અભિધર્મકોશભાષ્ય · ભાગ 181200

અશૈક્ષં તુ પઞ્ચકાત્
[105।23]
અત એવાનન્તરોક્તાત્ ।
[105।24]
તસ્માચ્ચત્વારિ ચિત્તાનિ
[105।25]
તસ્માત્પુનરશૈક્ષાચ્ચિત્તાત્સમનન્તરં ચત્વારિ ચિત્તાન્યુત્પદ્યન્તે ।
[105।25-105।26]
ત્રૈધાતુકાનિ કુશલાન્યશૈક્ષં ચ ॥
[105।26]
સમાપ્તાનિ દ્વાદશ ચિત્તાનિ ॥
[105।27]
પુનઃ ક્રિયન્તે
[106।01]
દ્વાદશૈતાનિ વિંશતિઃ ।
[106।02]
કથં કૃત્વા ।
[106।03]
પ્રાયોગિકોપપત્ત્યાપ્તં શુભં ભિત્ત્વા ત્રિષુ દ્વિધા
[106।04]
ત્રિષુ ધાતુષુ કુશલં ચિત્તં દ્વિધા ભિદ્યતે ।
પ્રાયોગિકં ચોપપત્તિલાભિકં ચ
[106।05]
વિપાકજૈયપિથિકશૈલ્પસ્થાનિકનૈર્મિતમ્ ।
[106।06]
ચતુર્ધા ઽવ્યાકૃતં કામે
[106।07]
ભિત્ત્વેતિ વર્ત્તતે ।
કામાવચરમનિવૃતાવ્યાકૃતં ચતુર્ધા ભિદ્યતે ।
[106।07-106।08]
વિપાકજમૈર્યાપથિકં શેલ્પસ્થાનિકં નિર્માણચિત્તં ચ ।
[106।09]
રૂપે શિલ્પવિવર્જિતમ્
[106।10]
રૂપધાતૌ ત્રિધા ભિદ્યતે શૈલ્પસ્થાનિકં વર્જયિત્વા ।
તત્ર શિલ્પાભાવાત્ ।
[106।10-106।11]
એવમેતાનિ દ્વાદશ ચિત્તાનિ પુનર્વિશર્તિર્ભર્વન્તિ ।
[106।11-106।12]
ષોઢા કુશલમનિવૃતાવ્યાકૃતં ચ સપ્તધા ભિદ્યતે ।

[106।12]
ઐર્યાપથિકાદીનિ ચિત્તાનીર્યાપથાદ્યભાવાદારૂપ્યધાતૌ ન સન્તિ ।
[106।13]
રૂપગન્ધરસસ્પ્રષ્ટવ્યાન્યેષામાલમ્બનમ્ ।
શૈલ્પસ્થાનિકસ્ય તુ શબ્દો ઽપિ ।
[106।13-106।14]
એતાનિ મનોવિજ્ઞાનાન્યેવ ।
[106।14]
પઞ્ચ તુ વિજ્ઞાનકાયા ઐર્યાપથિકશૈલ્પસ્થાનિકયોઃ પ્રાયોગિકાઃ ।
[106।15-106।16]
ઐર્યાપથિકાભિનિર્હૃતં મનોવિજ્ઞાનમસ્તિ દ્વાદશાયતનાલમ્બનનિત્યપરે ।
[106।17]
એષાં પુનર્વિશતેક્શ્ચિત્તાનાં કસ્ય કતમત્સમનન્તરમ્ ।
[106।17-106।18]
કામાવચરાણાં તાવદષ્ટાનાં પ્રાયોગિકાનન્તરં દશ ચિત્તાન્યુત્પદ્યન્તે ।
[106।18-106।19]
સ્વભૂમિકાનિ સપ્તા ઽન્યત્રાભિજ્ઞાફલાત્ ।
[106।19]
રૂપાવચરં પ્રાયોગિકં શૈક્ષલ્મશૈક્ષં ચ ।
તત્ પુનરષ્ટચિત્તાનન્તરમ્ ।
[106।19-106।20]
સ્વેભ્યઃ કુશલક્લિષ્ટેભ્યઃ રૂપાવચરાભ્યાં પ્રાયોગિક ક્લિષ્ટાભ્યાં શૈક્ષાશૈક્ષાભ્યાં ચ ।
[106।20-106।21]
ઉપપત્તિપ્રતિલમ્ભિકાનન્તરં નવ ।
[106।21-106।22]
સ્વભૂમિકાનિ સપ્ત ઽન્યત્રાભિજ્ઞાફલાદ્રૂપા રૂપાવચરે ચ ક્લિષ્ટે ।
[106।22]
તત્ પુનરેકાદશાનન્તરમ્ ।
[106।22-106।23]
સ્વેભ્યઃ સપ્તભ્યઃ પૂર્વવત્ રૂપાવચરાભ્યાં પ્રાયોગિકક્લિષ્ટાભ્યાં શૈક્ષાશૈક્ષાભ્યાં ચ ।
[106।23]
અકુશલ નિવૃત્તાવ્યાકૃતાનન્તરં સપ્ત ।
[106।24]
સ્વાન્યેવ પૂર્વવત્ ।
તે પુનશ્ચતુર્દશચિત્તાનન્તરમ્ ।
[106।24-106।25]
સ્વેભ્યઃ સપ્તભ્યઃ રૂપાવચરેભ્યશ્ચતુર્ભ્યો ઽન્યત્ર પ્રાયોગિકાભિજ્ઞાફલાભ્યામ્ ।
[106।25-106।26]
આરુપ્યાવચરેભ્યસ્ત્રિભ્યો ઽન્યત્ર પ્રાયોગિકાત્ ।
[106।26]

ઐર્યાપથિકવિપાકજાનન્તરમષ્ટૌ ।
[106।26-106।27]
સ્વભૂમિકાનિ ષડન્યત્ર પ્રાયોગિકાભિજ્ઞાફલાભ્યાં રૂપારુપ્યાવચારે ચ ક્લિષ્ટે ।
[106।27-106।28]
તે પુનઃ સપ્તચિત્તાનન્તરં સ્વેભ્ય એવ પૂર્વવત્ ।
[106।28]
શૈલ્પસ્થાનિકાનન્તરં ષટ્ ।
સ્વાન્યેવાન્યત્ર પ્રાયોગિકાભિજ્ઞાફલાભ્યામ્ ।
[106।29]
તત્ પુનઃ સપ્તાનન્તરં સ્વેભ્ય એવાન્યત્રાભિજ્ઞાફલાત્ ।
[107।01]
અભિજ્ઞાફલાનન્તરં દ્વે ।
સ્વં ચાભિજ્ઞાફલમેવ ।
રૂપાવચરં ચ પ્રાયોગિકમ્ ।
[107।01-107।02]
તદપ્યસ્માદેવ દ્વયાત્ ।
[107।03]
રૂપાવચરાણામિદાનીં ષણ્ણાં વક્ષામઃ ।
પ્રાયોગિકાનન્તરં દ્વાદશ ।
[107।03-107।05]
કામાવચરે કુશલે અભિજ્ઞાફલં ચ સ્વાનિ ષટ્ આરુપ્યાવચરં ચ પ્રાયોગિકંશૈક્ષમશૈક્ષં ચ ।
[107।05]
તત્ પુનર્દશચિત્તાનન્તરમ્ ।
[107।05-107।07]
કામાવચરાભ્યાં પ્રાયોગિકાભિજ્ઞાફલાભ્યાં સ્વેભ્યશ્ચતુર્ભ્યો ઽન્યત્રેર્યાપથિકવિપાકજાભ્યામારૂપ્યાવચરાભ્યાં પ્રાયોગિકક્લિષ્ટાભ્યાં શૈક્ષાશૈક્ષાભ્યાં ચ ।
[107।07]
ઉપપત્તિપ્રતિલમ્ભિકાનન્તરમષ્ટૌ ।
[107।07-107।08]
કામાવચરે ક્લિષ્ટે સ્વાનિ પઞ્ચાન્યત્રાભિજ્ઞાફલાત્ આરુપ્યાવચરં ક્લિષ્ટમ્।
[107।08-107।09]
તત્ પુનઃ પઞ્ચભ્યઃ સ્વેભ્યઃ એવાન્યત્રાભિજ્ઞાફલાત્ ।
[107।09]
ક્લિષ્ટાનન્તરં નવ ।
[107।09-107।10]
કામાવચરાણિ ચત્વારિ કુશલક્લિષ્ટાનિ સ્વાનિ પઞ્ચાન્યત્રાભિજ્ઞાફલાત્ ।
[107।10]
તત્ પુનરેકાદશચિત્તાનન્તરમ્ ।
[107।11-107।12]
કામાવચરેભ્ય ઉત્પત્તિપ્રતિલમ્ભિકૈર્યાપથિક વિપાકજેભ્યઃ સ્વેભ્યઃ પઞ્ચભ્યો ઽન્યત્રાભિજ્ઞાફલાત્ આરૂપ્યાવચરેભ્યસ્ત્રિભ્યો ઽન્યત્ર પ્રાયોગિકાત્ ।
[107।12-107।13]

