Abhidharmakośabhāṣya · Part 181200
aśaikṣaṃ tu pañcakāt
[105|23]
ata evānantaroktāt /
[105|24]
tasmāccatvāri cittāni
[105|25]
tasmātpunaraśaikṣāccittātsamanantaraṃ catvāri cittānyutpadyante /
[105|25-105|26]
traidhātukāni kuśalānyaśaikṣaṃ ca //
[105|26]
samāptāni dvādaśa cittāni //
[105|27]
punaḥ kriyante
[106|01]
dvādaśaitāni viṃśatiḥ /
[106|02]
kathaṃ kṛtvā /
[106|03]
prāyogikopapattyāptaṃ śubhaṃ bhittvā triṣu dvidhā
[106|04]
triṣu dhātuṣu kuśalaṃ cittaṃ dvidhā bhidyate /
prāyogikaṃ copapattilābhikaṃ ca
[106|05]
vipākajaiyapithikaśailpasthānikanairmitam /
[106|06]
caturdhā 'vyākṛtaṃ kāme
[106|07]
bhittveti varttate /
kāmāvacaramanivṛtāvyākṛtaṃ caturdhā bhidyate /
[106|07-106|08]
vipākajamairyāpathikaṃ śelpasthānikaṃ nirmāṇacittaṃ ca /
[106|09]
rūpe śilpavivarjitam
[106|10]
rūpadhātau tridhā bhidyate śailpasthānikaṃ varjayitvā /
tatra śilpābhāvāt /
[106|10-106|11]
evametāni dvādaśa cittāni punarviśartirbharvanti /
[106|11-106|12]
ṣoḍhā kuśalamanivṛtāvyākṛtaṃ ca saptadhā bhidyate /
[106|12]
airyāpathikādīni cittānīryāpathādyabhāvādārūpyadhātau na santi /
[106|13]
rūpagandharasaspraṣṭavyānyeṣāmālambanam /
śailpasthānikasya tu śabdo 'pi /
[106|13-106|14]
etāni manovijñānānyeva /
[106|14]
pañca tu vijñānakāyā airyāpathikaśailpasthānikayoḥ prāyogikāḥ /
[106|15-106|16]
airyāpathikābhinirhṛtaṃ manovijñānamasti dvādaśāyatanālambananityapare /
[106|17]
eṣāṃ punarviśatekścittānāṃ kasya katamatsamanantaram /
[106|17-106|18]
kāmāvacarāṇāṃ tāvadaṣṭānāṃ prāyogikānantaraṃ daśa cittānyutpadyante /
[106|18-106|19]
svabhūmikāni saptā 'nyatrābhijñāphalāt /
[106|19]
rūpāvacaraṃ prāyogikaṃ śaikṣalmaśaikṣaṃ ca /
tat punaraṣṭacittānantaram /
[106|19-106|20]
svebhyaḥ kuśalakliṣṭebhyaḥ rūpāvacarābhyāṃ prāyogika kliṣṭābhyāṃ śaikṣāśaikṣābhyāṃ ca /
[106|20-106|21]
upapattipratilambhikānantaraṃ nava /
[106|21-106|22]
svabhūmikāni sapta 'nyatrābhijñāphalādrūpā rūpāvacare ca kliṣṭe /
[106|22]
tat punarekādaśānantaram /
[106|22-106|23]
svebhyaḥ saptabhyaḥ pūrvavat rūpāvacarābhyāṃ prāyogikakliṣṭābhyāṃ śaikṣāśaikṣābhyāṃ ca /
[106|23]
akuśala nivṛttāvyākṛtānantaraṃ sapta /
[106|24]
svānyeva pūrvavat /
te punaścaturdaśacittānantaram /
[106|24-106|25]
svebhyaḥ saptabhyaḥ rūpāvacarebhyaścaturbhyo 'nyatra prāyogikābhijñāphalābhyām /
[106|25-106|26]
ārupyāvacarebhyastribhyo 'nyatra prāyogikāt /
[106|26]
airyāpathikavipākajānantaramaṣṭau /
[106|26-106|27]
svabhūmikāni ṣaḍanyatra prāyogikābhijñāphalābhyāṃ rūpārupyāvacāre ca kliṣṭe /
[106|27-106|28]
te punaḥ saptacittānantaraṃ svebhya eva pūrvavat /
[106|28]
śailpasthānikānantaraṃ ṣaṭ /
svānyevānyatra prāyogikābhijñāphalābhyām /
[106|29]
tat punaḥ saptānantaraṃ svebhya evānyatrābhijñāphalāt /
[107|01]
abhijñāphalānantaraṃ dve /
svaṃ cābhijñāphalameva /
rūpāvacaraṃ ca prāyogikam /
[107|01-107|02]
tadapyasmādeva dvayāt /
[107|03]
rūpāvacarāṇāmidānīṃ ṣaṇṇāṃ vakṣāmaḥ /
prāyogikānantaraṃ dvādaśa /
[107|03-107|05]
kāmāvacare kuśale abhijñāphalaṃ ca svāni ṣaṭ ārupyāvacaraṃ ca prāyogikaṃśaikṣamaśaikṣaṃ ca /
[107|05]
tat punardaśacittānantaram /
[107|05-107|07]
kāmāvacarābhyāṃ prāyogikābhijñāphalābhyāṃ svebhyaścaturbhyo 'nyatreryāpathikavipākajābhyāmārūpyāvacarābhyāṃ prāyogikakliṣṭābhyāṃ śaikṣāśaikṣābhyāṃ ca /
[107|07]
upapattipratilambhikānantaramaṣṭau /
[107|07-107|08]
kāmāvacare kliṣṭe svāni pañcānyatrābhijñāphalāt ārupyāvacaraṃ kliṣṭam/
[107|08-107|09]
tat punaḥ pañcabhyaḥ svebhyaḥ evānyatrābhijñāphalāt /
