Language

ENहिગુ
Scripture Library

Abhidharmakośabhāṣya · Part 161180

[094|16-094|17]
tadatra heturvastuśabdenoktastasmādastyevāsaṃskṛtaṃ dravyata iti vaibhāṣikāḥ /
[094|17]
tasya tu hetuphale na vidyete iti /
gataṃ tāvadetat /
[094|18]
athaiṣāṃ phalānāṃ katamat phalaṃ kasya hetoḥ /
[094|19]
vipākaphalamantyasya
[094|20]
vipākaheturantye 'bhihitatvāt antyaḥ /
tasya vipākaphalam /
[094|21]
pūrvasyādhipataṃ phalam /
[094|22]
kāraṇahetuḥ pūrvamuktatvāt pūrvaḥ /
tasyādhipajaṃ phalam /
[094|22-094|23]
anāvaraṇabhāvamātreṇāvasthitasya kimādhipatyam /
[094|23-094|24]
etadeva aṅgībhāvo 'pi cāsti kāraṇahetostadyathā "pañcasu vijñānakāyeṣudaśānāmāyatanānāṃ bhājanaloke ca karmaṇām /
[094|24-094|25]
śrotrādīnāmapyasti cakṣurvijñānotpattau pāraṃparyeṇādhipatyam /
[094|25-094|26]
śrutvā draṣṭukāmatotpatte" rityevamādi yojyam /
[094|27]
sabhāga sarvatragayorniṣyandaḥ
[094|28]
sadṛśaphalatvādanayorniḥṣyandaphalam /
[095|01]
pauruṣaṃ dvayoḥ
[095|02]
sahabhūsaṃprayuktakahetvoḥ puruṣakāraphalam /
puruṣabhāvavyatirekāt puruṣakāraḥ puruṣaṃ eva /
[095|03]
tasya phalaṃ pauruṣam /
ko 'yaṃ puruṣakāro nāma /
yasya dharmasya yat kāritram /
[095|04]
puruṣakāra iva hi puruṣakāraḥ /

tadyathā kākajaṅghā oṣadhirmattahastī manuṣya iti /
[095|05]
kimanyeṣāmapyasti puruṣakāraphāmutāho dvayoreva /
[095|05-095|06]
anyeṣāmapyastyanyatra vipākahetoḥ /
[095|06-095|07]
yasmātsahotpannaṃ vā samanantarotpannaṃ vā puruṣakāraphalaṃ bhavati /
[095|07]
na caivaṃ vipākaḥ /
tasyāpyasti viprakṛṣṭapuruṣakāraphalam /
[095|07-095|08]
yathā karṣakāṇāṃ sasyamityapare /
[095|09]
kiṃ punaridaṃ vipākaphalaṃ nāma kiṃ yāvadadhipatiphalam /
[095|10]
vipāko 'vyākṛto dharmaḥ /
[095|11]
anivṛtāvyākṛto hi dharmaḥ vipākaḥ /
asattvākhyo 'pi syādata āha /
[095|12]
sattvākhyaḥ
[095|13]
aupacayiko 'pi syāt naiḥṣyandiko 'pyat āha /
[095|14]
vyākṛtodbhavaḥ /
[095|15]
kuśalākuśalaṃ hi vipākaṃ prati vyākaraṇādvyākṛtam /
[095|15-095|16]
tasmādya utarakālaṃ bhavati na saha nāntaraṃ sa vipākaḥ /
[095|16]
etadvipākasya lakṣaṇam /
[095|16-095|17]
kasmādasattvākhyo 'rthaḥ karmajo na vipākaḥ /
[095|17]
sādhāraṇatvāt /
anyo 'pi hi tattathaiva paribhoktuṃ samarthaḥ /
[095|18]
asādhāraṇastu vipākaḥ /
nahyanyakṛtasya karmaṇo 'nyo vipākaṃ pratisaṃvedayate /
[095|18-095|19]

adhipatiphalaṃ kasmāt pratisaṃvedayate /
[095|19]
sādhāraṇakarmasaṃbhūtatvāt /
[095|20]
niḥṣyando hetusadṛśaḥ /
[095|21]
hetoryaḥ sadṛśo dharmaḥ sa niṣyandaphalam /
tadyathā sabhāgasarvatragahetvoḥ /
[095|21-095|22]
yadi sarvatragahetorapi samānaṃ phalaṃ kasmānna sabhāgahetoreveṣyate /
[095|22-095|23]
yasmāt bhūmitaḥ kliṣṭatayā cāsya sādṛśyaṃ natu prakārataḥ /
[095|23-095|24]
yasya tu prakārato 'pi sādṛśyaṃ so 'bhyupagamyata eva sabhāgahetuḥ /
[095|24-095|25]
atha eva yo yasya sabhāgahetuḥ sarvatragaheturapi sa tasyeti catuṣkoṭikaḥ kriyate /
[095|25]
prathamā koṭirasarvatragaḥ sabhāgahetuḥ /
[095|25-095|26]
dvitīyā 'nyanaikāyikaḥ sarvatragahetuḥ /
[095|26]
tṛtīyaikanaikāyikaḥ sarvatragahetuḥ /
[095|26-095|27]
caturthyatānākārānsthāpayitveti /
[096|01]
visaṃyogaḥ kṣayo dhiyā
[096|02]
kṣayo nirodhaḥ /
dhīḥ prajñā /
tenā pratisaṃkhyā nirodho visaṃyogaphalamityuktaṃ bhavati /
[096|03]
yadvalājjāyate yattatphalaṃ puruṣakārajam /
[096|04-096|05]
tadyathā adharabhūmikasya prayogacittasyoparibhūmikaḥ samādhiḥ sāsravasyānāsravo dhyānacittasya nirmāṇacittamityevamādi /
[096|05-096|06]
pratisaṃkhyānirodhastu yadvalāt prāpyata iti vaktavyam /
[096|07-095|607]
apūrvaḥ saṃskṛtasyaiva saṃskṛto 'dhipateḥ phalam
[096|08]
pūrvotpannādanyaḥ saṃskṛto dharmaḥ saṃskṛtasyaiva sarvasyādhipatiphalam /