ઐર્યાપથિકાનન્તરં સપ્ત ।
[107।13-107।14]
કામાવચરે ક્લિષ્ટે સ્વાનિ ચત્વાર્યન્યત્ર પ્રાયોગિકાભિજ્ઞાફલાભ્યામારૂપ્યાવચરં ચ ક્લિષ્ટમ્ ।
[107।14-107।15]
તત્ પુનઃ પણ્ય્ચાનન્તરં સ્વેભ્ય એવાન્યત્રાભિજ્ઞાફલાત્ ।
[107।15]
એવં વિપાકજં વક્તવ્યમ્ ।
અભિજ્ઞાફલાનન્તરં દ્વે ।
[107।15-107।16]
સ્વે એવ પ્રાયોગિકાભિજ્ઞાફલે ।
[107।16]
તદપ્યાભ્યામેવ ।
[107।17]
આરૂપ્યાવચરાણામિદાનીં ચતુર્ણાં વક્ષ્યામઃ ।
પ્રાયોગિકાનન્તરં સપ્ત ।
[107।17-107।18]
રૂપાવચરં પ્રાયોગિકં સ્વાનિ ચત્વારિ શૈક્ષમશૈક્ષં ચ ।
[107।18]
તત્ પુનઃ ષટ્ચિત્તાનન્તરમ્ ।
[107।18-107।19]
રૂપાવચરાત્ પ્રાયોગિકાત્સ્વેભ્યસ્ત્રિભ્યો ઽન્યત્ર વીપાકજાત્ શૈક્ષાશૈક્ષાભ્યાં ચ ।
[107।19-107।20]
ઉપપત્તિપ્રાતિલમ્ભિકાનન્તરં સપ્ત ।
[107।20]
સ્વાનિ ચત્વાર્યધરભૂમિકાનિ ચ ક્લિષ્ટાનિ ।
[107।20-107।21]
તત્ પુનશ્ચતુર્ભ્યઃ સ્વેભ્ય એવ ।
[107।21]
ક્લિષ્ટાનન્તરમ્ષ્ટૌ ।
[107।21-107।22]
સ્વાનિ ચત્વારિ રૂપાવચરે પ્રાયોગિકક્લિષ્ટે કામાવચારે ક્લિષ્ટે ।
[107।22]
તત્ પુનર્દશાનન્તરમ્ ।
[107।22-107।23]
સ્વેભ્યશ્ચતુર્ભ્યઃ કામાવચરરૂપાવચરેભ્યશ્ચોપપત્તિપ્રાતિંલમ્ભિકૈર્યાપથિકવિપાકજેભ્યઃ ।
[107।23]
વિપાકજાનન્તરં ષટ્ ।
[107।24]
સ્વાનિ ત્રીણ્યન્યત્ર પ્રાયોગિકાદધરાણિ ત્રીણિ ક્લિષ્ટાનિ ।
[107।24-107।25]

તત્ પુનશ્ચતુર્ભ્યઃ સ્વેભ્ય એવ ।
[107।25]
શૈક્ષાનન્તરં ષટ્ ।
[107।25-107।26]
ત્રૈધાતુકાનિ પ્રાયોગિકાણિ કામાવચરમુપપત્તિપ્રતિલમ્ભિકં શૈક્ષમશૈક્ષં ચ ।
[107।26]
તત્ પુનશ્ચતુર્ભ્યઃ ।
[107।26-107।27]
પ્રાયોગિકેભ્યઃ ત્રિભ્યઃ શૈક્ષાચ્ચ ।
[107।27]
અશૈક્ષાનન્તરં પઞ્ચ ।
યથા શૈક્ષાનન્તરં શૈક્ષમેકં હિત્વા ।
[107।27-107।28]
તત્ પુનઃ પઞ્ચભ્યઃ ।
[107।28]
ત્રિભ્યઃ પ્રાયોગિકેભ્યઃ શૈક્ષાશૈક્ષાભ્યાં ચેતિ ।
[108।01-108।02]
કિં પુનઃ કારણં પ્રાયોગિકચિત્તાનન્તરં વીપાકજૈયાપથિકશૈલ્પસ્થાનિકાનિચિત્તાન્યુત્પદ્યન્તે ન પુન્રેભ્યઃ પ્રાયોગિકમ્ ।
[108।02-108।03]
ઈર્યાપથશિલ્પાભિસંસ્કરણપ્રવૃત્તત્વાત્ દુર્બલાનભિસંસ્કારવાહિત્વાચ્ચૈત્તાનિ ન પ્રાયોગિકાનુકૂલાનિ ।
[108।03-108।04]
નિષ્ક્રમણચિત્તં ત્વનભિસ્કારવાહીતિ યુક્તો ઽસ્ય પ્રાયોગિકચિત્તાનન્તરમુત્પાદઃ ।
[108।04-108।05]
એવં તર્હિ ક્લિષ્ટેભ્યો ઽપિ પ્રાયોગિકં નોત્પદ્યતે ।
[108।05]
વિગુણત્વાત્ ।
[108।05-108।06]
તથાપિ ક્લેશસમુદાચારપરિખિન્નસ્ય તત્પરિજ્ઞાનદ્યુક્તઃ પ્રાયોગિકસંમુખીભાવઃ ।
[108।06-108।07]
કામાવચરમુપપત્તિપ્રતિલમ્ભિકં પટુત્વાત્ શૈક્ષાશૈક્ષાભ્યાં રૂપાવચરપ્રાયોગિકાચ્ચાનન્તરમુત્પદ્યતે ।
[108।07-108।08]
અનભિસંસ્કારવાહિત્વાત્તસ્માદેતાનિ નોત્પદ્યન્તે ।
[108।08-108।09]
રૂપાવચરકિલષ્ટાનન્તરં કામાવચરમુપપત્તિપ્રતિલમ્ભિકમુત્પદ્યતે ।
[108।09]
પટુત્વાત્ ।
[108।09-108।10]
આરૂપ્યાવચરક્લિષ્ટાનન્તરં તુ રૂપાવચરમુપપત્તિપ્રતિલમ્ભિકં નોત્પદ્યતે ઽપટુત્વાદિતિ ॥
[108।11]
ત્રયો મનસ્કારાઃ ॥