[107|09]
kliṣṭānantaraṃ nava /
[107|09-107|10]
kāmāvacarāṇi catvāri kuśalakliṣṭāni svāni pañcānyatrābhijñāphalāt /
[107|10]
tat punarekādaśacittānantaram /
[107|11-107|12]
kāmāvacarebhya utpattipratilambhikairyāpathika vipākajebhyaḥ svebhyaḥ pañcabhyo 'nyatrābhijñāphalāt ārūpyāvacarebhyastribhyo 'nyatra prāyogikāt /
[107|12-107|13]
airyāpathikānantaraṃ sapta /
[107|13-107|14]
kāmāvacare kliṣṭe svāni catvāryanyatra prāyogikābhijñāphalābhyāmārūpyāvacaraṃ ca kliṣṭam /
[107|14-107|15]
tat punaḥ paṇycānantaraṃ svebhya evānyatrābhijñāphalāt /
[107|15]
evaṃ vipākajaṃ vaktavyam /
abhijñāphalānantaraṃ dve /
[107|15-107|16]
sve eva prāyogikābhijñāphale /
[107|16]
tadapyābhyāmeva /
[107|17]
ārūpyāvacarāṇāmidānīṃ caturṇāṃ vakṣyāmaḥ /
prāyogikānantaraṃ sapta /
[107|17-107|18]
rūpāvacaraṃ prāyogikaṃ svāni catvāri śaikṣamaśaikṣaṃ ca /
[107|18]
tat punaḥ ṣaṭcittānantaram /
[107|18-107|19]
rūpāvacarāt prāyogikātsvebhyastribhyo 'nyatra vīpākajāt śaikṣāśaikṣābhyāṃ ca /
[107|19-107|20]
upapattiprātilambhikānantaraṃ sapta /
[107|20]
svāni catvāryadharabhūmikāni ca kliṣṭāni /
[107|20-107|21]
tat punaścaturbhyaḥ svebhya eva /
[107|21]
kliṣṭānantaramṣṭau /
[107|21-107|22]
svāni catvāri rūpāvacare prāyogikakliṣṭe kāmāvacāre kliṣṭe /
[107|22]
tat punardaśānantaram /
[107|22-107|23]
svebhyaścaturbhyaḥ kāmāvacararūpāvacarebhyaścopapattiprātiṃlambhikairyāpathikavipākajebhyaḥ /
[107|23]
vipākajānantaraṃ ṣaṭ /
[107|24]
svāni trīṇyanyatra prāyogikādadharāṇi trīṇi kliṣṭāni /
[107|24-107|25]
tat punaścaturbhyaḥ svebhya eva /
[107|25]
śaikṣānantaraṃ ṣaṭ /
[107|25-107|26]
traidhātukāni prāyogikāṇi kāmāvacaramupapattipratilambhikaṃ śaikṣamaśaikṣaṃ ca /
[107|26]
tat punaścaturbhyaḥ /
[107|26-107|27]
prāyogikebhyaḥ tribhyaḥ śaikṣācca /
[107|27]
aśaikṣānantaraṃ pañca /
yathā śaikṣānantaraṃ śaikṣamekaṃ hitvā /
[107|27-107|28]
tat punaḥ pañcabhyaḥ /
[107|28]
tribhyaḥ prāyogikebhyaḥ śaikṣāśaikṣābhyāṃ ceti /
[108|01-108|02]
kiṃ punaḥ kāraṇaṃ prāyogikacittānantaraṃ vīpākajaiyāpathikaśailpasthānikānicittānyutpadyante na punrebhyaḥ prāyogikam /
[108|02-108|03]
īryāpathaśilpābhisaṃskaraṇapravṛttatvāt durbalānabhisaṃskāravāhitvāccaittāni na prāyogikānukūlāni /
[108|03-108|04]
niṣkramaṇacittaṃ tvanabhiskāravāhīti yukto 'sya prāyogikacittānantaramutpādaḥ /
[108|04-108|05]
evaṃ tarhi kliṣṭebhyo 'pi prāyogikaṃ notpadyate /
[108|05]
viguṇatvāt /
[108|05-108|06]
tathāpi kleśasamudācāraparikhinnasya tatparijñānadyuktaḥ prāyogikasaṃmukhībhāvaḥ /
[108|06-108|07]
kāmāvacaramupapattipratilambhikaṃ paṭutvāt śaikṣāśaikṣābhyāṃ rūpāvacaraprāyogikāccānantaramutpadyate /
[108|07-108|08]
anabhisaṃskāravāhitvāttasmādetāni notpadyante /
[108|08-108|09]
rūpāvacarakilaṣṭānantaraṃ kāmāvacaramupapattipratilambhikamutpadyate /
[108|09]
paṭutvāt /
[108|09-108|10]
ārūpyāvacarakliṣṭānantaraṃ tu rūpāvacaramupapattipratilambhikaṃ notpadyate 'paṭutvāditi //
[108|11]
trayo manaskārāḥ //
svalakṣaṇamanaskāraḥ /
[108|11-108|12]
tadyathā "rūpaṇālakṣaṇaṃ rūpa"mityevamādi /
[108|12]
sāmānyalakṣaṇamanaskāraḥ /
ṣoḍaśākārasaṃprayuktaḥ /
[108|12-108|13]
adhimuktimanaskāraḥ /
[108|13-108|14]
aśubhāpramāṇārūpyavimokṣābhibhvāyatanakṛtsnāyatanādiṣu /
[108|14-108|16]
trividhamanaskārānantaramāryamārgaṃ saṃmukhīkaroti tasmādapi trividhaṃ māskāram evaṃ sati yutamidaṃ bhavati "aśubhāsahagataṃ smṛtisaṃbodhyaṅga bhāvayatī"ti /
[108|16]
sāmānyamanaskārānantaramevāryamārga saṃmukhīkaroti /