[096|08-096|09]
puruṣādhipatiphalayoḥ kiṃ nānā kāraṇam /
[096|09]
kartuḥ puruṣakāraphalam /
akarturapyadhipatiphalam /
[096|10]
tadyathā śilpini śilpaṃ puruṣakāraphalamadhipatiphalaṃ ca /
anyeṣāmadhipatiphalameva /
[096|11]
athaiṣāṃ hetūnāṃ katammo hetuḥ kasminkāle phalaṃ pratigṛhṇāti dadāti vā /
[096|12]
vartamānāḥ phalaṃ pañca gṛhṇanti
[096|13]
nātītāḥḥ pratigṛhītatvānnāpyanāgatā niṣpuruṣakāratvāt /
kāraṇaheturapyevam /
[096|13-096|14]
sa tu nāvaśyaṃ saphala iti nocyate /
[096|15]
dvau prayacchataḥ /
[096|16]
sahabhūsaṃprayuktakahetū varttamānau phalaṃ prayacchataḥ /
[096|16-096|17]
samānakālameva hyanayeḥ phaladānagrahaṇam /
[096|18]
varttamānābhyatītau dvau
[096|19]
phalaṃ prayacchataḥ sabhāgasarvatragahetū /
yuktaṃ tāvadyadatītāviti /
[096|19-096|20]
atha kathaṃ varttamānau niṣyandaphalaṃ prayacchataḥ /
[096|20]
samanantaranivarttanāt /
[096|20-096|21]
nivṛtte tu phale tau cābhyatītau bhavataḥ /
[096|21]
phalaṃ cāpi dattaṃ na punastadeva dattaḥ /
[096|21-096|22]
asti kuśalaḥ sabhāgahetuḥ phalaṃ pratigṛhṇāti na dadātīti catuṣkoṭikaḥ /
[096|22-096|23]
prathamā koṭiḥ kuśalamūlāni samucchindan yāḥ prāptīḥ sarvapaścādvijahāti /

[096|23-096|24]
dvitīyā kuśalamūlāni pratisaṃdadhāno yāḥ sarvaprathamaṃ pratilabhate /
[096|24]
evaṃ tu vaktavyam /
[096|24-096|25]
syāttā eva pratisaṃdadhānasya tṛtīyā asamucchinnakuśalamūlasya śeṣāsvavasthāsu /
[096|25]
caturthyatānākārān sthāpayitvā /
[096|26]
akuśalasya tu prathamā koṭiḥ /
[096|26-096|28]
kāmavairāgyamanuprāpnuvan yāḥ prāptīḥ sarvapaścādvijahāti dvitīyā kāmavairāgyāt parihīyamāṇo yāḥ sarvaprathamaṃ pratilabhate /
[096|28]
evaṃ tu vaktavyam /
[096|28-096|29]
syāttā eva parihīyamāṇasya /
[096|29]
tṛtīyā kāmāvītarāgasya śeṣāsvavasthāsu /
[096|29-097|01]
caturthyatānākārān sthāpayitvā /
[097|01-097|02]
evaṃ nivṛtāvyākṛtasyāpyarhattvaprāptiparihāṇito yathāyogaṃ yojyam /
[097|02]
anivṛtāvyākṛtasya paścātpādakaḥ /
[097|02-097|03]
yāstāvat dadāti pratigṛhṇātyapi saḥ /
[097|03]
syāt pratigṛhṇāti na dadātyarhataścaramāḥ skndhāḥ /
[097|03-097|04]
sālambananiyamena tu kṣaṇaśaḥ /
[097|04]
kuśalaḥ sabhāgahetuḥ phalaṃ pratigṛhlāti na dadātīti /
catuṣkokṭikaḥ /
[097|05]
prathamā koṭiḥ kuśalacittānantaraṃ kliṣṭamavyākṛtaṃ vā cittaṃ saṃmukhīkarotīti /
[097|06]
dvitīyā viparyayāt /
tṛtīyā kuśalacittānantaraṃ kuśalameva /
[097|06-097|07]
caturthyatānākārān sthāpayitvā /