સ્વલક્ષણમનસ્કારઃ ।
[108।11-108।12]
તદ્યથા "રૂપણાલક્ષણં રૂપ"મિત્યેવમાદિ ।
[108।12]
સામાન્યલક્ષણમનસ્કારઃ ।
ષોડશાકારસંપ્રયુક્તઃ ।
[108।12-108।13]
અધિમુક્તિમનસ્કારઃ ।
[108।13-108।14]
અશુભાપ્રમાણારૂપ્યવિમોક્ષાભિભ્વાયતનકૃત્સ્નાયતનાદિષુ ।
[108।14-108।16]
ત્રિવિધમનસ્કારાનન્તરમાર્યમાર્ગં સંમુખીકરોતિ તસ્માદપિ ત્રિવિધં માસ્કારમ્ એવં સતિ યુતમિદં ભવતિ "અશુભાસહગતં સ્મૃતિસંબોધ્યઙ્ગ ભાવયતી"તિ ।
[108।16]
સામાન્યમનસ્કારાનન્તરમેવાર્યમાર્ગ સંમુખીકરોતિ ।
તસ્માત્તુ ત્રિવિધમિત્યપરે ।
[108।17]
અશુભયા તુ ચિત્તં દમયિત્વા સામાન્યમનસ્કારાનન્તરં માર્ગં સંમુખીકરોતિ ।
[108।18]
અતઃ પારંપર્યમભિસંધાયોક્તમ્ "અશુભાસહગતં સ્મૃતિસંવોધ્યઙ્ગં ભાવયતી"તિ ।
[108।19]
આર્યમાર્ગાનન્તરમપિ સામાન્યમનસ્કારમેવેત્યપરે ।
[108।19-108।21]
સ્યાત્તાવદનાગમ્યાદિત્રિભૂમિસંનિઃશ્રયેણ નિયામાવક્રાન્તૌ તન્માર્ગાનન્તરં કામાવચરં સામાન્યમનસ્કારં સંમુખીકુર્યાદ્ ।
[108।21]
અથ દ્વિતીયાદિધ્યાનસંનિઃશ્રયેણ નિયામા વક્રાન્તૌ કથમ્ ।
[108।21-108।22]
નહિ કામાવચરઃ શક્યો ઽતિવિપ્રકૃષ્ટત્વાત્ ।
[108।22-108।23]
નચ તદ્ભૂમિકઃ પ્રતિલબ્ધો ઽન્યત્ર નિર્વેધભાગીયાત્ ।
[108।23]
નચાર્યો નિર્વેધભાગીયં પુનઃ સંમુખીકરોતિ ।
[108।23-108।24]
નહિ પ્રાપ્તફલસ્ય તત્પ્રયોગસંમુખીભાવો યુક્ત ઇતિ અન્યો ઽપ્યસ્ય તજ્જાતીયઃ સામાન્યમનસ્કારો ભાવનાં ગચ્છતિ ।
[108।25-108।26]
તદ્યથા "સર્વસંકારા અનિત્યાઃ સર્વધર્મા અનાત્માનઃ શાન્તં નિર્વાણ"મિતિ તત્સંમુખી કરિષ્યતિ ।
[108।26]
તદેતન્ન વર્ણયન્તિ ।
[108।26-108।27]
અનાગમ્યં નિશ્રિત્યાર્હત્ત્વં પ્રાપ્નુવતઃ તદ્ભૂમિકં કામાવચરં વા વ્યુત્થાનં ચિત્તમ્ ।
[108।27-108।28]

આકિઞ્ચન્યાયતનં નિશ્રિત્ય તદ્ભૂમિકં ભાવાગ્રિકં વા ।
[108।28]
શેષાસુ સ્વભૂમિકમેવ ।
[108।28-108।29]
કામધાતૌ ત્રયો મનસ્કારાઃ શ્રુતચિન્તામયોપપત્તિપ્રતિલમ્ભિકાઃ ।
[108।29]
ભાવનામયો નાસ્તિ ।
[108।30]
રૂપધાતૌ ત્રયઃ શ્રુતભાવનામયોપપત્તિપ્રતિલમ્ભિકાઃ ।
ચિન્તામયો નાસ્તિ ।
[108।30-108।31]
યદા ચિન્તમિતુમારભન્તે તદૈષાં સમાધિરેવોપતિષ્ઠતે ।
[108।31-109।01]
આરૂપ્યધાતૌ ભાવનામયોપપત્તિપ્રતિલમ્ભિકૌ ।
[109।01-109।02]
તત્ર પઞ્ચવિધમનસ્કારાનન્તરમાર્યમાર્ગસંમુખીભાવો ઽન્યત્રોપપત્તિપ્રતિલભ્ભિકેભ્યઃ ।
[109।02]
પ્રયોગપ્રતિબદ્ધત્વાત્ ।
[109।02-109।03]
માર્ગાનન્તરં તૂપપત્તિપ્રતિલમ્ભિકસ્યાપિ કામાવચરસ્ય સંમુખીભાવઃ ।
[109।03]
પટુત્વાદિતિ ॥
[109।04]
યાનિ દ્વાદશ ચિત્તાનિ ઉક્તાન્યેષાં કતમસ્મિંશ્ચિત્તે કતીનાં લાભઃ ।
[109।05]
ક્લિષ્ટે ત્રૈધાતુકે લાભઃ ષણ્ણાં ષણ્ણાં દ્વયોઃ
[109।06]
કામાવચરે ક્લિષ્ટે ચિત્તે સંમુખીભૂતે ષણ્ણાં ચિત્તાનાં લાભઃ ।
[109।06-109।07]
તૈર્સમન્વાગતસ્ય કામાવચરસ્ય કુશલસ્ય વિચિકિત્સયા કુશલમૂલપ્રતિસંધાનાદ્ધાતુપ્રત્યાગમનાચ્ચ ।
[109।08-109।09]
અકુશલનિવૃતાવ્યાકૃતયોઃ રૂપાવચરસ્ય ચ ક્લિષ્ટસ્ય ધાતુપ્રત્યાગમનાત્ પરિહાણિતશ્ચ ।
[109।09]
આરૂપ્યાવચરસ્ય ક્લિષ્ટસ્ય પરિહાણિતઃ શેક્ષસ્ય ચ ।
[109।10]
રૂપાવચરે ઽપિ ક્લિલ્ષ્ટે ષણ્ણાં લાભઃ ।
[109।10-109।11]
રૂપાવચરાણાં ત્રયાણાં કામાવચરસ્ય ચાનિવૃતાવ્યાકૃતસ્ય ધાતુપ્રત્યાગમનાત્ ।
[109।11-109।12]
આરૂપ્યાવચરસ્ય ક્લિષ્ટસ્ય શૈક્ષસ્ય ચ પરિહાણિતઃ ।