tasmāttu trividhamityapare /
[108|17]
aśubhayā tu cittaṃ damayitvā sāmānyamanaskārānantaraṃ mārgaṃ saṃmukhīkaroti /
[108|18]
ataḥ pāraṃparyamabhisaṃdhāyoktam "aśubhāsahagataṃ smṛtisaṃvodhyaṅgaṃ bhāvayatī"ti /
[108|19]
āryamārgānantaramapi sāmānyamanaskāramevetyapare /
[108|19-108|21]
syāttāvadanāgamyāditribhūmisaṃniḥśrayeṇa niyāmāvakrāntau tanmārgānantaraṃ kāmāvacaraṃ sāmānyamanaskāraṃ saṃmukhīkuryād /
[108|21]
atha dvitīyādidhyānasaṃniḥśrayeṇa niyāmā vakrāntau katham /
[108|21-108|22]
nahi kāmāvacaraḥ śakyo 'tiviprakṛṣṭatvāt /
[108|22-108|23]
naca tadbhūmikaḥ pratilabdho 'nyatra nirvedhabhāgīyāt /
[108|23]
nacāryo nirvedhabhāgīyaṃ punaḥ saṃmukhīkaroti /
[108|23-108|24]
nahi prāptaphalasya tatprayogasaṃmukhībhāvo yukta iti anyo 'pyasya tajjātīyaḥ sāmānyamanaskāro bhāvanāṃ gacchati /
[108|25-108|26]
tadyathā "sarvasaṃkārā anityāḥ sarvadharmā anātmānaḥ śāntaṃ nirvāṇa"miti tatsaṃmukhī kariṣyati /
[108|26]
tadetanna varṇayanti /
[108|26-108|27]
anāgamyaṃ niśrityārhattvaṃ prāpnuvataḥ tadbhūmikaṃ kāmāvacaraṃ vā vyutthānaṃ cittam /
[108|27-108|28]
ākiñcanyāyatanaṃ niśritya tadbhūmikaṃ bhāvāgrikaṃ vā /
[108|28]
śeṣāsu svabhūmikameva /
[108|28-108|29]
kāmadhātau trayo manaskārāḥ śrutacintāmayopapattipratilambhikāḥ /
[108|29]
bhāvanāmayo nāsti /
[108|30]
rūpadhātau trayaḥ śrutabhāvanāmayopapattipratilambhikāḥ /
cintāmayo nāsti /
[108|30-108|31]
yadā cintamitumārabhante tadaiṣāṃ samādhirevopatiṣṭhate /
[108|31-109|01]
ārūpyadhātau bhāvanāmayopapattipratilambhikau /
[109|01-109|02]
tatra pañcavidhamanaskārānantaramāryamārgasaṃmukhībhāvo 'nyatropapattipratilabhbhikebhyaḥ /
[109|02]
prayogapratibaddhatvāt /
[109|02-109|03]
mārgānantaraṃ tūpapattipratilambhikasyāpi kāmāvacarasya saṃmukhībhāvaḥ /
[109|03]
paṭutvāditi //
[109|04]
yāni dvādaśa cittāni uktānyeṣāṃ katamasmiṃścitte katīnāṃ lābhaḥ /
[109|05]
kliṣṭe traidhātuke lābhaḥ ṣaṇṇāṃ ṣaṇṇāṃ dvayoḥ
[109|06]
kāmāvacare kliṣṭe citte saṃmukhībhūte ṣaṇṇāṃ cittānāṃ lābhaḥ /
[109|06-109|07]
tairsamanvāgatasya kāmāvacarasya kuśalasya vicikitsayā kuśalamūlapratisaṃdhānāddhātupratyāgamanācca /
[109|08-109|09]
akuśalanivṛtāvyākṛtayoḥ rūpāvacarasya ca kliṣṭasya dhātupratyāgamanāt parihāṇitaśca /
[109|09]
ārūpyāvacarasya kliṣṭasya parihāṇitaḥ śekṣasya ca /
[109|10]
rūpāvacare 'pi klilṣṭe ṣaṇṇāṃ lābhaḥ /
[109|10-109|11]
rūpāvacarāṇāṃ trayāṇāṃ kāmāvacarasya cānivṛtāvyākṛtasya dhātupratyāgamanāt /
[109|11-109|12]
ārūpyāvacarasya kliṣṭasya śaikṣasya ca parihāṇitaḥ /
[109|12]
ārūpyāvacare tu kliṣṭe dvayorlābhaḥ /
[109|12-109|13]
parihāṇitastasyaiva kliṣṭasya śaikṣasya ca /
[109|14]
śubhe /
[109|15]
trayāṇāṃ rūpaje
[109|16-109|17]
rūpāvacare kuśale trayāṇāṃ cittānāṃ lābhastasyaiva kuśalasya kāmarūpāvacarayoścānivṛtāvyākṛtayoḥ /
[109|18]
śaikṣe caturṇāṃ
[109|19]
tasyaiva śaikṣasya kāmarūpāvacarayoścānivṛtāvyākṛtayorārūpyāvacārasya ca kuśalasya /
[109|20]
āryamārgeṇa kāmarūpadhātuvairāgye /
[109|21]
tasya śeṣite
[109|22]
śeṣaṃ kṛtaṃ śeṣitam /
[109|22-109|23]
yatra citte lābhho na vyākhyātastatra tasyaiva lābho draṣṭavyo nānyasya /
[109|23]
anye punarabhedenāhuḥ /
[109|24-109|25]
"kliṣṭe citte navānāṃ hi lābhaḥ ityucyate budhaiḥ /
ṣaṇṇāṃ tu kuśale citte tasyaivā vyākṛṭe khalu //"
[109|26]
tatra saptānāṃ kuśale citta iti vaktavyam /
[109|26-110|02]