[097|07]
evamakuśalādayo 'pi yojyāḥ /
kathaṃ punaḥ phalaṃ pratigṛhītaṃ bhavati /
[097|08]
tasya bījabhāvopagamāt /
[097|09]
eko 'tītaḥ prayacchati
[097|10]
vipākaheturatīta eva phalaṃ prayacchati /
yasmānna saha vā samanantaro vā 'sti vipākaḥ /
[097|11]
punaranye caturvidhaṃ phalamāhuḥ /
pratiṣṭhāphalam /
[097|11-097|12]
yathā jalamaṇḍalaṃ vāyumaṇḍalasya yāvattṛṇādayaḥ pṛthivyāḥ /
[097|12]
prayogaphalam /
yathā 'śubhāyā yāvadanutpādajñānam /
[097|13]
sāmagrīphalam /
yathā cakṣurādīnāṃ cakṣurvijñānādīni /
bhāvanāphalam /
[097|13-097|14]
yathā rūpāvacarasya cittasya nirmāṇam /
[097|14-097|15]
etattu puruṣakārādhipatiphalayorantarbhūtam /
[097|15]
uktā hetavaḥ phalāni ca //
[097|16-097|17]
tatra katame dharmāḥ katibhiḥ hetubhirutpadyanta ityāha samāsata ime caturvidhā dharmāstadyathā kliṣṭā dharmā vipākajāḥ prathamānāsravāstebhyaśca śeṣāḥ /
[097|17-097|18]
ke punaḥ śeṣāḥ /
[097|18]
vipākavarjyāḥ avyākṛtāḥ prathamānāsravakṣaṇavarjyāśca kuśalā iti /
[097|18-097|19]
ete caturvidhā dharmāḥ /
[097|20-097|21]
kliṣṭā vipākajāḥ śeṣāḥ prathamāryā yathākramam /
vipākaṃ sarvagaṃ hitvā tau sabhāgaṃ ca śeṣajāḥ
[097|22]

kliṣṭā dharmā vipākahetuṃ hitvā śeṣebhyaḥ pañcabhyo jāyante /
[097|22-097|23]
vipākajā sarvatragahetuṃ hetvā śeṣebhyaḥ pañcabhya eva /
[097|23-097|24]
śeṣā dharmāstau vipākasarvatragahetū hitvā śeṣebhyaścaturbhryo jāyante /
[097|24-097|25]
prathamānāsravāstau ca vipākasarvatragahetū sabhāgahetuṃ ca hitvā śeṣebhyaḥ tribhyo jāyante /
[097|26]
katame ime dharmāścaturvidhā nirdiṣṭā ityāha
[097|27]
cittacaittāḥ
[097|28]
atha ye cittaviprayuktā rūpiṇaśca dharmāste kathamityāha /
[097|29]
tathā 'nye 'pi saṃprayuktakavarjitāḥ /
[097|30-098|01]
prayuktakahetunaikena varjitāḥ anye 'pi kliṣṭādayo dharmāstathaivotpadyante yathā cittacaīttāḥ /
[098|01]
tatra kliṣṭāścatubhryo vipākajāśca /
[098|01-098|02]
śeṣāstribhyaḥ prathamānāsravā dvābhyām /
[098|02]
ekahetusaṃbhūto nāsti dharmaḥ //
samāpto hetuvistaraḥ //
[098|03]
pratyayāḥ katame /
[098|04]
catvāraḥ pratyayā uktāḥ
[098|05]
kvavoktāḥ /
sūtre /
"catasraḥ pratyayatāḥ /
[098|05-098|06]
hetupratyayatā samanantarapratyayatā ālambanapratyayatā adhipatipratyayatā ce"ti /
[098|06]
pratyayajātiḥ pratyayatā /
tatra
[098|07]
hetvākhyaḥ pañca hetavaḥ
[098|08]

kāraṇahetuvarjyāḥ paṇyca hetavo hetupratyayaḥ /
[098|09]
cittacaittā acaramā utpannāḥ samanantaraḥ /
[098|10]
arhataḥ paścimānapāsyotpannāścittacaittāḥ samanantarapratyayaḥ /
[098|10-098|11]
samaścāyamanantaraśca pratyaya iti samanantarapratyayaḥ /
[098|11]
ata eva rūpaṃ na samanantarapratyayo viṣamotpatteḥ /
[098|12-098|13]
tathāhi kāmāvacarasya rūpasyānantaraṃ kadācit kāmāvacaraṃ rūpāvacaraṃ cāvijñaptirūpamutpadyate kadācitkāmāvacaraṃ cānāsravaṃ ceti vyākulo rūpasaṃmukhībhāvaḥ /
[098|14-098|15]
avyākulastu samanantarapratyayaḥ aniruddha evaikasminnaupa cayikarūpasantāne dvitīyotpatteriti bhadantavasumitraḥ /
[098|15]
alpabahutarotpatteriti bhadantaḥ /
[098|15-098|16]
kadāciddhi mahato rūpādalpamutpadyate /
[098|16]
tadyathā palālarāśerbhasma /
kadācidalpādvahūtpadyate /
[098|16-098|17]
tadyathā vaṭanikāyāḥ krameṇa yāvadanekaśākhāvaroho nyagrodha iti /
[098|17-098|18]
nanu cāsti caittānā mapyalpabahutarotpattiḥ /
[098|18-098|19]
kuśalākuśalāvyākṛteṣu cittesu savitarkasavicārādau ca samādhitraye /
[098|19]
asti jātyantaraṃ prati na svajātim /
[098|19-098|20]
nahi kadācidvahutarā vedanotpadyate saṃjñādayo vā /
[098|20-098|21]
kiṃ punaḥ svajātereva samanantarapratyayo bhavati /
[098|21]
naitadasti /
[098|21-098|22]
sakala eva kalāpaḥ sakalasya kalāpāntarasya samanantarapratyayo natvalpakādvedanādidravyāt prabhūtaṃ vedanādi dravyamutpadyata ityetāvadevātrottam /
[098|23]
santānasabhāgikāstu manyante "svajātereva samanantarapratyayaḥ /
[098|23-098|24]
tadyathā cittaṃ cittasyaiva vedanā vedanāyā eve"ti vistaraḥ /

