Language

ENहिગુ
Scripture Library

Abhidharmakośabhāṣya · Part 141160

[083|14-083|16]
tena hyālambanāt manovijñānamutpadyate kuśalākuśālaṃ yataḥ krameṇa paścāccakṣurvijñānamiti kāraṇaparaparayā tasyāpi pratyayībhāvādasti sāmarthyam /
[083|16]
evamanyasyāpi pratipattavyam /
eṣā hi dik /
[083|16-083|17]
uktaḥ kāraṇahetuḥ /
[083|18]
sahabhūrye mithaḥphalāḥ /
[083|19]
mithaḥ pāraṃparyeṇa ye dharmāḥ parasparaphalāste parasparaḥ sahabhūheturyathā /
katham /
[083|20]
bhūtavaccittacittānuvartilakṣaṇalakṣyavat
[083|21]
catvāri mahābhūtānyanyonyaṃ sahabhūhetuḥ /
cittaṃ cittānuvarttināṃ dharmāṇāṃ te 'pi tasya /
[083|22]
saṃskṛtalakṣaṇāni lakṣyasya so 'pi taṣām /
[083|22-083|23]
evaṃ ca kṛtvā sarvameva saṃskṛtaṃ sahabhūheturyathāyogam /
[083|23-083|24]
vināpi cānyonyaphalatvena dharmo 'nulakṣaṇānāṃ sahabhūheturna tāni tasyetyupasaṃkhyātavyam //
[083|25]
ke punarete cittānuvarttino dharmāḥ /
[083|26]
caittā dvau saṃvarau teṣāṃ cetaso lakṣaṇāni ca /
[083|27]
cittānuvarttinaḥ
[083|28]
sarvecittasaṃprayuktāḥ /
dhyānasaṃvaro 'nāsravasaṃvarasteṣāṃ ca ye jātyādayaścittasya ca /
[083|28-084|01]
ete dharmāścittānuvarttina ucyante /
[084|01]
kathamete cittamanuparivarttante /
samāsataḥ
[084|02]
kālaphalādiśubhatādibhiḥ
[084|03]

kālastāvaccitenaikotpādasthitinirodhatayā ekādhvapatitatvena ca /
[084|03-084|04]
phalādibhirekaphalavipākaniḥṣyandatayā /
[084|04]
pūrvakastvekaśabdaḥ sahārthe veditavyaḥ /
[084|05]
śubhatādibhiḥ kuśalākuśalāvyākṛtacitte kuśalākuśalāvyākṛtatayā /
[084|05-084|06]
evaṃ daśabhiḥ kāraṇaiścittānuparivarttina ucyante /
[084|06-084|07]
tatra sarvālpa cittamaṣṭapañcāśato dharmāṇāṃ sahabhūhetuḥ /
[084|07-084|08]
daśānāṃ mahābhūmikānāṃ cattvāriṃśatastallakṣaṇānāmaṣṭānāṃ ca svalakṣaṇānulakṣāṇānām /
[084|08]
tasya punaścatuḥpañcāśaddharmāḥ sahabhūhetuḥ /
[084|08-084|09]
svānyanulakṣaṇāni sthāpayitvā /
[084|09]
caturdaśetyapare /
daśa mahabhūmikāḥ svānyeva ca lakṣaṇānīti /
[084|09-084|10]
tadetanna varṇayanti /
[084|10]
prakaraṇagrantho hyevaṃ virudhyeta /
[084|10-084|11]
"syādduḥkhasatyaṃ satkāyadṛṣṭihetukaṃ na satkāyadṛṣṭerhetuḥ /
[084|11-084|13]
satkāyadṛṣṭestatsaṃprayuktānāṃ ca dharmāṇāṃ jātiṃ jarāṃ sthitimanityatāṃ ca sthāpayitvā yattadanyat kliṣṭaṃ duḥkhasatyaṃ satkāyadṛṣṭihetukaṃ na satkāyadṛṣṭerhetuḥ /
[084|13]
satkāyadṛṣṭekśca heturyadetat sthāpitami" ti /
[084|13-084|15]
ye tarhi "tatsaṃprayuktānāṃ ca dharmāṇā mi" tyetanna pathanti tairapyetat pathitavyam arthato vaivaṃ boddhavyamiti kāśmīrāḥ /
[084|15]
yaktāvat sahabhūhetunā hetuḥ sahabhvapi tat /
[084|15-084|16]
syāttu sahābhūrna sahabhūhetunā hetuḥ /
[084|16]
dharmasyānulakṣaṇāni /
tāni cānyonyam /
[084|16-084|19]