kāmāvacarasya kuśalasya samyagdṛṣṭyā kuśalamūlapratisaṃdhānāt kāmarūpāvacarayoranivṛtāvyākṛtayorvairāgyataḥ rūpārūpyāvacarayoḥ kuśalayostatastyasamādhilābhataḥ śaikṣāśaikṣasya ca niyāmāvakrāntyarhattvayoḥ śeṣamata evavyākhyānādavadhāryam /
[110|02]
saṃgrahaślokaḥ /
[110|03-110|04]
"upapattisamāpattivairāgyaparihāṇiṣu /
kuśalapratisaṃdhau ca cittalābho hyatadvataḥ" //
[110|04]
iti /
[110|05]
//samāptaḥ pratyayaprasaṅgaḥ //
=====================================================================
[110|06]
abhidharmakośabhāṣye indriyanirddeśo nāma
[110|07]
dvitīyaṃ kośasthānaṃ
[110|08]
samāptamiti /
=====================================================================
[110|09]
śrīlāmāvākasya
=====================================================================
tṛtīyaṃ kośasthānam
=====================================================================
[111|02]
oṃ namo duddhāya /
[111|03]
idamidānīṃ vaktavyam /
kāmarūpārūpyanaiyamyena cittādīnāṃ kṛto nirdeśaḥ /
[111|03-111|04]
tatra katame te kāmarūpārūpyadhātava ityucyate
[111|05]
narakapretatiryañco manuṣyāḥ ṣaḍ divaukasaḥ /
[111|06]
kāmadhātuḥ
[111|07]
catasro gatayaḥ /
[111|07-111|09]
ṣaṭ ca devanikāyāstadyathā cāturmahārājakāyikā strāyastriṃśā yāmāstuṣitā nirmāṇaratayaḥ paranirmitavaśavarttinaścetyeṣa kāmadhātuḥ saha bhājanalokena /
[111|09]
sa eṣa kati sthānānītyāha
[111|10]
sa narakadvīpabhedena viṃśatiḥ
[111|11]
sthānānīti vākyaśeṣaḥ saṃbadhyate /
aṣṭau mahānarakāḥ /
[111|11-111|12]
saṃjīvaḥ kālasūtraḥ saṃghāto rauravo mahārauravastapanaḥ pratāpano 'vīciśceti /
[111|12]
catvāro dvīpāḥ /
[111|12-111|13]
jambūdvīpaḥ pūrvavideho 'varagodānīyaḥ uttarakuruśca /
[111|13-111|14]
ṣaṭ cānantaroktā devanikāyāḥ tiryaścaḥ pretāśca viṃśatiḥ sthānāni /
[111|14-111|15]
kāmadhātuḥ paranirmitavaśavartibhyo yāvadavīciḥ sabhājanagrahaṇena tu yāvadvāyumaṇḍalam /
[111|15]
etasmācca kāmadhātoḥ
[111|16]
ūrdhvaṃ saptadaśasthāno rūpadhātuḥ
[111|17]
kathamityāha
[111|18]
pṛthak pṛthak
[111|19]
dhyānaṃ tribhūmikaṃ tatra
[111|20]
prathamadvitīyatṛtīyadhyānāni pratyekaṃ tribhūmikāni /
[111|21]
caturthaṃ tvaṣṭabhūmikam
[111|22]
tatra prathamadhyānaṃ brahmakāyikā brahmapurohitāḥ mahābrahmāṇaḥ /
[111|22-111|23]
dvitīyaṃ parīttābhā apramāṇābhā ābhāsvarāḥ /
[111|23-111|24]
tṛtīyaṃ parīttaśubhā apramāṇaśubhāḥ śubhakṛtsnāḥ /
[111|24-111|25]
caturthamanabhrakāḥ puṇyaprasavāḥ bṛhatphalā abṛhā atapāḥ sudṛśāḥ sudarśanā akaniṣṭhā ityetāni saptadaśa sthānāni rūpadhātuḥ /
[111|25-111|26]
saha tannivāsibhiḥ sattvaiḥ ṣoḍaśeti kāśmīrāḥ /
[111|26-111|27]
brahmapurohiteṣveva kila sthānamutkṛṣṭataraṃ mahābrahmaṇaḥ parigaṇa ivābhinirvṛttamekanāyakaṃ natu bhūmyantaramiti /
[112|01]
ārūpyadhāturasthānaḥ
[112|02]
nahyarūpiṇāṃ dharmānāṃ sthānamasti /
[112|02-112|03]
atītānāgatāvijñaptyarūpiṇo hi dharmā ādeśasthā iti niyamaḥ /
[112|03]
sa tu
[112|04]
upapattyā caturvidhaḥ /
[112|05]
upapattibhedena caturvidha ārūpyadhātuḥ /
[112|05-112|06]
yaduta ākāśānantyāyatanaṃ vijñānānantyāyatanamākiñcanyāyatanaṃ naivarāñjñānāsaṃjñāyatanamiti /
[112|06]
natveṣāṃ deśakṛtamauttarādharya bhidyate /
[112|07]
yatraiva hi deśe tatsmāpattilābhinaścyavante tatraivopapadyante iti /
[112|07-112|08]
punaśca tasmāccyavamānānāṃ tatraivāntarābhavo 'bhinirvarttate /
[112|09-112|10]
yathā rūpiṇāṃ sattvānāṃ rūpaṃ niśritya pravarttate cittasaṃtatirevamārūpyeṣu kiṃ niśritya pravrttate /
[112|11]
nikāyaṃ jīvitaṃ cātra niśritā cittasantatiḥ
[112|12]
nikāyasabhāgaṃ jīvitendriyaṃ ca niśrityetyābhidhārmikāḥ /
[112|13]