[098|24-098|26]
yadā tvakliṣṭāntaraṃ kliṣṭamutpadyate tasya kleśasya pūrvaniruddhaḥ kleśaḥ samanantarapratyayastadyathā nirodhasamāpatticittaṃ vyutthānacittasyeti /
[098|26]
tadetanna vatsryate /
[098|26-098|27]
prathamānāsravacittānutpattiprasaṅgat cittaviprayuktā api saṃskārāḥ /
[098|27-098|29]
ata eva vyākulasaṃmukhībhāvānna samanantarapratyayastraivātukāpratisaṃyuktānāṃ yugapat saṃmukhībhāvāt /
[098|29]
kasmādanāgato neṣyate samanantarapratyayaḥ /
[098|29-099|01]
vyākulatvādanāgatasyādhvanaḥ pūrvottaratā 'bhāvāt /
[099|01-099|02]
kathaṃ tarhi bhagavān jānāti amuṣyānāgatattyānantaramidamanāgataṃ bhāvīti /
[099|02]
atītasāṃpratānumānāt /
[099|02-099|03]
atītaṃ kilādhvānaṃ paśyati bhagavānevañjātīyakātkarmaṇaḥ evañjātīyako vīpākaḥ utpanno dharmādvā dharmaḥ /
[099|04]
idaṃ cāpi saṃpratyevañjātīyakaṃ karma /
[099|04-099|05]
tasmādato 'pyevañjātīyako vipāka utpatsyate dharmādvā dharma iti jānāti /
[099|05]
nacānyat jñānamānumānikaṃ bhavati /
[099|05-099|07]
yasmādatītasāṃpratānumānena bhagavān vikīrṇānyanāgatāni dravyāṇi pratyakṣamīkṣitvā jānātyanena pudgalenaivaṃvidhaṃ karma kurvatedamanāgataṃ phalaṃ parigṛhītamiti /
[099|07-099|08]
evaṃ tarhi bhagavān pūrvāntamadṛṣṭvā 'parāntaṃ na jānīyāt /
[099|08]
anye punarāhuḥ /
[099|08-099|10]
phalacihnabhūtaḥ sattvānāṃ santatau cittaviprayuktaḥ saṃskāraviśeṣo 'sti yaṃ vyavalokya bhagavānanāgataṃ jānātyasaṃmukhīkṛtvāpi dhyānamabhijñāṃ ceti /
[099|10-099|11]
naimiktiko hi nāma bhagavān syādevaṃ sati na punaḥ sākṣātkārī /
[099|11]
tasmātsarvamicchāmātreṇa bhagavān jānātīti sautrāntikāḥ /
[099|12]
"acintyo hi buddhānāṃ buddhiviṣaya" ityuktaṃ bhagavatā /
[099|12-099|13]
atha asatyanāgatasya kramaniyamāvasthāne kasmādagradharmānantaraṃ duḥkhe dharmajñānakṣāntirevotpadyate nānyo dharmaḥ /

[099|14]
evaṃ yāvadvarjo pamānantaraṃ kṣayajñānamevotpadyate nānyo dharma iti /
[099|15]
yasya yatpratibaddha utpādaḥ sa tasyānantaramutpadyate /
[099|15-099|16]
tadyathā vījādīnāmaṅkurādayo vināpi samanantarapratyayeneti /
[099|16]
kasmādarhataścaramāścittacaittā na samanantarapratyayaḥ /
[099|17]
anyacittāsaṃbandhanāt /
[099|17-099|18]
nanu caivaṃ samanantaraniruddhaṃ cittaṃ mano bhavatītyanantara vijñānābhāvāt mano 'pi caramaṃ cittaṃ na prāpnoti /
[099|18-099|19]
āśrayabhāvapratibhāvitaṃ mano na kāritraprabhāvitamityastyevāśrayabhāvaḥ /
[099|19-099|20]
kāraṇāntaravaikalyāttu vijñānāntaraṃ notpadyata iti /
[099|20-099|21]
kāritraprabhāvitastu samanantarapratyayastena yo dharmaḥ phalaṃ kpratigṛhītaḥ sa sarvairapi dharmaīḥ sarvaprāṇibhirvā na śakyaṃ pratibnddhuṃ yathā notpadyate /
[099|21-099|22]
ye dharmāścittasamanantarāścittanirantarā api te /
[099|22]
catuṣkoṭikaḥ /
[099|22-099|23]
prathamā koṭiracittakāyāḥ samāpattervyutthāna cittaṃ dvitīyādayaśca samāpattikṣaṇāḥ /
[099|23-099|24]
dvitīyā koṭiḥ prathamasya samāpattikṣaṇasya sacittakāyāścāvasthāyā jātyādayaḥ /
[099|24-099|25]
tṛtīyā koṭiḥ prathamaḥ samāpattikṣaṇaḥ sacittikā cāvasthā /
[099|25-099|26]
caturthī koṭi dvīrtīyādīnāṃ samāpattikṣaṇānāṃ jātyādayo vyutthānacittasya ca /
[099|26-099|27]
ye dharmāścittasamanantarāḥ samāpattinirantarā api te /
[099|27]
catuṣkoṭikaḥ /
[099|27-100|01]
ye tṛtīyāvaturthyau te prathamādvitīye ye prathamādvitīye te tṛtīyācaturthyau karttavye /
[100|01-100|02]
kathamidānīṃ dūrāntaravicchinnaṃ vyutthānacittaṃ samāpatticittasya samanantaramityucyate /
[100|02]
cittāntarāvyavahitatvāt //