anuparivarttyanulakṣanāni caivaṃ cittasya tāni cānyonyaṃ sapratighaṃ copādāyarūpamanyonyamapratighaṃ ca kiñcit sarvaṃ ca bhūtaiḥ prāptayaśca sahajāḥ prāptimataḥ sahabhuvo na sahabhūheturanekaphalavipāka niṣyandatvāt /
[084|19-084|20]
na caitāḥ sahacariṣṇavaḥ pūrvamapyutpatteḥ paścādapīti /
[084|20]
sarvamapyetat syāt /
[084|20-084|21]
kiṃ tu prasiddhahetuphalabhāvānāṃ bījādīnāmeṣa nyāyo na dṛṣṭa iti vaktavyametat kathaṃ sahotpannānāṃ dharmāṇāṃ hetuphalabhāva iti /
[084|22]
tadyathā pradīpaprabhayoraṅkuracchāyayośca /
[084|22-084|24]
saṃpradhāryaṃ tāvadetatkiṃ prabhāyāḥ pradīpo heturāhosvit pūrvotpannaiva sāmagrī saprabhasya pradīpasya sacchāyasyāṅdurasyotpattau heturiti /
[084|24]
itastarhi bhāvābhāvayostadvattvāt /
[084|24-084|25]
etaddhi hetuhetumato lakṣaṇamācakṣater hetukāḥ /
[084|25-084|26
yasya bhāvābhāvayoḥ yasya bhāvābhāvau niyamataḥ sa heturitaro hetumāniti /
[084|26-085|01]
sahabhuvām ca dharmāṇāmekasya bhāve sarveṣāṃ bhāva ekasyābhāve sarveṣāmabhāva iti yukto hetuphalabhāvaḥ /
[085|01]
syāttāvatsahotpannānāṃ parasparaṃ tu katham /
[085|02-085|03]
atha evāha evaṃ tarhyavinirbhāviṇo 'pyupādāyarūpasyānyonyameṣa prasaṅgaḥ bhūtaiśca sārdhaṃ cittānulakṣaṇādīnāṃ ce cittādibhiḥ /
[085|03-085|04]
tridaṇḍānyonyabalāvasthānavattarhi sahabhuvāṃ hetuphalabhāvaḥ sidhyati /
[085|04]
mīmāṃsyaṃ tāvadetat /
[085|04-085|06]
kimeṣāṃ sahotpannabalenāvasthānamāhosvit pūrvasāmagrīvaśāttathaivotpāda iti annyadapi ca tatra kiñcidbhavati sūtrakaṃ śaṅkuko vā pṛthivī vā dhārikā /
[085|06-085|07]
eṣāmapi nāmānye 'pi sabhāgahetutvādayo bhavantīti siddhaḥ sahabhūhetuḥ /
[085|08]
sabhāgahetuḥ katamaḥ /
[085|09]
sabhāgahetuḥ sadṛśāḥ
[085|10-085|11]
sadṛśā dharmāḥ sadṛśānāṃ dharmāṇāṃ sabhāgahetustadyathā kuśalāḥ pañca skandhāḥ kuśalānāmanyoyyaṃ kliṣṭāḥ kliṣṭānāmavyākṛtā avyākṛtānāṃ rūpamavyākṛtaṃ pañcānām /
[085|12]
catvārastu na rūpasyetyapare /
nyūnatvāt /