[109।12]
આરૂપ્યાવચરે તુ ક્લિષ્ટે દ્વયોર્લાભઃ ।
[109।12-109।13]
પરિહાણિતસ્તસ્યૈવ ક્લિષ્ટસ્ય શૈક્ષસ્ય ચ ।
[109।14]
શુભે ।
[109।15]
ત્રયાણાં રૂપજે
[109।16-109।17]
રૂપાવચરે કુશલે ત્રયાણાં ચિત્તાનાં લાભસ્તસ્યૈવ કુશલસ્ય કામરૂપાવચરયોશ્ચાનિવૃતાવ્યાકૃતયોઃ ।
[109।18]
શૈક્ષે ચતુર્ણાં
[109।19]
તસ્યૈવ શૈક્ષસ્ય કામરૂપાવચરયોશ્ચાનિવૃતાવ્યાકૃતયોરારૂપ્યાવચારસ્ય ચ કુશલસ્ય ।
[109।20]
આર્યમાર્ગેણ કામરૂપધાતુવૈરાગ્યે ।
[109।21]
તસ્ય શેષિતે
[109।22]
શેષં કૃતં શેષિતમ્ ।
[109।22-109।23]
યત્ર ચિત્તે લાભ્હો ન વ્યાખ્યાતસ્તત્ર તસ્યૈવ લાભો દ્રષ્ટવ્યો નાન્યસ્ય ।
[109।23]
અન્યે પુનરભેદેનાહુઃ ।
[109।24-109।25]
"ક્લિષ્ટે ચિત્તે નવાનાં હિ લાભઃ ઇત્યુચ્યતે બુધૈઃ ।
ષણ્ણાં તુ કુશલે ચિત્તે તસ્યૈવા વ્યાકૃટે ખલુ ॥"
[109।26]
તત્ર સપ્તાનાં કુશલે ચિત્ત ઇતિ વક્તવ્યમ્ ।
[109।26-110।02]
કામાવચરસ્ય કુશલસ્ય સમ્યગ્દૃષ્ટ્યા કુશલમૂલપ્રતિસંધાનાત્ કામરૂપાવચરયોરનિવૃતાવ્યાકૃતયોર્વૈરાગ્યતઃ રૂપારૂપ્યાવચરયોઃ કુશલયોસ્તતસ્ત્યસમાધિલાભતઃ શૈક્ષાશૈક્ષસ્ય ચ નિયામાવક્રાન્ત્યર્હત્ત્વયોઃ શેષમત એવવ્યાખ્યાનાદવધાર્યમ્ ।
[110।02]
સંગ્રહશ્લોકઃ ।
[110।03-110।04]
"ઉપપત્તિસમાપત્તિવૈરાગ્યપરિહાણિષુ ।
કુશલપ્રતિસંધૌ ચ ચિત્તલાભો હ્યતદ્વતઃ" ॥
[110।04]
ઇતિ ।
[110।05]
॥સમાપ્તઃ પ્રત્યયપ્રસઙ્ગઃ ॥

=====================================================================
[110।06]
અભિધર્મકોશભાષ્યે ઇન્દ્રિયનિર્દ્દેશો નામ
[110।07]
દ્વિતીયં કોશસ્થાનં
[110।08]
સમાપ્તમિતિ ।
=====================================================================
[110।09]
શ્રીલામાવાકસ્ય
=====================================================================
તૃતીયં કોશસ્થાનમ્
=====================================================================
[111।02]
ઓં નમો દુદ્ધાય ।
[111।03]
ઇદમિદાનીં વક્તવ્યમ્ ।
કામરૂપારૂપ્યનૈયમ્યેન ચિત્તાદીનાં કૃતો નિર્દેશઃ ।
[111।03-111।04]
તત્ર કતમે તે કામરૂપારૂપ્યધાતવ ઇત્યુચ્યતે
[111।05]
નરકપ્રેતતિર્યઞ્ચો મનુષ્યાઃ ષડ્ દિવૌકસઃ ।
[111।06]
કામધાતુઃ
[111।07]
ચતસ્રો ગતયઃ ।
[111।07-111।09]
ષટ્ ચ દેવનિકાયાસ્તદ્યથા ચાતુર્મહારાજકાયિકા સ્ત્રાયસ્ત્રિંશા યામાસ્તુષિતા નિર્માણરતયઃ પરનિર્મિતવશવર્ત્તિનશ્ચેત્યેષ કામધાતુઃ સહ ભાજનલોકેન ।
[111।09]
સ એષ કતિ સ્થાનાનીત્યાહ
[111।10]
સ નરકદ્વીપભેદેન વિંશતિઃ
[111।11]
સ્થાનાનીતિ વાક્યશેષઃ સંબધ્યતે ।
અષ્ટૌ મહાનરકાઃ ।
[111।11-111।12]
સંજીવઃ કાલસૂત્રઃ સંઘાતો રૌરવો મહારૌરવસ્તપનઃ પ્રતાપનો ઽવીચિશ્ચેતિ ।
[111।12]
ચત્વારો દ્વીપાઃ ।
[111।12-111।13]

જમ્બૂદ્વીપઃ પૂર્વવિદેહો ઽવરગોદાનીયઃ ઉત્તરકુરુશ્ચ ।
[111।13-111।14]
ષટ્ ચાનન્તરોક્તા દેવનિકાયાઃ તિર્યશ્ચઃ પ્રેતાશ્ચ વિંશતિઃ સ્થાનાનિ ।
[111।14-111।15]
કામધાતુઃ પરનિર્મિતવશવર્તિભ્યો યાવદવીચિઃ સભાજનગ્રહણેન તુ યાવદ્વાયુમણ્ડલમ્ ।
[111।15]
એતસ્માચ્ચ કામધાતોઃ
[111।16]
ઊર્ધ્વં સપ્તદશસ્થાનો રૂપધાતુઃ
[111।17]
કથમિત્યાહ
[111।18]
પૃથક્ પૃથક્
[111।19]
ધ્યાનં ત્રિભૂમિકં તત્ર
[111।20]
પ્રથમદ્વિતીયતૃતીયધ્યાનાનિ પ્રત્યેકં ત્રિભૂમિકાનિ ।
[111।21]
ચતુર્થં ત્વષ્ટભૂમિકમ્
[111।22]
તત્ર પ્રથમધ્યાનં બ્રહ્મકાયિકા બ્રહ્મપુરોહિતાઃ મહાબ્રહ્માણઃ ।
[111।22-111।23]
દ્વિતીયં પરીત્તાભા અપ્રમાણાભા આભાસ્વરાઃ ।
[111।23-111।24]
તૃતીયં પરીત્તશુભા અપ્રમાણશુભાઃ શુભકૃત્સ્નાઃ ।
[111।24-111।25]
ચતુર્થમનભ્રકાઃ પુણ્યપ્રસવાઃ બૃહત્ફલા અબૃહા અતપાઃ સુદૃશાઃ સુદર્શના અકનિષ્ઠા ઇત્યેતાનિ સપ્તદશ સ્થાનાનિ રૂપધાતુઃ ।
[111।25-111।26]
સહ તન્નિવાસિભિઃ સત્ત્વૈઃ ષોડશેતિ કાશ્મીરાઃ ।
[111।26-111।27]
બ્રહ્મપુરોહિતેષ્વેવ કિલ સ્થાનમુત્કૃષ્ટતરં મહાબ્રહ્મણઃ પરિગણ ઇવાભિનિર્વૃત્તમેકનાયકં નતુ ભૂમ્યન્તરમિતિ ।
[112।01]
આરૂપ્યધાતુરસ્થાનઃ
[112।02]
નહ્યરૂપિણાં ધર્માનાં સ્થાનમસ્તિ ।
[112।02-112।03]
અતીતાનાગતાવિજ્ઞપ્ત્યરૂપિણો હિ ધર્મા આદેશસ્થા ઇતિ નિયમઃ ।
[112।03]
સ તુ
[112।04]