rupiṇāmapi tarhi sattvānāṃ kimartha na tadeva dvayaṃ niśritya pravarttate cittasantatiḥ /
[112|14]
durbalatvāt /
tasyāḥ kena balavattvam /
samāpattiviśeṣajatvāt /
[112|14-112|15]
sā hi samāpattirvibhūtarūpasaṃjñā /
[112|15]
tata eva tarhi balavattvāt pravarttiṣyate kim punarniśrayeṇa /
[112|15-112|16]
idaṃ cāpi vaktavyam /
[112|16-112|17]
yathā rūpiṇāṃ sattvānāṃ rūpaṃ niśritya pravarttate nikāyasabhāgo jīvitendriyaṃ ca evamarūpiṇāṃ sattvānāṃ kiṃ niśritya pravarttate /
[112|17]
tadeva dvayamanyo 'nyam /
[112|18]
rūpiṇāmapi tarhi kimarthaṃ na tadeva dvayamanyonyam /
durbalatvāttayoḥ /
[112|18-112|19]
tatredānīṃ kena balavattvām /
[112|19]
samāpattiviśeṣajatvāt /
[112|19-112|20]
tadetaccittasantatau samānaṃ cittacaitteṣu vā /
[112|20-112|21]
tasmānnāstyarūpiṇāṃ sattvānāṃ cittasantateranyonyam niśraya iti sautrāntikāḥ /
[112|21-112|23]
api tu yasyāścittasantaterākṣepaheturavītatṛṣṇo rūpe tasyāḥ saha rūpeṇa saṃbhavādrūpaṃ niśritya pravṛttiryasyāstu heturvītatṛṣṇo rūpe tasyā anapekṣya rūpaṃ pravṛttiḥ /
[112|23]
hetostadvimukhatvāditi /
[112|24]
atha kasmādete kāmarūpārūpyadhātava ityucyante /
svalakṣaṇadhāraṇāddhātuḥ /
[112|25-112|26]
kāmapratisaṃyuktodhātuḥ kāmadhātuḥ rūpapratisaṃyukto dhātū rūpadhāturmadhyapadalopādvajrabālakavat maricapānakavacca /
[112|26]
nātra rūpamastityarūpaḥ /
[112|27]
arūpasya bhāva ārupyam /
rūpaṇīyo vā rūpyaḥ /
[112|27-112|28]
na rūpyo 'rūpyastadbhāva ārūpyam /
[112|28]
tatpratisaṃyukto dhāturārūpyadhātuḥ /
[112|28-113|01]
kāmānāṃ dhātuḥ kāmadhātuḥ kāmān yo dadhāti /
[113|01]
evaṃ rūpārūpyadhātū veditavyau /
ko 'yaṃ kāmo nāma /
[113|01-113|02]
samāsātaḥ kavaḍīkārāhāra maithunopasaṃhito rāgaḥ /
[113|03-113|04]
"na te kāmā yāni citrāṇi loke saṃkalparāgaḥ puruṣasya kāmaḥ /
tiṣṭhanti citrāṇi tathaiva loke aṭhātra dhīrā vinayanti kāmam" //
iti
[113|05]
gāthābhidhānān /
ajīvaka āryaśāriputraṃ pratyāha
[113|06-113|07]
"na te kāmā yāni citrāṇi loke saṃkalparāgaṃ vadasīha kāmam /
bhikṣurbhaviṣyatyapi kāmabhogī saṃkalpayan so 'kuśalān vitarkān" /
[113|08]
āryaśāriputra āha
[113|09-113|10]
te cetkāmā yāni citrāṇi loke saṃkalparāgo yadi te na kāmaḥ /
śāstā 'pi te bhavitā kāmabhogī dṛṣṭvaiva rūpāṇi manoramāṇi"//
[113|11-113|12]
kiṃ punarye kecana dharmāḥ kāmarūpārupyadhātuṣu samudācaranti sarve te kāmarūpārūpyapratisaṃyuktāḥ /
[113|12]
netyāha /
kiṃ tarhi /
yeṣu kāmarūpārupyarāgā anuśerate /
[113|13]
ke punaramī kāmarūpārūpyarāgāḥ /
[113|13-113|14]
ye kāmarūpārūpyadhātuṣvanuśerate /
[113|14]
idamidānīṃ tadaśvavandhīyam /
kasyāyamaśvabandho yasyāyamaśvaḥ /
[113|14-113|15]
kasyāyamaśvaḥ /
[113|15]
yasyāyamaśvabandhaḥ /
ityubhayamapi na jñāyate /
nedamaśvabandhīyam /
[113|15-113|16]
kṛtanirdeśāni hi sthānāni kāmadhātau /
[113|16]
teṣvavītarāgasya yo rāgaḥ sa kāmarāgaḥ /
[113|17]
yatrānuśete so 'pi dharmaḥ kāmapratisaṃyuktaḥ /
[113|17-113|18]
evaṃ rūpārūpyarāgāvadhovītarāgasya yathāyogaṃ veditavyau /
[113|18]
asamāhitabhūmiko vā rāgaḥ kāmarāgaḥ /
[113|18-113|19]
dhyānārūpyeṣu rāgo rūpārūpyarāgaḥ /
[113|19]
nirmāṇacitte kathaṃ kāmarāgaḥ /
[113|19-113|20]
śrutvā parihāya ca tadāsvādanāt /
[113|20]
nirmāṇavaśena vā nirmāyaka citto 'pi rāgaḥ /
gandharasanirmāṇādvā /
[113|21]
tasya kāmavacaratvam /
rūpāvacareṇa tayoranirmāṇāt /
kiṃ punarekameva traidhātukam /
[113|22]
traidhātukānāmanto nāsti /
yāvadākāśaṃ tāvanto dhātavaḥ /
[113|22-113|23]
atha eva ca nāstyapūrvasattvaprādurbhāvaḥ /
[113|23-113|24]