[085|12-085|13]
kalalaṃ kalalādīnāṃ daśānāmavasthānām arvudāyo 'rvudādīnāmekaikāparhāsenaikasminnikāyasabhāge /
[085|13-085|14]
anyeṣu tu samānajātīyeṣu daśāpyavasthā daśānām /
[085|14-085|15]
bāhyeṣvapi yavo yavasya śāliḥ śāleriti vistareṇa yojyam /
[085|15-085|16]
ye tu rūpaṃ rūpasya necchanti sabhāgahetuṃ teṣāmeṣa granthaḥ icchāvighātāyasaṃpravarttate "atītāni mahābhūtānyanāgatānāṃ mahābhūtānāṃ heturadhipati" riti /
[085|17]
kiṃ punaḥ sarve sadṛśānāṃ sabhāgahetaḥ /
netyāha /
kiṃ tarhi /
[085|18]
svanikāyabhuvaḥ /
[085|19]
svo nikāyo bhūścaiṣāṃ ta ime svanikāyabhuvaḥ /
[085|19-085|20]
pañca nikāyāḥ duḥkhadarśanaprahātavyo yāvat bhāvanāprahātavyaḥ /
[085|20]
nava bhūmayaḥ /
[085|20-085|21]
kāmadhāturaṣṭau ca dhyānārūpyāḥ /
[085|21]
tatra duḥkhadarśanaheyāḥ duḥkhadarśanaheyānāṃ sabhāgaheturnānyeṣām /
[085|21-085|22]
evaṃ yāvat bhāvanāheyā bhāvanāheyānām /
[085|22-085|24]
te 'pi kāmāvacarāḥ kāmāvacarāṇāṃ prathamadhyānabhūmikāḥ prathamadhyānabhūmikānāṃ yāvat bhavāgrabhūmikāstadbhūmikānāmevaṇānyaṣām /
[085|24]
te 'pi na sarve /
kiṃ tarhi /
[085|25]
agrajāḥ /
[085|26]
pūrvotpannāḥ paścimānāmutpannānutpannānāṃ sabhāgahetuḥ /
anāgatā naiva sabhāgahetuḥ /
[085|27]
evamatīte kuta etat āha /
śāstrāt /
"sabhāgahetuḥ katamaḥ /

[085|27-086|02]
pūrvotpannāni kuśalamūlānipaścādutpannānāṃ kuśalamūlānāṃ tatsaṃprayuktānāṃ ca dharmāṇāṃ svadhātau sabhāgahetunā hetuḥ /
[086|02]
evamatītānyatītapratyutpannānām /
[086|02-086|03]
atītapratyutpannānyanāgatānāmiti vaktavyam" /
[086|03-086|04]
idapi śāstraṃ "yo dharmo yasya dharmasya hetuḥ kadācitsa dharmastasya na hetuḥ /
[086|04]
āha /
[086|04-086|05]
na kadāciditi sahabhūsaṃprayuktakavipākahetvabhisandhivacanādadoṣaḥ eṣaḥ /
[086|05-086|06]
yastu manyate anāgato 'pi sa dharma utpadyamānāvasthāyāṃ sabhāgahetutve niyatībhūto bhavatyatastāṃ caramāvasthāmabhisaṃdhāyoktaṃ "na kadācinna heturi"ti /
[086|06-086|08]
tasyā yamaparihāro yasmātsa dharma utpadyamānāvasthāyāḥ pūrvaṃ sabhāgaheturabhūtvā paścāt bhavati /
[086|08-086|10]
ihapi ca praśne yo dharmo yasya dharmasya samanantaraḥ kadācit sa dharmastasya dharmasya na samanantara iti śakyamanayā kalpanayā vaktuṃ syānna kadāciditi /
[086|10]
kasmādevamāha /
[086|10-086|11]
yadi sa dharmo notpanno bhavatīti dvimukhasaṃdarśanārthaṃ yathā tatra tathehāpi karttavyam /
[086|11]
yathā ceha tathā tatreti /
[086|11-086|12]
evaṃ sati ko guṇo labhyata ityakauśala mevātra śāstrakārasyaiva saṃbhāvyeta /
[086|12-086|13]
tasmāt pūrvaka evātra parihāraḥ sādhuḥ /
[086|13-086|15]
yattarhīdamuktam "anāgatānāṃ satkāyadṛṣṭiṃ tatsaṃprayuktaṃ ca duḥkhasatyaṃ sthāpayitvā yattadanyat kliṣṭaṃ duḥkhasatyaṃ tatsatkāyadṛṣṭihetukaṃ na satkāyadṛṣṭerheturyattu sthāpitaṃ tatsatkāyadṛṣṭihetukaṃ satkāyadṛṣṭeśca heturi"ti /
[086|15-086|16]
anāgatasatkāyadṛṣṭisaṃprayuktaṃ duḥkhasatyaṃ sthāpayitvetyevametat karttavyamarthato 'pi caivaṃ boddhavyamiti /
[086|16-086|18]
idaṃ tarhi prajñaptibhāṣyaṃ kathaṃ nīyate "sarvadharmāścatuṣke niyatā hetauphale āśraye ālamvane niyatā" iti /
[086|18]
heturatra saṃprayuktakahetuḥ sahabhūhetuśca /
[086|18-086|19]
phalaṃ puruṣakāraphalamadhipatiphalaṃ ca /
[086|19]
āśrayaścakṣurādirālambanaṃ rūpādikamiti draṣṭavyam /