uktaḥḥ samanantarapratyayaḥ //
[100|03]
ālambanaṃ sarvadharmāḥ /
[100|04]
yathāyogaṃ cakṣurvijñānasya sasaṃprayogasya rūpam /
śrotravijñānasya śabdaḥ /
[100|04-100|05]
grāṇavijñānasya gandhaḥ /
[100|05]
jihvāvijñānasya rasaḥ /
kāyavijñānasya spraṣṭavyam /
[100|05-100|06]
mannovijñānasya sarvadharmāḥ /
[100|06]
yo dharmo yasya dharmasyālambanaṃ na kadācitsa dharmastaddharmasya nālambanam/
[100|07]
anālambyamāno 'pi tathālakṣaṇatvād /
[100|07-100|08]
yathā 'nidhyamānamapīndhanamucyate kāṣṭhādikaṃ tathālakṣāṇatvāditi /
[100|08-100|09]
ta ete cittacaitā dharmā āyatanadravyalakṣaṇaniyamenālambane yathāsvaṃ niyatāḥ /
[100|09]
kimāśrayaniyamenāpi niyatāḥ /
omityāha /
[100|09-100|10]
utpannāstvāśrayasahitā anutpannā hyatītā āśrayaviśliṣṭāḥ /
[100|10]
atītā apyāśrayasahitā ityapare //
[100|11]
ukta ālambanapratyayaḥ //
[100|12]
kāraṇākhyo 'dhipaḥ smṛtaḥ
[100|13]
ya eva kāraṇahetuḥ sa evā dhipatipratyayaḥ /
[100|13-100|14]
adhiko 'yaṃ pratyaya ityadhipatipratyayaḥ /
[100|14-100|15]
ālambanapratyayo 'pi savandharmāḥ adhipatipratyayo 'pīti kimastyādhikyam /
[100|15]
na jātu sahabhuvo dharmā ālambanaṃ bhavanti /

[100|15-100|16]
bhavanti tvadhipati pratyaya ityasyaivādhikyam /
[100|16]
adhikasya vā pratyayaḥ /
[100|16-100|17]
sarvaḥ sarvasya saṃskṛtasya svabhāvavarjyasya /
[100|17]
syāddharmo dharmasya caturbhirapi pratyayairna pratyayaḥ /
[100|17-100|18]
syātsvabhāvaḥ svabhāvasya parabhāvo 'pi /
[100|18]
syātsaṃskṛtamasaṃskṛtasyāsaṃskṛtaṃ cāsaṃskṛtasya /
[100|19-100|18]
athaite pratyayāḥ kāritraṃ kurvantaḥ kimavasthe dharme kurvanti /
[100|19-100|20]
hetupratyayastāvat pañcavidha uktaḥ /
[100|20]
tatra
[100|21]
nirudhyamāne kāritraṃ dvī hetū kurutaḥ /
[100|22]
nirudhyamānaṃ nāma varktamānam /
nirodhābhimukhatvāt /
[100|22-100|23]
tatra sahabhūsaṃprayuktakahetu kāritraṃ kurutaḥ /
[100|23]
sahotpanne 'pi phale tayorvyāpāraḥ /
[100|24]
trayaḥ /
[100|25]
jāyamāne
[100|26]
jāyamānaṃ nāmānāgatamutpādābhimukham /
[100|26-100|27]
tatra sabhāgasarvatragavipākahetavaḥ kāritraṃ kurvanti /
[100|27]
evaṃ tāvaddhetupratyayaḥ /
[101|01]
tato 'nyau tu pratyayau tadviparyayāt
[101|02-101|03]