ઉપપત્ત્યા ચતુર્વિધઃ ।
[112।05]
ઉપપત્તિભેદેન ચતુર્વિધ આરૂપ્યધાતુઃ ।
[112।05-112।06]
યદુત આકાશાનન્ત્યાયતનં વિજ્ઞાનાનન્ત્યાયતનમાકિઞ્ચન્યાયતનં નૈવરાઞ્જ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનમિતિ ।
[112।06]
નત્વેષાં દેશકૃતમૌત્તરાધર્ય ભિદ્યતે ।
[112।07]
યત્રૈવ હિ દેશે તત્સ્માપત્તિલાભિનશ્ચ્યવન્તે તત્રૈવોપપદ્યન્તે ઇતિ ।
[112।07-112।08]
પુનશ્ચ તસ્માચ્ચ્યવમાનાનાં તત્રૈવાન્તરાભવો ઽભિનિર્વર્ત્તતે ।
[112।09-112।10]
યથા રૂપિણાં સત્ત્વાનાં રૂપં નિશ્રિત્ય પ્રવર્ત્તતે ચિત્તસંતતિરેવમારૂપ્યેષુ કિં નિશ્રિત્ય પ્રવ્ર્ત્તતે ।
[112।11]
નિકાયં જીવિતં ચાત્ર નિશ્રિતા ચિત્તસન્તતિઃ
[112।12]
નિકાયસભાગં જીવિતેન્દ્રિયં ચ નિશ્રિત્યેત્યાભિધાર્મિકાઃ ।
[112।13]
રુપિણામપિ તર્હિ સત્ત્વાનાં કિમર્થ ન તદેવ દ્વયં નિશ્રિત્ય પ્રવર્ત્તતે ચિત્તસન્તતિઃ ।
[112।14]
દુર્બલત્વાત્ ।
તસ્યાઃ કેન બલવત્ત્વમ્ ।
સમાપત્તિવિશેષજત્વાત્ ।
[112।14-112।15]
સા હિ સમાપત્તિર્વિભૂતરૂપસંજ્ઞા ।
[112।15]
તત એવ તર્હિ બલવત્ત્વાત્ પ્રવર્ત્તિષ્યતે કિમ્ પુનર્નિશ્રયેણ ।
[112।15-112।16]
ઇદં ચાપિ વક્તવ્યમ્ ।
[112।16-112।17]
યથા રૂપિણાં સત્ત્વાનાં રૂપં નિશ્રિત્ય પ્રવર્ત્તતે નિકાયસભાગો જીવિતેન્દ્રિયં ચ એવમરૂપિણાં સત્ત્વાનાં કિં નિશ્રિત્ય પ્રવર્ત્તતે ।
[112।17]
તદેવ દ્વયમન્યો ઽન્યમ્ ।
[112।18]
રૂપિણામપિ તર્હિ કિમર્થં ન તદેવ દ્વયમન્યોન્યમ્ ।
દુર્બલત્વાત્તયોઃ ।
[112।18-112।19]
તત્રેદાનીં કેન બલવત્ત્વામ્ ।
[112।19]
સમાપત્તિવિશેષજત્વાત્ ।

[112।19-112।20]
તદેતચ્ચિત્તસન્તતૌ સમાનં ચિત્તચૈત્તેષુ વા ।
[112।20-112।21]
તસ્માન્નાસ્ત્યરૂપિણાં સત્ત્વાનાં ચિત્તસન્તતેરન્યોન્યમ્ નિશ્રય ઇતિ સૌત્રાન્તિકાઃ ।
[112।21-112।23]
અપિ તુ યસ્યાશ્ચિત્તસન્તતેરાક્ષેપહેતુરવીતતૃષ્ણો રૂપે તસ્યાઃ સહ રૂપેણ સંભવાદ્રૂપં નિશ્રિત્ય પ્રવૃત્તિર્યસ્યાસ્તુ હેતુર્વીતતૃષ્ણો રૂપે તસ્યા અનપેક્ષ્ય રૂપં પ્રવૃત્તિઃ ।
[112।23]
હેતોસ્તદ્વિમુખત્વાદિતિ ।
[112।24]
અથ કસ્માદેતે કામરૂપારૂપ્યધાતવ ઇત્યુચ્યન્તે ।
સ્વલક્ષણધારણાદ્ધાતુઃ ।
[112।25-112।26]
કામપ્રતિસંયુક્તોધાતુઃ કામધાતુઃ રૂપપ્રતિસંયુક્તો ધાતૂ રૂપધાતુર્મધ્યપદલોપાદ્વજ્રબાલકવત્ મરિચપાનકવચ્ચ ।
[112।26]
નાત્ર રૂપમસ્તિત્યરૂપઃ ।
[112।27]
અરૂપસ્ય ભાવ આરુપ્યમ્ ।
રૂપણીયો વા રૂપ્યઃ ।
[112।27-112।28]
ન રૂપ્યો ઽરૂપ્યસ્તદ્ભાવ આરૂપ્યમ્ ।
[112।28]
તત્પ્રતિસંયુક્તો ધાતુરારૂપ્યધાતુઃ ।
[112।28-113।01]
કામાનાં ધાતુઃ કામધાતુઃ કામાન્ યો દધાતિ ।
[113।01]
એવં રૂપારૂપ્યધાતૂ વેદિતવ્યૌ ।
કો ઽયં કામો નામ ।
[113।01-113।02]
સમાસાતઃ કવડીકારાહાર મૈથુનોપસંહિતો રાગઃ ।
[113।03-113।04]
"ન તે કામા યાનિ ચિત્રાણિ લોકે સંકલ્પરાગઃ પુરુષસ્ય કામઃ ।
તિષ્ઠન્તિ ચિત્રાણિ તથૈવ લોકે અઠાત્ર ધીરા વિનયન્તિ કામમ્" ॥
ઇતિ
[113।05]
ગાથાભિધાનાન્ ।
અજીવક આર્યશારિપુત્રં પ્રત્યાહ
[113।06-113।07]
"ન તે કામા યાનિ ચિત્રાણિ લોકે સંકલ્પરાગં વદસીહ કામમ્ ।
ભિક્ષુર્ભવિષ્યત્યપિ કામભોગી સંકલ્પયન્ સો ઽકુશલાન્ વિતર્કાન્" ।
[113।08]

આર્યશારિપુત્ર આહ
[113।09-113।10]
તે ચેત્કામા યાનિ ચિત્રાણિ લોકે સંકલ્પરાગો યદિ તે ન કામઃ ।
શાસ્તા ઽપિ તે ભવિતા કામભોગી દૃષ્ટ્વૈવ રૂપાણિ મનોરમાણિ"॥
[113।11-113।12]
કિં પુનર્યે કેચન ધર્માઃ કામરૂપારુપ્યધાતુષુ સમુદાચરન્તિ સર્વે તે કામરૂપારૂપ્યપ્રતિસંયુક્તાઃ ।
[113।12]
નેત્યાહ ।
કિં તર્હિ ।
યેષુ કામરૂપારુપ્યરાગા અનુશેરતે ।
[113।13]
કે પુનરમી કામરૂપારૂપ્યરાગાઃ ।
[113।13-113।14]
યે કામરૂપારૂપ્યધાતુષ્વનુશેરતે ।
[113।14]
ઇદમિદાનીં તદશ્વવન્ધીયમ્ ।
કસ્યાયમશ્વબન્ધો યસ્યાયમશ્વઃ ।
[113।14-113।15]
કસ્યાયમશ્વઃ ।
[113।15]
યસ્યાયમશ્વબન્ધઃ ।
ઇત્યુભયમપિ ન જ્ઞાયતે ।
નેદમશ્વબન્ધીયમ્ ।
[113।15-113।16]
કૃતનિર્દેશાનિ હિ સ્થાનાનિ કામધાતૌ ।
[113।16]
તેષ્વવીતરાગસ્ય યો રાગઃ સ કામરાગઃ ।
[113।17]
યત્રાનુશેતે સો ઽપિ ધર્મઃ કામપ્રતિસંયુક્તઃ ।
[113।17-113।18]
એવં રૂપારૂપ્યરાગાવધોવીતરાગસ્ય યથાયોગં વેદિતવ્યૌ ।
[113।18]
અસમાહિતભૂમિકો વા રાગઃ કામરાગઃ ।
[113।18-113।19]
ધ્યાનારૂપ્યેષુ રાગો રૂપારૂપ્યરાગઃ ।
[113।19]
નિર્માણચિત્તે કથં કામરાગઃ ।
[113।19-113।20]
શ્રુત્વા પરિહાય ચ તદાસ્વાદનાત્ ।
[113।20]