[086|19-086|20]
nanu caivaṃ sati sabhāga heturabhūtvā heturbhavatīti prāptam /
[086|20-086|21]
iṣyata evāvasthāṃ prati na dravyam /
[086|21]
avasthāphalalṃ hi sāmargyaṃ na dravyaphalam /
[086|21-086|22]
kiṃ punaḥ syādyadi vipākahetuvadanāgato 'pi sabhāgahetuḥ syāt /
[086|22]
śāstre tasya grahaṇaṃ syāt /
[086|22-086|23]
sa eva hi phaladānagrahaṇakriyāsamarthastasyaiva grahaṇādadoṣaḥ /
[086|23]
naitadasti /
[086|23-086|24]
niḥṣyandaphalena hi saphalaḥ sabhāgahetuḥ /
[086|24]
taccānāgatasyāyuktaṃ pūrvapaścimatā 'bhāvāt /
[086|24-086|25]
na cotpannamanāgatasya niṣyando yujyate /
[086|25]
yathā 'tītaṃ varttamānasya /
mā bhūddhetoḥ pūrvaṃ phalamiti /
[086|26]
nāstyanāgataḥ sabhāgahetuḥ /
vipākaheturapi evamanāgato na prapnoti /
[086|26-086|27]
vīpākaphalasya pūrvaṃ saha cāyogādanāgate cādhvati pūrvapaścimatā 'bhāvāt /
[086|27]
naitadasti /
[086|28-086|29]
sabhāgahetorvinā paurvāparyeṇa sadṛśaḥ sadṛśasya sabhāgaheturityanyonyahetutvādanyonyaniḥṣyandatā saṃprasajyeta /
[086|29]
nacānyonyaniḥṣyandatā yuktimatīti /
[087|01]
natveva vipākahetorvinā paurvāparyeṇānyonyahetuphalatā saṃprasajyate /
[087|01-087|02]
bhinnalakṣaṇātvāddhetuphalayoḥ /
[087|02-087|03]
tasmādavasthāvyavsthitaṃ eva sabhāgaheturlakṣaṇavyavasthitastupākaheturityanāgato 'pi na vāryate /

[087|04]
yaduktaṃ svabhūmikaḥ sabhāgaheturbhavatīti kimeṣa niyamaḥ sarvasya sāsravasyaiṣa niyamaḥ /
[087|05]
anyo 'nyaṃ navabhūmistu mārgaḥ
[087|06]
sabhāgaheturityadhikāraḥ /
[087|06-087|07]
anāgamye dhyānāntarikāyāṃ caturṣuraneṣu triṣu cārūpyeṣu mārgasatyamanyo 'nyaṃ sabhāgahetuḥ /
[087|07]
kiṃ kāraṇam /
[087|07-087|08]
āgantuko hyasau tāsu bhūmiṣu na taddhātupatitastadbhami kābhistṛṣṇābhirasvīkṛtatvāt /
[087|08-087|09]
ataḥ mānajātīyasyānyabhūmikasyāpi sabhāgaheturbhavati /
[087|09]
sa punaḥ /
[087|10]
samaviśiṣṭayoḥ
[087|11]
nyūnasya heturbhavati /
[087|11-087|12]
tadyathā duḥkhe dharmajñānakṣāntistasyā evānāgatāyāḥ sabhāgahetuviśiṣṭasyaca yāvadanutpādajñānasya /
[087|12-087|13]
anutpādajñānamanutpādajñānasyaivānyaviśiṣṭabhāvāt /
[087|13]
darśanabhāvanā 'śaikṣyamārgāstridhyekeṣām /
[087|13-087|14]
tatrāpi mṛdvindriyamārgo mṛdutīkṣṇendriyamārgasya hetuḥ /
[087|14]
tīkṣṇendriyamārgastīkṣṇendriyamārgasyaiva /
[087|14-087|15]
tadyathā śraddhānusāriśraddhādhimuktasamayavimukttamārgāḥ ṣaṇṇāṃ caturṇāṃ dvayośca /
[087|15-087|16]
dharmānusāriṣṭaprāptāsamayavimuktamārgāḥ trayāṇāṃ dvayorekasya /
[087|16-087|17]
kathaṃ punarūrdhvaṃbhūmikasyādhobhūmmikomārgaḥ samo vā bhavati viśiṣṭo vā /
[087|17]
indriyato hetūpacayataśca /
[087|17-087|18]
tatra darśanādimārgāṇāṃ mṛdumṛdvādīnāṃ cottarottara hetūpacitatarāḥ /