yena kāritranyāyena hetupratyayau dvidhā kṛtvoktastadviparyayātsamanatarapratyayālambanapratyayau veditavyau /
[101|03-101|04]
samantarapratyayo jāyamāne kāritraṃ karotyavakāśadānāt /
[101|04]
ālambanapratyayo nirudhyamāne /
varttamānaiścittacaitairgrahaṇāt /
[101|04-101|05]
adhipatipratyayastu sarvasyāmavasthāyāmanāvaraṇabhāvenāvasthita ityetadevāsya kāritram //
[101|06]
uktāḥ sakāritrāḥ pratyayāḥ //
[101|07]
atha katamo dharmaḥ katibhiḥ pratyayairutpadyate /
[101|08]
caturbhiścattacaittā hi
[101|09]
tatra hetupratyaya eṣāṃ sarve pañca hetavaḥ /
[101|09-101|10]
samantarapratyayaḥ pūrvakāścittacaittā anyairavyavahitāḥ /
[101|10]
ālambanapratyayo yathāyogaṃ pañca viṣayāḥ sarve dharmāśca /
[101|10-101|11]
adhipatipratyayaḥ svabhāvarjyāḥ sarvadharmāḥ /
[101|12]
samāpattidvayaṃ tribhiḥ /
[101|13]
nirodhāsaṃjñisamāpattyo rālambanapratyayo nāsti /
nahi te ālambike /
[101|13-101|14]
hetupratyayastutayordvividho hetuḥ /
[101|14-101|15]
sahabhūhetuśca jātyādayaḥ sabhāgahetuśca pūrvotpannā samānabhūmikāḥ kuśalā dharmāḥ /
[101|15]
samanantarapratyayaḥ sasaṃprayogaṃ samāpatticittam /
[101|15-101|16]
adhipatipratyayaḥ pūrvavat /
[101|16]
cittābhisaṃskārajatvādete samāpattī cittasamanantare /
[101|16-101|17]
cittotpattivibandhakatvāt na samanantarapratyayaḥ /
[101|18]

dvābhyāmanye tu jāyante
[101|19-101|20]
anye tu viprayuktā rūpiṇaśca dharmā hetvadhipatipratyayābhyāṃ jāyante yathāvihitameva /
[101|20-101|21]
āha tu "pratyayebhyo bhāvā upajāyante na punaḥ sarvasyaiva jagataḥ īśvarapuruṣapradhānādikaṃ kāraṇamiti /
[101|21]
ko 'tra hetuḥ /
yadi khalu hetukṛtāṃ siddhiṃ manyase /
[101|22]
nanu ca atha evāsya vādasya vyudāsaḥ prāpnotyekaṃ kāraṇamīśvarādikaṃ sarvasyeti /
[101|23]
apica
[101|24]
neśvarādeḥ kramādibhiḥ
[101|25]
yadi hyekameva kāraṇamīśvaraḥ syādanyadvā yugapatsarveṇa jagatā bhavitavyaṃsyāt /
[101|26]
dṛśyate ca bhāvānāṃ kramasaṃbhavaḥ /
[101|26-101|27]
sa tarhi cchandavaśā dīśvarasya syādayamidānīmutpadyatāmayaṃ nirudhyatāmayaṃ paścāditi /
[101|27]
cchandabhedāttarhi siddhamanekaṃ kāraṇaṃ syāt /
[101|27-102|01]
sa cāpi cchandarbhedo yugapatsyāttaddhetorīśvarasyābhinnatvāt /
[102|01-102|02]
kāraṇāntarabhedāpekṣaṇe vā neśvara eva kāraṇaṃ syāt /
[102|02-102|04]
teṣāmapi ca kramotpattau kāraṇāntarabhedāpekṣaṇādanavasthāprasaṅga syādityanantarabhedāyāḥ kāraṇaparaṃparāyā anāditvābhyupagamādayamīśvarakāraṇādhimuktaḥ śākyayūrvīyameva nyāyaṃ nātivṛttaḥ syāt /
[102|04-102|05]
yogapadye 'pīśvaracchandānāṃ jagato na yaugapadyam /
[102|05]
yathācchandamutpādanādi ti cet /
na /
[102|05-102|06]
teṣāṃ paścādviśeṣābhāvāt /
[102|06]
kaśca tāvadīśvarasyeyatā sargaprayāsenārthaḥ /
[102|06-102|08]
yadi prītistāṃ tarhi nāntareṇopāye śaktaḥ kartumiti na tasyāmīśvaraḥ syāttathaiva cānyasmin /
[102|08-102|09]

yadi ceśvaro narakādiṣu prajāṃ bahubhiścetibhirūpasṛṣṭāṃ sṛṣṭvā tena prīyate namo 'stu tasmai tādṛśāyeśvrāya /
[102|09]
sugītaścāyaṃ tamārabhya śloko bhavati /
[102|10]
"yannirdahati yattīkṣṇo yadugro yatpratāpavān /
[102|11]
māṃsaśoṇitamajjādo yattato rudra ucyata" iti /
[102|12-102|13]
ekaṃ khalvapi jagataḥ kāraṇaṃ parigṛhṇatā 'nyeṣāmarthānāṃ pratyakṣaḥ puruṣakāro nihgṛhṇtaḥ syāt /
[102|13]
sahāpi ca kāraṇaiḥ kāraka mīśvaraṃ kalpayatā kevalo bhaktivādaḥ syat /
[102|14]
kāraṇebhyo 'nyasya tadutpattau vyāpārādarśanāt /
[102|14-102|15]
sahakāriṣu cānyeṣu kāraṇeṣvīśvaro neśvaraḥ syāt /
[102|15]
athādisarga īśvarahetukaḥ /
[102|15-102|16]
tasyāpyanyānapekṣatvādīśvaravadanāditvaprasaṅga /
[102|16]
evaṃ pradhāne 'pi yathāyogaṃ vācyam /
[102|16-102|17]
tasmānna lokasyaikaṃ kāraṇamasti /
[102|17]
svānyevaiṣāṃ karmāṇi tasyāṃ tasyāṃ jātau janayanti /
[102|17-102|18]
akṛtabuddhayastu varākāḥ svaṃ svaṃ vipākaphalaṃ cānubhavanta īśvaramaparaṃ mithyā parikalpayanti /
[102|19]
gatametadyattu khalu taduktaṃ "dvābhyāmanye tu jāyanta" iti /
[102|20]
atha kathaṃ bhūtāni bhūtānāṃ hetupratyayaḥ /
[102|21]
dvidhā bhūtāni taddhetuḥ
[102|22]
bhūtaheturityarthaḥ /
sabhāgasahabhūhetubhyāṃ
[102|23]
bhautikasya tu pañcadhā /
[102|24]
bhautikasya tu bhūtāni pañcaprakāro hetuḥ /