નિર્માણવશેન વા નિર્માયક ચિત્તો ઽપિ રાગઃ ।
ગન્ધરસનિર્માણાદ્વા ।
[113।21]
તસ્ય કામવચરત્વમ્ ।
રૂપાવચરેણ તયોરનિર્માણાત્ ।
કિં પુનરેકમેવ ત્રૈધાતુકમ્ ।
[113।22]
ત્રૈધાતુકાનામન્તો નાસ્તિ ।
યાવદાકાશં તાવન્તો ધાતવઃ ।
[113।22-113।23]
અથ એવ ચ નાસ્ત્યપૂર્વસત્ત્વપ્રાદુર્ભાવઃ ।
[113।23-113।24]
પ્રતિબુદ્ધોત્પાદં ચાસંખ્યેયસત્ત્વપરિનિર્વાણે ઽપિ નાસ્તિ સત્ત્વાનાં પરિક્ષય આકાશવત્ ।
[113।25]
કથમવસ્થાનં લોકધતૂનાં ।
[113।25-113।27]
તિર્યક્સૂત્ર ઉક્તં તદ્યથા "ઈષાધારે દેવે વર્ષતિ નાસ્તિ વીચિર્વા અન્તરિકા વ અન્તરીક્ષાદ્વારિધારાણાં પ્રપતન્તીનામ્ ।
[113।27-113।28]
એવં પૂર્વસ્યાં દિશિ નાસ્તિ વીચિર્વા અન્તરિકા વા લોકધાતૂનાં સંવર્ત્તમાનાનાં વિવર્ત્તમાનાં ચ ।
[113।28-113।29]
યથા પૂર્વસ્યાં દિશિ એવં દક્ષિણાસ્યાં પશ્ચિમાયામુત્તરસ્યામિ"તિ ।
[113।29]
નતૂક્તમૂર્ધ્વમધશ્ચેતિ ।
[114।01]
ઊર્ધ્વમપ્યધ્હો ઽપીત્યપરે ।
નિકાયાન્તરપાઠાદ્ ।
અકનિષ્ઠાદૂર્ધ્વં પુનઃ કામધાતુઃ ।
[114।02]
કામધાતોશ્ચાધઃ પુનરકનિષ્ઠાઃ ।
યશ્ચૈકસ્માત્ કામધાતોર્વીતરાગઃ સ સર્વેભ્યઃ ।
[114।03]
એવં રૂપારૂપ્યેભ્યઃ ।
[114।03-114।04]
યશ્ચ પ્રથમધ્યાનસંનિશ્રયાદ્ધિ ઉત્પાદયતિ સ યત્ર લોકધાતૌ જાત ઉત્પાદયતિ તત્રત્યમેવ બ્રહ્મલોકમુપાગચ્છતિ નાન્યમ્ ।
[114।04-114।05]
ય એતે ત્રયો ધાતવ ઉક્તાઃ ।
[114।06]
નરકાદિસ્વનામોક્તા ગતયઃ પઞ્ચ તેષુ
[114।07]
નરકાસ્તિર્યઞ્ચઃ પ્રેતા દેવા મનુષ્યા ઇતિ ।

[114।07-114।08]
સ્વૈરેવ નામભિસ્તેષુ પઞ્ચ ગતયઃ પ્રોક્તાઃ ।
[114।08]
કામધાતો ચતસ્રો ગતયઃ પઞ્ચમ્યાશ્ચ પ્રદેશઃ ।
[114।08-114।09]
રૂપારૂપ્યધાત્વોરેકસ્યા દેવગતેઃ પ્રદેશઃ ।
[114।09]
કિં પુનર્ગતિનિર્મુક્તાઃ સન્તિ ધાતવો યત ધાતુષ્વિત્યુચ્યન્તે ।
[114।10]
સન્તિ કુશલક્લિષ્ટભાજનાન્તરાભવસ્વભાવા અપિ ધાતવઃ ।
યાસ્તુ પઞ્ચ ગતયઃ ।
[114।11]
તાઃ ।
[114।12]
અક્લિષ્ટાવ્યાકૃતા એવ સત્ત્વાખ્યા નાન્તરાભવઃ
[114।13]
અનિવૃતાવ્યાકૃતા એવ ગતયઃ ।
અન્યથા હિ ગતિસંભેદઃ સ્યાત્ ।
[114।13-114।14]
સત્ત્વાખ્યા એવ ચ નચાન્તરાભવસ્વભાવાઃ ।
[114।14-114।15]
પ્રજ્ઞ્યપ્તિપૂક્તમ્ "ચતસૃભિર્યોનિભિઃ પઞ્ચ ગતયઃ સંગૃહીતા નતુ પઞ્ચભિર્ગતિભિશ્ચતસ્રો યોનયઃ ।
[114।15]
કિમસંબૃહીતમ્ ।
[114।16]
અન્તરાભવ" ઇતિ ।
ધર્મસ્કન્ધે ઽપિ ચોક્તમ્ "ચક્ષુર્ધાતુઃ કતમઃ ।
[114।16-114।18]
ચત્વારિ મહાભૂતાન્યુપાદાય યો રૂપપ્રસાદશ્ચક્ષુશ્ચક્ષુરિન્દ્રિયં ચક્ષુરાયતનં ચક્ષુર્ધાતુનરિકસ્તૈર્યગ્યોનિકં પૈતૃવિષયિકો દેવ્યો માનુષ્યકો ભાવનામયો ઽન્તરાભવિકશ્ચે"તિ ।
[114।18-114।19]
સૂત્રે ઽપિ ચ બહિષ્કૃતો ઽન્તરાભવો ગતિભ્યઃ ।
[114।19]
કસ્મિન્ સૂત્રે ।
[114।19-114।20]
"સપ્ત ભવા નરકભવસ્તિર્યગ્ભવઃ પ્રેતભવો દેવભવો મનુષ્યભવઃ કર્મભવો ઽન્તરાભવ" ઇતિ ।
[114।20-114।21]
અત્ર હિ પઞ્ચ ગતયઃ સહેતુકાઃ સહાગમનાશ્ચોક્તાઃ ।
[114।21]
અથ એવ ચાનિવૃતાવ્યાકૃતાઃ સિધ્યન્તિ ।
[114।22]

તદ્ધેતોઃ કર્મભવસ્ય તાભ્યો બહિષ્કરણાત્ ।
કાશ્મીરાશ્ચ સૂત્રં પઠન્તિ ।
[114।22-114।24]
સ્થવિરશારિપુત્રેણોક્તં "નારકાણામાયુષ્મન્નાસ્રવાણાં સંમુખીભાવાન્નરકવેદનીયાનિ કર્માણિ કરોત્યુપચિનોતિ ।
[114।24-114।25]
તેષામાયુષ્મન્ કાયવાઙ્મનોવઙ્કાનાં કાયવાઙ્મનોદોષકષાયાણા નરકેષુ રૂપં સંજ્ઞા વેદના સંસ્કારો વિજ્ઞાનં વિપાકો વિપચ્યતે ।
[114।26-224।26]
નિર્વૃત્તે વિપાકે નારક ઇતિ સંખ્યાં ગચ્છતિ ।
[114।26-114।27]
તત્રાયુષ્મન્નારકો નોપલભ્યતે ઽન્યત્ર તેભ્યો ધર્મેભ્ય" ઇતિ ।
[114।27]
અતો ઽપ્યનિવૃતાવ્યાકૃતા એવ ગતયઃ ।
[114।27-115।01]
પ્રકરણાગ્રન્થસ્તર્હિ પરિહાર્યો "ગતિષુ સર્વે ઽનુશયા અનુશેરત" ઇતિ ।
[115।01-115।02]
પ્રતિસંધિચિત્તાનિ હિ ગતીનાં પઞ્ચપ્રકારાણિ સન્ત્યતઃ સપ્રવેશગતિગ્રહણાદદોષ એવ ।
[115।02-115।03]
ગ્રામગ્રહણે ગ્રામોપચાર ગ્રહણવત્ ।
[115।03]
કુશલક્લિષ્ટા અપીત્યપરે ।
[115।03-115।04]
યક્તૂક્તમ્ "કર્મભવસ્ય તાભ્યો બહિષ્કરણા"દિતિ ।
[115।04]
નાવશ્યં પૃથગ્વચનાદ્બહિષ્કૃતો ભવતિ ।
[115।04-115।05]
તદ્યથા પઞ્ચસુ કષાયેષુ ક્લેશદૃષ્ટિકષાયૌ પૃથગુક્તૌ ।
[115।05]
ન ચ દૃષ્ટયો ન ક્લેશાઃ ।
[115।05-115।06]
એવં કર્મભવો ઽપિ ગતિશ્ચ સ્યાત્ ।
[115।06]
પૃથક્ ચાસ્ય વચનં સ્યાત્ ગતિહેતુજ્ઞાપનાઋથમ્ ।
[115।07]
અન્તરાભવે ઽપ્યેષ પ્રસઙ્ગઃ ।
નાયોગાત્ ।
ગચ્છન્તિ તામિતિ ગતિઃ ।
[115।07-115।08]
નચાન્તરાભવો ગન્તવ્યશ્ચ્યુતિદેશ એવોત્પાદનાત્ ।
[115।08]
આરૂપ્યા અપિ ગતિર્ન ભવિષ્યન્તિ ।

[115।09-015।09]
ચ્યુતિદેશ એવોત્પાદાત્ ।
[115।09-115।10]
એવં તર્હ્યન્તરાભવત્વાદેવાન્તરાભવો ન ગતિર્ગત્યન્તરાલત્વાત્ ।
[115।10]
યદિ હિ ગતિઃ સ્યાદન્તરાભવ ઇત્યેવ ન સ્યાત્ ।
[115।10-115।11]
યતર્હિ સ્થવિરશારિપુત્રેણોક્તં "નિર્વૃત્તે વિપાકે નારક ઇતિ સંખ્યાં ગચ્છતી"તિ ।
[115।11-115।12]
નિર્વૃત્તે વીપાક ઇત્યુક્તઃ નતુ વિપાક એવેતિ ।
[115।12-115।13]
યત્તર્હ્યક્તં "તત્રાયુષ્મન્નારકો નોપલભ્યતે ઽન્યત્ર તેભ્યો ધર્મેભ્ય" ઇતિ ।
[115।13-115।14]
ગતિગામિનઃ પુદ્ગલદ્રવ્યસ્ય પ્રતિષેધં કરોતિ નાન્યત્ર સ્કન્ધેભ્ય ઉપલભ્યતે નારક ઇતિ ન તુ સ્કન્ધાન્તરપ્રતિષેધમ્ ।
[115।14-115।15]
અવ્યાકૃતા એવ તુ ગતયો વર્ણ્યન્તે વૈભાષિકૈઃ ।
[115।15]
તાશ્ચ વિપાકસ્વભાવા એવેત્યેકે ।
[115।15-115।16]
ઔપચયિકસ્વભાવા અપીત્યપરે ।
[115।17]
અત્રૈવ પઞ્ચગતિકે ધાતુત્રયે યથાક્રમં વેદિતવ્યાઃ
[115।18]
નાનાત્વકાયસંજ્ઞાશ્ચ નાનાકાયૈકસંજ્ઞિનઃ ।
[115।19]
વિપર્યયાચ્ચૈકકાયસંજ્ઞાશ્ચારૂપિણસ્રયઃ
[115।20]
વિજ્ઞાનસ્થિતયઃ સપ્ત
[115।21-115।22]
સૂત્રે ઉક્તઃ "રુપિણઃ સન્તિ સત્ત્વા નાનાત્વકાયા નાનાત્વસંજ્ઞિનસ્તદ્યથામનુષ્યાસ્તદેકત્યાશ્ચ દેવાઃ ।
[115।22]
ઇયં પ્રથમા વિજ્ઞાનસ્થિતિઃ ।
કતમે પુનસ્તે તદેકત્યા દેવાઃ ।
[115।23]
કામાવચરાઃ પ્રથમઘ્યાનભૂમિકાશ્ચ પ્રથમાભિનિર્વૃત્તવર્જ્યાઃ" ।
[115।23-115।24]
નાનાત્વેન કાય એષામિતિ નાનાત્વકાયાઃ ।
[115।24]
અનેકવર્ણલિઙ્ગસંસ્થાનત્વાત્ ।
[115।24-115।25]

નાનાત્વેન સંજ્ઞા નાનાત્વસંજ્ઞા ।
[115।25-115।24]
સૈષામસ્તીતિ નાનાત્વસંજ્ઞિનઃ ।
[115।25]
સુખદુઃખાદુઃખાસુખસંજ્ઞિત્વાત્ ।
[115।25-115।27]
રૂપિણઃ સન્તિ નાનાત્વકાયા એકત્વસંજ્ઞિનસ્તદ્યથા દેવા બ્રહ્મકાયિકા યે તત્પ્રથમાભિનિર્વૃત્તાઃ ।
[115।27]
ઇયં દ્વિતીયા વિજ્ઞાનસ્થિતિઃ ।
[115।27-115।28]
તે હિ પ્રથમાભિનિર્વૃત્તાઃ સર્વ એકૈકસંજ્ઞિનો ભવન્તિ અનેન વયં બ્રહ્મણા સૃષ્ટા ઇતિ ।
[115।28-115।29]
બ્રહ્મણો ઽપ્યેવં ભવતિ મયૈતે સૃષ્ટા ઇત્યભિન્નકારસંજ્ઞાનાદેકત્વસંજ્ઞિનઃ ।
[115।29-115।31]
અન્યથૈવ તુ મહાબ્રહ્મણ આરોહપરિણાહ આકૃતિવિગ્રહો વાગ્ભાષા ચીવરધારણં ચ અન્યથા તત્પર્ષદ ઇતિ નાનાત્વકાયાઃ ।
[115।31-116।02]
યદિદમુક્તં સૂત્રે "તેષામેવં ભવતિ ઇમં વયં સત્ત્વમદ્રાક્ષ્મ દીર્ઘાયુષં દીર્ઘમધ્વાનં તિષ્ઠન્તં યાવદહો વતાન્યે ઽપિ સત્ત્વા ઇહોપપદ્યેરન્મમ સભામતાયામિ"તિ ।
[116।02]
અસ્ય ચ સત્ત્વસ્યૈવઞ્ચેતસઃ પ્રણિધિર્વયં ચેહોપપન્ના ઇતિ ।
[116।02-116।03]
કથં તમદ્રાક્ષુઃ ।
[116।03]
આભાસ્વરસ્થા ઇત્યેકે ।
[116।03-116।05]
તતો હિ તે પ્રચ્યુતાઃ કથમિદાનીમલબ્ધાયાં દ્વિતીયધ્યાનસમાપત્તૌ તદ્ભૂમિકં પૂર્વેનિવાસમસ્માર્ષુઃ લબ્ધાયાં વા કથં મહાબ્રહ્માલમ્બનાં શીલવ્રતપરામર્શદૃષ્ટિં નિવિષ્ટાઃ ।
[116।05]
અન્તરાભવસ્થા અદ્રાક્ષુરિત્યપરે ।
[116।06]
તત્રાપિ ન દીર્ઘમધ્વાનમવસ્થાતું સંભવઃ પ્રતિબન્ધાભાવાદિતિ ।
[116।06-116।07]
કથં તેષામેવં ભવતિ સ્મ "ઇમં વયં સત્ત્વમદ્રાક્ષ્મ દીર્ઘાયુષં દીર્ઘમધ્વાનં તિષ્ઠન્તમિ"તિ ।
[116।08-116।09]
તસ્માત્તત્રસ્થા એવ તે તસ્ય પૂર્વવૃત્તાન્તં સમનુસ્મરન્ત એવ દીર્ઘમધ્વાનં તિષ્ઠન્તં દૃષ્ટવન્તો દૃષ્ટ્વા ચ પશ્ચાદદ્રાક્ષ્મેત્યેષાં બભૂવ ।
[116।09-116।10]
રુપિણઃ સન્તિ સત્ત્વા એકત્વકાયા નાનાત્વસંજ્ઞિનસ્તદ્યથા દેવા આભાસ્વરાઃ ।
[116।10]
ઇયં તૃતીયા વિજ્ઞાનસ્થિતિઃ ।
[116।10-116।11]
અત્ર પુનઃ પર્યન્તગ્રહણાત્સકલદ્વિતીયધ્યાનગ્રહણં વેદિતવ્યમ્ ।
[116।11-116।12]