[087|18-087|19]
yadyapyekasantāne śraddhārnusārimārgayorasaṃbhavaḥ utpannastvanāgatasya hetuḥ /
[087|20]
kiṃ punaḥ mārga eva samaviśiṣṭayoḥ sabhāgaheturbhavati /
netyāha /
[087|20-087|21]
laukikā api hi
[087|22]
prayogajāstayoreva
[087|23]
samaviśiṣṭayoḥ sabhāgaheturbhavanti na nyūnasya /
yathā katame ityāha
[087|24]
śrutacintāmayādikāḥ /
[087|25-087|26]
ete hi prāyogikāḥ śrutacintābhāvanāmayā guṇāḥ samaviśiṣṭayoreva heturnanyūnānām /
[087|26-087|27]
tadyathā kāmāvacarāḥ śrutamayāḥ śrutacintāmayānāṃ cintāmayācintāmayānām /
[087|27]
bhāvanāmayābhāvāt /
[087|27-087|28]
rūpāvacarāḥ śrutamayāḥ śrutabhāvanāmayānāṃ cintāmayābhāvāt /
[087|28]
bhāvanāmayā bhāvanāmayānāmeva /
[087|28-087|29]
ārūpyāvacarābhāvanāmayā bhāvanāmayānāmeva /
[087|29-088|01]
teṣāmapi navaprakārabhedāt mṛdumṛdavaḥ sarveṣāṃ mṛdumadhyā aṣṭānāmityeṣānītiḥ /
[088|01-088|02]
upapattipratilambhikāstu kuśalā dharmāḥ sarve navaprakārāḥ paraspara sabhāgahetuḥ /
[088|02]
kliṣṭā apyevam /
[088|02-088|03]
anivṛtāvyākṛtāstu caturvidhāḥ /
[088|03]
vipākajā airyapathikāḥ śailpasthānikāḥ nirmāṇacittasahajāśca /
[088|03-088|04]
te yathākramaṃ catustrīdvekeṣāṃ sabhāgahetuḥ nirmāṇacittamapoi kāmāvacara caturdhyanaphalam /
[088|05]
tatra nottaradhyānaphalamadharadhyānaphalasya /

[088|05-088|06]
nahyābhisaṃskārikasya sabhāgahetorhīyamānaṃ phalaṃ bhavati /
[088|06-088|07]
tadyathā śāliryavādīnāṃ mā bhūnniṣphalaḥ prayatna iti /
[088|07-088|08]
ata eva cāhuḥ syādutpanno 'nāsravo 'nutpannasyāsravasya na hetuḥ syāttadyathā duḥkhe dharmajñānamutpanāmanutpannānāṃ duḥkhe dharmajñānakṣāntīnām/
[088|08-088|09]
sarvaṃ ca viśiṣṭaṃ nyūnasya na hetuḥ /
[088|09-088|10]
syādekasantānaniyataḥ pūrvapratilabdho 'nāsravo dharmaḥ paścādutpannasya nahetuḥ /
[088|10-088|11]
syādanāgatāḥ duḥkhe dharmajñānakṣāntayo duḥkhe dharmajñānasyayasmānna pūrvataraṃ phalamastyanāgato vā sabhāgahetuḥ /
[088|11-088|12]
syāt pūrvotpanno 'nāsravo dharmaḥ paścādutpannasyānāsravasya na hetuḥ /
[088|12]
syādavimātro nyūnasya /
[088|12-088|14]
tadyathottaraphalaparihīṇasyāvara phalasaṃmukhībhāve duḥkhe dharmajñānaprāptiścottarottara kṣaṇa sahotpannānāṃ duḥkhe dharmajñānakṣāntiprāptīnāṃ nyūnatvāditi /
[088|14]
uktaḥ sabhāgahetuḥ /
[088|15]
saṃprayuktakahetustu cittacaittāḥ /
[088|16]
evaṃ sati bhinnakālasantānajānāma pyanyonyasaṃprayuktakahetutvaprasaṅgaḥ /
[088|16-088|17]
ekākārā lambanāstarhi /
[088|17]
evamapi sa eva prasaṅgaḥ /
ekakālāstarhi /
[088|17-088|18]
evaṃ tarhi sati bhinnasantānajānāmapi prasaṅgo navacandrādīni paśyatām /
[088|18]
tasmāttarhi
[088|19]
samāśrayāḥ
[088|20]
samāna āśrayo yeṣāṃ te cittacaittāḥ anyonyaṃ saṃprayuktakahetuḥ /
[088|20-088|22]
samāna ityabhinnastatadyathā ya eva cakṣurindriyakṣaṇaścakṣurvijñānasyāśrayaḥ sa eva tatsaṃprayuktānāṃ vedanādīnāmeva yāvanmanaḥ /
[088|22]