pratibuddhotpādaṃ cāsaṃkhyeyasattvaparinirvāṇe 'pi nāsti sattvānāṃ parikṣaya ākāśavat /
[113|25]
kathamavasthānaṃ lokadhatūnāṃ /
[113|25-113|27]
tiryaksūtra uktaṃ tadyathā "īṣādhāre deve varṣati nāsti vīcirvā antarikā va antarīkṣādvāridhārāṇāṃ prapatantīnām /
[113|27-113|28]
evaṃ pūrvasyāṃ diśi nāsti vīcirvā antarikā vā lokadhātūnāṃ saṃvarttamānānāṃ vivarttamānāṃ ca /
[113|28-113|29]
yathā pūrvasyāṃ diśi evaṃ dakṣiṇāsyāṃ paścimāyāmuttarasyāmi"ti /
[113|29]
natūktamūrdhvamadhaśceti /
[114|01]
ūrdhvamapyadhho 'pītyapare /
nikāyāntarapāṭhād /
akaniṣṭhādūrdhvaṃ punaḥ kāmadhātuḥ /
[114|02]
kāmadhātoścādhaḥ punarakaniṣṭhāḥ /
yaścaikasmāt kāmadhātorvītarāgaḥ sa sarvebhyaḥ /
[114|03]
evaṃ rūpārūpyebhyaḥ /
[114|03-114|04]
yaśca prathamadhyānasaṃniśrayāddhi utpādayati sa yatra lokadhātau jāta utpādayati tatratyameva brahmalokamupāgacchati nānyam /
[114|04-114|05]
ya ete trayo dhātava uktāḥ /
[114|06]
narakādisvanāmoktā gatayaḥ pañca teṣu
[114|07]
narakāstiryañcaḥ pretā devā manuṣyā iti /
[114|07-114|08]
svaireva nāmabhisteṣu pañca gatayaḥ proktāḥ /
[114|08]
kāmadhāto catasro gatayaḥ pañcamyāśca pradeśaḥ /
[114|08-114|09]
rūpārūpyadhātvorekasyā devagateḥ pradeśaḥ /
[114|09]
kiṃ punargatinirmuktāḥ santi dhātavo yata dhātuṣvityucyante /
[114|10]
santi kuśalakliṣṭabhājanāntarābhavasvabhāvā api dhātavaḥ /
yāstu pañca gatayaḥ /
[114|11]
tāḥ /
[114|12]
akliṣṭāvyākṛtā eva sattvākhyā nāntarābhavaḥ
[114|13]
anivṛtāvyākṛtā eva gatayaḥ /
anyathā hi gatisaṃbhedaḥ syāt /
[114|13-114|14]
sattvākhyā eva ca nacāntarābhavasvabhāvāḥ /
[114|14-114|15]
prajñyaptipūktam "catasṛbhiryonibhiḥ pañca gatayaḥ saṃgṛhītā natu pañcabhirgatibhiścatasro yonayaḥ /
[114|15]
kimasaṃbṛhītam /
[114|16]
antarābhava" iti /
dharmaskandhe 'pi coktam "cakṣurdhātuḥ katamaḥ /
[114|16-114|18]
catvāri mahābhūtānyupādāya yo rūpaprasādaścakṣuścakṣurindriyaṃ cakṣurāyatanaṃ cakṣurdhātunarikastairyagyonikaṃ paitṛviṣayiko devyo mānuṣyako bhāvanāmayo 'ntarābhavikaśce"ti /
[114|18-114|19]
sūtre 'pi ca bahiṣkṛto 'ntarābhavo gatibhyaḥ /
[114|19]
kasmin sūtre /
[114|19-114|20]
"sapta bhavā narakabhavastiryagbhavaḥ pretabhavo devabhavo manuṣyabhavaḥ karmabhavo 'ntarābhava" iti /
[114|20-114|21]
atra hi pañca gatayaḥ sahetukāḥ sahāgamanāścoktāḥ /
[114|21]
atha eva cānivṛtāvyākṛtāḥ sidhyanti /
[114|22]
taddhetoḥ karmabhavasya tābhyo bahiṣkaraṇāt /
kāśmīrāśca sūtraṃ paṭhanti /
[114|22-114|24]
sthaviraśāriputreṇoktaṃ "nārakāṇāmāyuṣmannāsravāṇāṃ saṃmukhībhāvānnarakavedanīyāni karmāṇi karotyupacinoti /
[114|24-114|25]
teṣāmāyuṣman kāyavāṅmanovaṅkānāṃ kāyavāṅmanodoṣakaṣāyāṇā narakeṣu rūpaṃ saṃjñā vedanā saṃskāro vijñānaṃ vipāko vipacyate /
[114|26-224|26]
nirvṛtte vipāke nāraka iti saṃkhyāṃ gacchati /
[114|26-114|27]
tatrāyuṣmannārako nopalabhyate 'nyatra tebhyo dharmebhya" iti /
[114|27]
ato 'pyanivṛtāvyākṛtā eva gatayaḥ /
[114|27-115|01]
prakaraṇāgranthastarhi parihāryo "gatiṣu sarve 'nuśayā anuśerata" iti /
[115|01-115|02]
pratisaṃdhicittāni hi gatīnāṃ pañcaprakārāṇi santyataḥ sapraveśagatigrahaṇādadoṣa eva /
[115|02-115|03]
grāmagrahaṇe grāmopacāra grahaṇavat /
[115|03]
kuśalakliṣṭā apītyapare /
[115|03-115|04]
yaktūktam "karmabhavasya tābhyo bahiṣkaraṇā"diti /
[115|04]
nāvaśyaṃ pṛthagvacanādbahiṣkṛto bhavati /
[115|04-115|05]
tadyathā pañcasu kaṣāyeṣu kleśadṛṣṭikaṣāyau pṛthaguktau /
[115|05]
na ca dṛṣṭayo na kleśāḥ /
[115|05-115|06]
evaṃ karmabhavo 'pi gatiśca syāt /