katham /
[102|25]
"jananānniḥśrayāt sthānādupastambhogavṛṃhaṇāt"
[102|26]
so 'yaṃ kāraṇahetureva punaḥ paṇycadhā bhinnaḥ /
[102|26-102|27]
jananahetustebhya utpatteḥ /
[102|27-102|28]
niśrayaheturjātasya bhūtānuvidhāyitvāt puruṣakāraphalādācāryādiniḥśrayavat /
[102|28]
pratiṣṭhāheturādhārabhāvāt /
citrakṛtyavat /
[103|01]
upastambhaheturanucchedahetutvāt /
[103|01-103|02]
evameṣāṃ janmavikārādhārasthitivṛddhihetutvamākhyātaṃ bhavati /
[103|03]
tridhā bhautikamanyonyaṃ /
[103|04]
hetusahabhūsabhāgavipākahetubhiḥ kāraṇaheturaviśeṣayattitvāt na sarvadā gaṇyate /
[103|04-103|05]
tatra sahabhūheturanyonyaṃ cittānuparivartti kāyavākkarma /
[103|05]
nānyadupādāyarūpam /
[103|05-103|06]
sabhāgahetuḥ sarvaṃ pūrvotpannaṃ sabhāgasya /
[103|06]
vipākaheturyasya vākkarmaṇaścakṣurādayo vipākaḥ /
[103|07]
bhūtānāmekadhaiva tat
[103|08]
bhūtānāṃ tu tadbhūtikaṃ rūpaṃ vipākahetureva yasya kāyavākkarmaṇo bhūtāni vipākāḥ /
[103|09-103|10]
abhedena cittacaittāḥ samanantarapratyaya uktā niyamastu noktaḥ kasya cittasyānantaraṃ kasyotpaktiriti /
[103|10]
sa idānīṃ vaktavyaḥ /
[103|10-103|11]
tatra tāvat samāsena dvādaśa cittāni /
[103|11]
kimarthamityāha

[103|12]
kuśalākuśalaṃ kāme nivṛtānivṛtaṃ manaḥ /
[103|13]
kāmadhātau catvāri cittāni /
[101|13]
kuśalamakuśalaṃ nivṛtāvyākṛtamanivṛtāvyākṛtaṃ ca /
[103|14]
rūpārūpyeṣvakuśalādanyatra
[103|15]
rūpadhātāvakuśalaṃ nāsti /
trīṇi santi /
evamārūpyadhātau /
[103|15-103|16]
ityetāni sānusravāṇi daśa cittāni bhavanti /
[103|17]
anāsravaṃ dvidhā
[103|18]
śaikṣamaśaikṣaṃ ca /
evametāni dvādaśa cittāni bhavanti /
tatra
[103|19]
kāme nava śubhāccittāccittāni
[103|20]
anantaramiti paścādvakṣyati /
[103|20-103|21]
kāmadhātau yatkuśalaṃ cittaṃ tasmādanantaraṃ nava cittānyutpadyante /
[103|21]
svabhūmikāni catvāri /
rūpāvacare dve /
[103|21-103|22]
samāpattikāle kuśalaṃ pratisandhikāle nivṛtam /
[103|22]
ārūpyāvacaraṃ nivṛtameva pratisandhikāle /
[103|22-103|23]
ativiprakṛṣṭatvāt na kuśalam /
[103|23]
ārūpyā hi kāmadhātoścatasṛbhirdūratābhirdūre /
[103|23-103|24]
āśrayākārālambanapratipakṣadūratābhiḥ /
[103|24]