indriyakṣaṇo manovijñānatsaṃprayukṭānāṃ veditavyaḥ /
[088|22-088|23]
yaḥ saṃprayuktakahetuḥ sahabhūheturapi saḥ /
[088|23]
atha kenārthena sahabhūhetuḥ kena saṃprayuktakahetuḥ /
[088|24]
anyonyaphalārthena sahabhūhetuḥ /
sahasārthikānyonyabalamārgaprayāṇavat /
[088|24-088|25]
pañcabhiḥ samatābhiḥ saṃprayogārthena saṃprayuktakahetuḥ /
[088|25-088|26]
teṣāmeva sārthikānāṃ samānānnapānādiparibhogakriyāprayogavat /
[088|26-088|27]
ekenāpi hi vinā sarveṇa na saṃprayujyanta ityayameṣāṃ hetubhāvaḥ /
[088|27]
uktaḥ saṃprayuktakahetuḥ /
[089|01]
sarvatragahetuḥ katamaḥ /
[089|02]
sarvatragākhyaḥ klilṣṭānāṃ svabhūmau pūrvasarvagāḥ /
[089|03]
svabhūmikāḥ pūrvotpannāḥ sarvatragā dharmāḥ paścimānāṃ kliṣṭānāṃ dharmāṇāṃ sarvatragahetuḥ /
[089|04]
tān punaḥ paścādanuśayanirdeśakośasthāna eva vyākhyāsyāmaḥ /
[089|04-089|05]
kliṣṭadharmasāmānyakāraṇatvenāyaṃ sabhāgahetoḥ pṛthak vyavasthāpyate /
[089|05-089|06]
nikāyāntarīyāṇāmapi hetutvādeṣāṃ hi prabhāveṇānyanaikāyikā api kleśā upajāyante /
[089|06-089|07]
kimāryapudgalasyāpi kliṣṭā dharmāḥ sarvatragahetukāḥ /
[089|07-089|08]
sarva eva kliṣṭā dharmā darśanaprahātavyahetukā iti kāśmīrāḥ /
[089|08-089|09]
tathā prakāraṇeṣūktaṃ "darśanaprahātavyahetukāḥ dharmāḥ katame /
[089|09]
kliṣṭā dharmāḥ yaśca darśanaprahātavyānāṃ dharmāṇāṃ vipāka iti /
[089|09-089|10]
avyākṛtahetukā dharmāḥ katame /
[089|10]
avyākṛtāḥ saṃskṛtā dharmā akuśalāśceti /