અન્યથા હિ પરીત્તાભા અપ્રમાણાભાશ્ચ કસ્યાં વિજ્ઞાનસ્થિતૌ વ્યવસ્થાપ્યેરન્ ।
[116।12-116।13]
તત્રાભિન્નવર્ણલિઙ્ગસંસ્થાનત્વાદેકત્વકાયાઃ ।
[116।13]
સુખસંજ્ઞિત્વાદદુઃખાસુખસંજ્ઞિત્વાચ્ચ નાનાત્વસંજ્ઞિનઃ ।
[116।14-116।15]
તે કિલ મૌલ્યાં ભૂમૌ સૌમનસ્યેન્દ્રિયપરિખિન્નાઃ સામન્તકાદુપેક્ષેન્દ્રિયં સંમુખીભવન્તિ ।
[116।15-116।16]
સામન્તકે ચોપેક્ષેન્દ્રિયપરિખિન્નાઃ પુનમૌલ્યા ભુમેઃ સૌમનસ્યેન્દ્રિયં સંમુખીકુર્વન્તિ ।
[116।16-116।17]
યથા કામરતિપરિખિન્ના ઈશ્વરા ધર્મરતિં પ્રત્યનુભવન્તિ ધર્મરતિપરિખિન્નાઃ કામરતિમિતિ ।
[116।17]
નનુ ચ શુભકૃત્સ્નેષ્વપ્યેષ પ્રસ્ઙ્ગઃ ।
[116।17-116।18]
ન તેષાં તેન સુખેનાસ્તિ પરિખેદઃ ।
[116।18]
કિં કારણમ્ ।
[116।18-116।19]
શાન્તં હિ તત્સુખમશાન્તં ચ સૌમનસ્યં ચેતસ ઉત્પ્લાવકત્વાદિતિ સૌત્રાન્તિકા વ્યાચક્ષતે ।
[116।19-116।20]
સૂત્ર ઉક્તં "યથા તે નાનાત્વસંજ્ઞિનઃ ।
[116।20-116।22]
તત્ર યે સત્ત્વા આભાસ્વરે દેવનિકાયે ઽચિરોપપન્ના ભવન્તિ નૈવ સંવર્ત્તનીકુશલા ન વિવર્ત્તનીકુશલા અસ્ય લોકસ્ય તે તામર્ચિષં દૃષ્ટ્વા ભીતાઃ સન્ત ઉદ્વિજન્તે સંવેગમાપદ્યન્તે ।
[116।22]
સહૈવૈષા ઽર્ચિઃ શૂન્યં બ્રાહ્મં વિમાનં દગ્ધ્વા ઽર્વાગાગમિષ્યતીતિ ।
[116।23-116।24]
તત્ર યે સત્ત્વા આભાસ્વરે દેવનિકાયે ચિરોપપન્નાઃ સંવર્ત્તનીકુશલા વિવર્ત્તનીકુશલાશ્ચાસ્ય લોકસ્ય તે તાન્ સત્ત્વાન્ ભીતાનાશ્વાસયન્તિ ।
[116।24-116।25]
મા ભૈષ્ટ માઋષાઃ મા ભૈષ્ટ માર્ષાઃ ।
[116।25]
પૂર્વમપ્યેષા ઽર્ચિઃ શૂન્યં બ્રાહ્મં વિમાનં દગ્ધ્વા ઽત્રૈવાન્તર્હિતે"તિ ।
[116।26-116।27]
અતો ઽર્ચિષ આગમવ્યપગમસંજ્ઞિત્વાત્ ભીતા ભીતસંજ્ઞિત્વાચ્ચ તે નાનાત્વસંજ્ઞિનો ન સુખાદુઃખાસુખસંજ્ઞિત્વાદિતિ ।
[116।27-116।28]
રૂપિણઃ સન્તિ સત્ત્વા એકત્વકાયા એકત્વસંજ્ઞિનસ્તદ્યથા દેવાઃ શુભકૃત્સ્નાઃ ।
[116।28]
ઇયં ચતુર્થી વિજ્ઞાનસ્થિતિઃ ।
[116।28-117।01]
તત્રાભિન્નવર્ણસંસ્થાનલિઙ્ગત્વાદેકત્વકાયાઃ ।
[117।01]

એકત્વસંજ્ઞિનઃ સુખસંજ્ઞિત્વાત્ ।
[117।01-117।02]
તત્ર પ્રથમે ધ્યાને ક્લિષ્ટયા સંજ્ઞયા એકત્વસંજ્ઞિનઃ ।
[117।02-117।03]
દ્વિતીયે કુશલયા સંજ્ઞયા નાનાત્વસંજ્ઞિનસ્તૃતીયે વિપાકજયા સંજ્ઞયાએકત્વસંજ્ઞિનઃ ।
[117।03-117।04]
આરુપ્યાસ્ત્રયો યથાસૂત્રમિત્યેતાઃ સપ્ત વિજ્ઞાનસ્થિતયઃ ।
[117।04]
કા ઽત્ર વિજ્ઞાનસ્થિતિઃ ।
[117।04-117।05]
તત્પ્રતિસંયુક્તાઃ પઞ્ચ સ્કન્ધાશ્ચત્વારશ્ચ યથાયોગમ્ ।
[117।05]
શેષં કસ્માન્ના વિજ્ઞાનસ્થિતિઃ ।
પ્[11705]
યસ્માત્
[117।06]
શેષં તત્પરિભેદવત્ ।
[117।07]
કિં પુનઃ શેષમ્ ।
દુર્ગતયશ્ચતુર્થ ધ્યાનં ભવગ્રં ચ ।
[117।07-117।08]
અત્ર હિ વિજ્ઞાનપરિભેદાઃ સન્ત્યત એવ ન વિજ્ઞાનસ્થિતિઃ ।
[117।08]
કઃ પુનઃ પરિભેદઃ યેન વિજ્ઞાનં પરિભિદ્યતે
[117।08-117।09]
તત્રાપાયેષુ દુઃખા વેદના પરિભેદ ઉપધાતિદત્વાત્ ।
[117।09]
ચતુતેં ધ્યાને આસંજ્ઞિકમસંજ્ઞિસમાપત્તિશ્ચ ।
[117।10]
ભવાગ્રે નિરોધસમાપત્તિશ્ચિત્તસન્તતિચ્છેદાત્ ।
પુનરાહ ।
[117।10-117।11]
યત્રેહસ્થાનાં ગન્તુકામતા તત્રસ્થાનાં ચાવ્યુચ્ચલિતુકામતા ઽસૌ વિજ્ઞાનસ્થિતિરુક્તા ।
[117।11-117।12]
અપાયેષુ ચોભયં નાસ્હિ ।
[117।12-117।13]
ચતુર્થે ધ્યાને સત્ત્વા ઉચ્ચલિતમાનસાઃ પૃથગ્જના આસંજ્ઞિકં પ્રવેષ્ટુકામા આર્યાઃ શુદ્ધાવાસાન્ ભવાગ્રાનપટુપ્રચારત્વાન્ન વિજ્ઞાનસ્થિતિરિતિ ।
[117।14]
એતાશ્ચ સપ્ત વિજ્ઞાનસ્થિતયો યથોક્તાઃ ।
[117।15]