śaikṣamaśaikṣaṃ ceti /
[103|25]
aṣṭābhya eva tat /
[103|26]
tatra punaḥ kāmāvacaraṃ kuśalaṃ cittamaṣṭābhyaḥ samanantaramutpadyate /
[103|26-103|27]
svabhūmikebhyaścaturbhyo rūpāvacarābhyāṃ dvābhyām /
[103|27]
kuśalācca vyutthānakāle /
[103|27-103|28]
nivṛtācca kliṣṭasamāpattyutpīḍitasyādhārakuśalabhūmisaṃśrayaṇāt /
[103|28]
śaikṣāśaikṣābhyāṃ ca vyutthānakāle /
[104|01]
daśabhyo 'kuśalaṃ
[104|02-104|03]
śaikṣāśaikṣe hitvā kāmadhātau hi pratisandhimukhataḥ sarvebhyo rūpārūpyacittebhyaḥ samanantaramakuśalaṃ cittamutpadyate /
[104|04]
tasmāccatvāri /
[104|05]
akuśalāccittāt samanantaraṃ cittānyutpadyante svabhūmikānyeva /
[104|05-104|06]
yathā 'kuśalamuktaṃ kāmadhātau
[104|07]
nivṛtaṃ tathā
[104|08]
daśabhya eva samanantaram /
tasmācca punaścatvāryeva /
[104|09]
pañcabhyo 'nivṛtaṃ
[104|10]
kāma iti varttate /
anivṛtāvyākṛtaṃ cittaṃ pañcabhyaḥ samanantaramutpadyate /
[104|10-104|11]
svabhūmikebhya ścaturbhyo rūpāvacarācca kuśalānnirmāṇacittam /
[104|12]
tasmātsapta cittānyanantaram /
[104|13]
anivṛtāvyākṛṭātkāmāvacarātsvabhūmikāni catvāri /
rūpāvacare dve /

[104|13-104|14]
kuśalaṃ nirmāṇacittādanantaram /
[104|14]
kliṣṭam pratisandhikāle /
[104|14-104|15]
ārūpyāvacaraṃ ca kliṣṭam pratisandhikāla eva /
[104|16]
rūpe daśaikaṃ ca śubhāt
[104|17]
rūpe dhātau yatkukśalaṃ cittaṃ tasmādanantaramekādaśa cittānyutpadyante /
[104|17-104|18]
ārupyāvacaramanivṛtāvyākṛtaṃ varjayitvā /
[104|19]
navabhyastadanantaram
[104|20]
rūpāvacaraṃ tu kuśalaṃ cittaṃ navabhyaḥ samanantaramutpadyate /
[104|20-104|21]
kāmāvacaraṃ kliṣṭadvayamārupyāvacaraṃ cānivṛtāvyākṛtaṃ hitvā /
[104|22]
aṣṭābhyo nivṛtaṃ
[104|23]
nivṛtāvyākṛtaṃ rūpāvacaraṃ cittamaṣṭabhya utpadyate /
[104|23-104|24]
kāmāvacaraṃ kliṣṭadvayaṃ śaikṣāśaikṣe ca sthāpayitvā /
[104|25]
tasmāt ṣaṭ
[104|26]
rūpāvacarānnivṛtāvyākṛtādanantaraṃ ṣaṭ /
[104|26-104|27]
svabhūmikāni trīṇi kāmāvacarāṇi cānivṛtāvyākṛtaṃ muktvā /
[104|28]
tribhyo 'nivṛtaṃ punaḥ /
[104|29]
rūpāvacaramanivṛtāvyākṛtaṃ tribhyaḥ svabhūmikebhya eva /
[105|01]
tasmāt ṣaṭ
[105|02]
svabhūmikāni trīṇi /
kāmāvacare ca kliṣṭe /
ārūpyāvacaraṃ ca /

[105|02-105|03]
yathā rūpadhātāvanivṛtāvyākṛtamuktam /
[105|04]
evamārūpye tasya nītiḥ /
[105|05]
tatastadapyanivṛtāvyākṛtaṃ tribhya evotpadyate svabhūmikebhyaḥ /
[105|05-105|06]
tasmādapi ca ṣaḍevotpadyante /
[105|06]
svabhūmikāni trīṇi adharadhātukāni ca kliṣṭāni /
[105|07]
śubhātpunaḥ
[105|08]
nava cittāni
[105|09]
ārūpyāvacarātṛ kukśalānnava cittānyutpadyante /
[105|09-105|10]
kāmāvacaraṃ kukśalaṃ kāmarūpāvacare cānivṛtāvyākṛte hitvā /
[105|11]
tat ṣaṇṇāṃ
[105|12]
ārūpyāvacaraṃ kukśalaṃ svebhyastribhyo rūpāvacarāt kukśalācchaikṣāśaikṣābhyāṃ ca /
[105|13]
nivṛtātsapta
[105|14-105|15]
ārūpyāvacarānnivṛtātsvabhūmikāni trīṇi rūpāvacaraṃ kuśalaṃ nivṛtaṃ ca kāmāvacaraṃ kliṣṭadvayam /
[105|16]
tattathā /
[105|17]
tadapi saptabhya evotpadyate /
kāmarūpāvacarāṇi kliṣṭāni śaikṣāśaikṣe ca hitvā /
[105|18]
caturbhyaḥ śaikṣam /
[105|19]
traidhātukebhyaḥ kuśalebhyaḥ śaikṣācca /
[105|20]
asmāttu pañca
[105|21]
tānyeva catvāryaśaikṣaṃ ca /
[105|22]

Original text: Abhidharmakośabhāṣya · Edition: s of (1) P. Pradhan (ed.), Abhidharmakośabhāṣyam of Vasubandhu. (rev. 2nd ed.) Patna: K.P. Jayaswal Research Center, 1975. (2) Dwarikadas Shastri, Swami (ed.), Abhidharmakosa & Bhasya of Acarya Vasubandhu with Sphutartha Commentary of Acarya Yasomittra. (2 vols.) Varanasi: Bauddha Bharati, 1998. · Data entry Dan Lusthaus Paul Hackett · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc