાતવો ભૌતિકા એવ ।
[023।24]
ધર્મધાત્વેકદેશશ્ચ
[023।25]
અવિજ્ઞપ્તિસંજ્ઞકો ભૌતિકઃ ।
[023।25-024।01]
શેષાઃ ચિત્તધાતવો ધર્મધાતુશ્ચાવિજ્ઞપ્તિવર્જ્યો નોભયથા ।
[024।01-023।01]
"ભૂતમાત્રં દશાયતનાની"તિ ભદન્ત્બ્દુદ્ધદેવઃ ।

[024।01-024।02]
તચ્ચ નૈવં ભૂતાનાં ચતુષ્ટ્વ ખક્ખટાદિલક્ષણાવધારણાત્ સૂત્રે ।
[024।02]
તેષાં સ્પ્રષ્ટવ્યત્વાત્ ।
[024।02-024।03]
ન હિ કાઠિન્યાદીનિ ચક્ષુરાદિભિર્ગૃહ્યન્તે નાપિ વર્ણાદયઃ કાયેન્દ્રિયેણ ।
[024।03-024।05]
ઉક્તં ચ સૂત્રે "ચક્ષુર્ભિક્ષો આધ્યાત્મિકમાયતનં ચત્વારિ મહાભૂતાન્યુપાદાય રૂપપ્રસાદો અરુપ્યનિદર્શનં સપ્રતૈઘં એવં યાવત્ કાયઃ
[024।05-024।06]
રૂપાણિ ભિક્ષો બાહ્યમાયતનં ચત્વારિ મહાભૂતાન્યુપાદાયરુપિ સનિદર્શનં સપ્રતિઘમ્ ।
[024।06-024।07]
શબ્દો ભિક્ષો બાહ્યમાયતનં ચત્વારિ મહાભૂતાન્યુપાદાય રુપ્યનિદર્શનં સપ્રતિઘમ્ ।
[024।07]
એવં ગન્ધરસાઃ ।
[024।07-024।08]
સ્પ્રષ્ટવ્યાનિ ભિક્ષો બાહ્યમાયતનં ચત્વારિ મહાભૂતાનિ ચત્વારિ મહાભૂતાન્યુપાદાય રૂપ્યનિદર્શનં સપ્રતિઘમિ"તિ ।
[024।09]
સ્પ્રષ્ટ્ર્વ્યાયતનિકદેશેનૈવ ભૂતાનાં સંગ્રહાચ્છેષં ન ભૂતાનીતિ સ્પષ્ટમાદર્શિતમ્ ।
[024।09-024।10]
યત્તર્હિ સૂત્રે ઉક્તં "યચ્ચક્ષુષિ મંસપિણ્ડે ખક્ખટં ખરગતમિ"તિ
[024।10-024।11]
તેનાવિનિર્ભદિવર્ત્તિનો મંસપિણ્ડ્સ્યૈષ ઉપદેશઃ ।
[024।11-024।12]
ષડ્ધાતુરયં ભિક્ષો પુરુષ"ઇતિ ગર્ભવક્રાન્તૌ મૌલસત્ત્વદ્રવ્યસંદર્શનાર્થમ્ ।
[024।12]
પુનઃ ષટ્સ્પર્શ્યતનવચનાચ્ચૈત્તાભાવપ્રસઙ્ગાચ્ચ ।
[024।12-024।13]
ન ચ યુક્તં ચિત્તમેવ ચૈત્તા ઇત્યભ્યુપેતુમ્ ।
[024।13-024।14]
"સંજ્ઞા ચ વેદના ચ ચૈતસિક એષ ધર્મશ્ચિત્તાન્વયાચ્ચિત્તનિશ્રિતઽ; ઇતિ સૂત્રે વચનાત્સરાગચિત્તાદિ વચનાચ્ચ ।
[024।15]
તસ્માચ્યથોક્તં ધાતૂનં ભૂતભૌતિકત્વમ્ ।
[024।16]
કતિ સંચિતાઃ કત્યસંચિતાઃ ।
[024।17]
સંચિતા દશ રૂપિણઃ
[024।18]
પઞ્ચેન્દ્રિયધાતવઃ પઞ્ચ વિષયાઃ સંચિતાઃ ।
[024।18-024।19]
પરમાણુસંઘાતત્વાત્ શેષા ન સંચિતા ઇતિ સિદ્ધં ભવતિ ॥