[115|06]
pṛthak cāsya vacanaṃ syāt gatihetujñāpanāṛtham /
[115|07]
antarābhave 'pyeṣa prasaṅgaḥ /
nāyogāt /
gacchanti tāmiti gatiḥ /
[115|07-115|08]
nacāntarābhavo gantavyaścyutideśa evotpādanāt /
[115|08]
ārūpyā api gatirna bhaviṣyanti /
[115|09-015|09]
cyutideśa evotpādāt /
[115|09-115|10]
evaṃ tarhyantarābhavatvādevāntarābhavo na gatirgatyantarālatvāt /
[115|10]
yadi hi gatiḥ syādantarābhava ityeva na syāt /
[115|10-115|11]
yatarhi sthaviraśāriputreṇoktaṃ "nirvṛtte vipāke nāraka iti saṃkhyāṃ gacchatī"ti /
[115|11-115|12]
nirvṛtte vīpāka ityuktaḥ natu vipāka eveti /
[115|12-115|13]
yattarhyaktaṃ "tatrāyuṣmannārako nopalabhyate 'nyatra tebhyo dharmebhya" iti /
[115|13-115|14]
gatigāminaḥ pudgaladravyasya pratiṣedhaṃ karoti nānyatra skandhebhya upalabhyate nāraka iti na tu skandhāntarapratiṣedham /
[115|14-115|15]
avyākṛtā eva tu gatayo varṇyante vaibhāṣikaiḥ /
[115|15]
tāśca vipākasvabhāvā evetyeke /
[115|15-115|16]
aupacayikasvabhāvā apītyapare /
[115|17]
atraiva pañcagatike dhātutraye yathākramaṃ veditavyāḥ
[115|18]
nānātvakāyasaṃjñāśca nānākāyaikasaṃjñinaḥ /
[115|19]
viparyayāccaikakāyasaṃjñāścārūpiṇasrayaḥ
[115|20]
vijñānasthitayaḥ sapta
[115|21-115|22]
sūtre uktaḥ "rupiṇaḥ santi sattvā nānātvakāyā nānātvasaṃjñinastadyathāmanuṣyāstadekatyāśca devāḥ /
[115|22]
iyaṃ prathamā vijñānasthitiḥ /
katame punaste tadekatyā devāḥ /
[115|23]
kāmāvacarāḥ prathamaghyānabhūmikāśca prathamābhinirvṛttavarjyāḥ" /
[115|23-115|24]
nānātvena kāya eṣāmiti nānātvakāyāḥ /
[115|24]
anekavarṇaliṅgasaṃsthānatvāt /
[115|24-115|25]
nānātvena saṃjñā nānātvasaṃjñā /
[115|25-115|24]
saiṣāmastīti nānātvasaṃjñinaḥ /
[115|25]
sukhaduḥkhāduḥkhāsukhasaṃjñitvāt /
[115|25-115|27]
rūpiṇaḥ santi nānātvakāyā ekatvasaṃjñinastadyathā devā brahmakāyikā ye tatprathamābhinirvṛttāḥ /
[115|27]
iyaṃ dvitīyā vijñānasthitiḥ /
[115|27-115|28]
te hi prathamābhinirvṛttāḥ sarva ekaikasaṃjñino bhavanti anena vayaṃ brahmaṇā sṛṣṭā iti /
[115|28-115|29]
brahmaṇo 'pyevaṃ bhavati mayaite sṛṣṭā ityabhinnakārasaṃjñānādekatvasaṃjñinaḥ /
[115|29-115|31]
anyathaiva tu mahābrahmaṇa ārohapariṇāha ākṛtivigraho vāgbhāṣā cīvaradhāraṇaṃ ca anyathā tatparṣada iti nānātvakāyāḥ /
[115|31-116|02]
yadidamuktaṃ sūtre "teṣāmevaṃ bhavati imaṃ vayaṃ sattvamadrākṣma dīrghāyuṣaṃ dīrghamadhvānaṃ tiṣṭhantaṃ yāvadaho vatānye 'pi sattvā ihopapadyeranmama sabhāmatāyāmi"ti /
[116|02]
asya ca sattvasyaivañcetasaḥ praṇidhirvayaṃ cehopapannā iti /
[116|02-116|03]
kathaṃ tamadrākṣuḥ /
[116|03]
ābhāsvarasthā ityeke /
[116|03-116|05]
tato hi te pracyutāḥ kathamidānīmalabdhāyāṃ dvitīyadhyānasamāpattau tadbhūmikaṃ pūrvenivāsamasmārṣuḥ labdhāyāṃ vā kathaṃ mahābrahmālambanāṃ śīlavrataparāmarśadṛṣṭiṃ niviṣṭāḥ /
[116|05]
antarābhavasthā adrākṣurityapare /
[116|06]
tatrāpi na dīrghamadhvānamavasthātuṃ saṃbhavaḥ pratibandhābhāvāditi /
[116|06-116|07]
kathaṃ teṣāmevaṃ bhavati sma "imaṃ vayaṃ sattvamadrākṣma dīrghāyuṣaṃ dīrghamadhvānaṃ tiṣṭhantami"ti /
[116|08-116|09]
tasmāttatrasthā eva te tasya pūrvavṛttāntaṃ samanusmaranta eva dīrghamadhvānaṃ tiṣṭhantaṃ dṛṣṭavanto dṛṣṭvā ca paścādadrākṣmetyeṣāṃ babhūva /
[116|09-116|10]
rupiṇaḥ santi sattvā ekatvakāyā nānātvasaṃjñinastadyathā devā ābhāsvarāḥ /
[116|10]
iyaṃ tṛtīyā vijñānasthitiḥ /
[116|10-116|11]
atra punaḥ paryantagrahaṇātsakaladvitīyadhyānagrahaṇaṃ veditavyam /
[116|11-116|12]
anyathā hi parīttābhā apramāṇābhāśca kasyāṃ vijñānasthitau vyavasthāpyeran /
[116|12-116|13]
tatrābhinnavarṇaliṅgasaṃsthānatvādekatvakāyāḥ /
[116|13]
sukhasaṃjñitvādaduḥkhāsukhasaṃjñitvācca nānātvasaṃjñinaḥ /
[116|14-116|15]
te kila maulyāṃ bhūmau saumanasyendriyaparikhinnāḥ sāmantakādupekṣendriyaṃ saṃmukhībhavanti /
[116|15-116|16]
sāmantake copekṣendriyaparikhinnāḥ punamaulyā bhumeḥ saumanasyendriyaṃ saṃmukhīkurvanti /
[116|16-116|17]
yathā kāmaratiparikhinnā īśvarā dharmaratiṃ pratyanubhavanti dharmaratiparikhinnāḥ kāmaratimiti /
[116|17]
nanu ca śubhakṛtsneṣvapyeṣa prasṅgaḥ /
[116|17-116|18]
na teṣāṃ tena sukhenāsti parikhedaḥ /
[116|18]
kiṃ kāraṇam /
[116|18-116|19]
śāntaṃ hi tatsukhamaśāntaṃ ca saumanasyaṃ cetasa utplāvakatvāditi sautrāntikā vyācakṣate /
[116|19-116|20]
sūtra uktaṃ "yathā te nānātvasaṃjñinaḥ /
[116|20-116|22]
tatra ye sattvā ābhāsvare devanikāye 'ciropapannā bhavanti naiva saṃvarttanīkuśalā na vivarttanīkuśalā asya lokasya te tāmarciṣaṃ dṛṣṭvā bhītāḥ santa udvijante saṃvegamāpadyante /
[116|22]
sahaivaiṣā 'rciḥ śūnyaṃ brāhmaṃ vimānaṃ dagdhvā 'rvāgāgamiṣyatīti /
[116|23-116|24]
tatra ye sattvā ābhāsvare devanikāye ciropapannāḥ saṃvarttanīkuśalā vivarttanīkuśalāścāsya lokasya te tān sattvān bhītānāśvāsayanti /
[116|24-116|25]
mā bhaiṣṭa māṛṣāḥ mā bhaiṣṭa mārṣāḥ /
[116|25]
pūrvamapyeṣā 'rciḥ śūnyaṃ brāhmaṃ vimānaṃ dagdhvā 'traivāntarhite"ti /
[116|26-116|27]
ato 'rciṣa āgamavyapagamasaṃjñitvāt bhītā bhītasaṃjñitvācca te nānātvasaṃjñino na sukhāduḥkhāsukhasaṃjñitvāditi /
[116|27-116|28]
rūpiṇaḥ santi sattvā ekatvakāyā ekatvasaṃjñinastadyathā devāḥ śubhakṛtsnāḥ /
[116|28]
iyaṃ caturthī vijñānasthitiḥ /
[116|28-117|01]
tatrābhinnavarṇasaṃsthānaliṅgatvādekatvakāyāḥ /
[117|01]
ekatvasaṃjñinaḥ sukhasaṃjñitvāt /
[117|01-117|02]
tatra prathame dhyāne kliṣṭayā saṃjñayā ekatvasaṃjñinaḥ /
[117|02-117|03]
dvitīye kuśalayā saṃjñayā nānātvasaṃjñinastṛtīye vipākajayā saṃjñayāekatvasaṃjñinaḥ /
[117|03-117|04]
ārupyāstrayo yathāsūtramityetāḥ sapta vijñānasthitayaḥ /
[117|04]
kā 'tra vijñānasthitiḥ /
[117|04-117|05]
tatpratisaṃyuktāḥ pañca skandhāścatvāraśca yathāyogam /
[117|05]
śeṣaṃ kasmānnā vijñānasthitiḥ /
p[11705]
yasmāt
[117|06]
śeṣaṃ tatparibhedavat /
[117|07]
kiṃ punaḥ śeṣam /
durgatayaścaturtha dhyānaṃ bhavagraṃ ca /
[117|07-117|08]
atra hi vijñānaparibhedāḥ santyata eva na vijñānasthitiḥ /
[117|08]
kaḥ punaḥ paribhedaḥ yena vijñānaṃ paribhidyate
[117|08-117|09]
tatrāpāyeṣu duḥkhā vedanā paribheda upadhātidatvāt /
[117|09]
catuteṃ dhyāne āsaṃjñikamasaṃjñisamāpattiśca /
[117|10]
bhavāgre nirodhasamāpattiścittasantaticchedāt /
punarāha /
[117|10-117|11]
yatrehasthānāṃ gantukāmatā tatrasthānāṃ cāvyuccalitukāmatā 'sau vijñānasthitiruktā /
[117|11-117|12]
apāyeṣu cobhayaṃ nāshi /
[117|12-117|13]
caturthe dhyāne sattvā uccalitamānasāḥ pṛthagjanā āsaṃjñikaṃ praveṣṭukāmā āryāḥ śuddhāvāsān bhavāgrānapaṭupracāratvānna vijñānasthitiriti /
[117|14]
etāśca sapta vijñānasthitayo yathoktāḥ /
[117|15]
Original text: Abhidharmakośabhāṣya · Edition: s of (1) P. Pradhan (ed.), Abhidharmakośabhāṣyam of Vasubandhu. (rev. 2nd ed.) Patna: K.P. Jayaswal Research Center, 1975. (2) Dwarikadas Shastri, Swami (ed.), Abhidharmakosa & Bhasya of Acarya Vasubandhu with Sphutartha Commentary of Acarya Yasomittra. (2 vols.) Varanasi: Bauddha Bharati, 1998. · Data entry Dan Lusthaus Paul Hackett · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0