[089|10-089|13]
duḥkhasatyaṃ syāt satkāyadṛṣṭihetukaṃ na satkāyadṛṣṭerheturiti vistaro yāvanna satkāyadṛṣṭeḥ teṣāṃ ca dharmāṇāṃ jātiṃ jarāṃ sthitimanityatāṃ ca sthāpayitvā yattadanyat kliṣṭam duḥkhasatya"miti /
[089|13]
idaṃ tarhi prajñaptibhāṣyaṃ kathaṃ nīyate "syāddharmo 'kuśalo 'kuśalahetuka eva /
[089|14-089|15]
syādāryapudgalaḥ kāmavairāgyāt parihīyamāṇo yāṃ tatprathamataḥ klilṣṭāñcetanāṃ saṃmukhīkarotī"ti /
[089|15]
aprahīṇahetumetat saṃdhāyoktam /
[089|15-089|16]
darśanaprahātavyo hi tasyā hetuḥ prahīṇatvānnoktaḥ /
[089|16]
uktaḥ sarvadagahetuḥ /
[089|17]
vipākahetuḥ katamaḥ /
[089|18]
vipākaheturaśubhāḥ kuśalāścaiva sāsravāḥ
[089|19]
akuśalāḥ kuśalasāsravāśca dharmā vipākahetuḥ /
vipākadharmatvāt /
[089|19-089|20]
kasmādavyākṛtā dharmāḥ vipākaṃ na nirvarttayanti /
[089|20]
durbalatvāt /
pūti bījavat /
[089|21]
kasmānnānāsravāḥ /
tṛṣṇānabhiṣyanditatvāt /
anabhiṣyanditasārabījavat /
[089|21-089|22]
apratisaṃyuktā hi kiṃpratisaṃyuktaṃ vipākamabhinirvarttayeyuḥ /
[089|22]
śeṣāstūbhayavidhatvānnirvarttayanti /
[089|23]
sārābhiṣyanditabījavat /
[089|23-089|24]
kathamidaṃ vijñātavyaṃ vipākasya heturvipākaheturāhosvidvipāka eva heturvipākahetuḥ /
[089|24]
kiṃ cātaḥ /
[089|24-089|25]
yadi vipākasya heturvipākahetuḥ "vīpākajaṃ cakṣuri"ti etanna prāpnoti /

[089|25-089|26]
atha vipāka eva heturvipākahetuḥ "karmaṇo vipāka" ityetanna prāpnoti /
[089|26]
naiṣa doṣaḥ /
"ubhayathāpi yoga" ityuktaṃ prāk //
[089|26-089|27]
atha vipāka iti ko 'rthaḥ /
[089|27]
visadṛśaḥ pāko vipākaḥ /
anyeṣāṃ tu hetūnāṃ sadṛśaḥ pākaḥ /
[089|27-090|01]
ekasyobhayatheti vaibhāṣikāḥ /
[090|01]
naiva tu teṣāṃ pāko yuktaḥ /
[090|01-090|02]
pāko hi nāma santatipariṇāmaviśeṣajaḥ phalaparyantaḥ /
[090|02-090|03]
na ca sahābhūsaṃprayuktahetvoḥ santatipariṇāmaviśeṣajaṃ phalamasti /
[090|03]
na cāpi sabhāgahetvādīnāṃ phalaparyanto 'sti /
[090|03-090|04]
punaḥ punaḥ kuśalādyāsaṃsāraphalatvāt /
[090|04]
kāmadhātāvekaskandhako vipākaheturekaphalaḥ pratyayastajjātyādayaśca /
[090|05]
dviskandhaka ekaphalaḥ kāyavākkarma tajjātyādayaśca /
[090|05-090|06]
catuskandhaka ekaphalaḥ kuśalākuśalāścittacaittāḥ saha jātyādibhiḥ //
[090|06-090|07]
rūpadhātāvekaskandhako vīpākaheturekaphalaḥ prāptirasaṃjñisamāpattiśca saha jātyādibhiḥ /
[090|07-090|08]
dviskandhaka ekaphalaḥ prathame dhyāne vijñaptiḥ saha jātyādibhiḥ /
[090|08-090|09]
catuskandhaka ekaphalaḥ kuśale cetasyasamāhite /
[090|09]
pañcaskandhaka ekaphalaḥ samāhite //
[090|09-090|10]
ārūpyadhātāvekaskandhako vipākaheturekaphalaḥ prāptirnirodhasamāpatiśca saha jātyādibhiḥ /
[090|10-090|11]
catuskandhakaḥ kuśalāścittacaittāḥ tajjātyādayaśca /

[090|11-090|12]
asti karma yasyaikameva dharmāyatanaṃ vīpāko vipacyate jīvitendriyam /
[090|12]
yasya mana āyatanaṃ tasya dve manodharmāyatane /
[090|12-090|13]
evaṃ yasya spraṣṭavyāyatanaṃ yasya kāyāyatanaṃ tasya trīṇi kāyaspraṣṭavyadharmāyatanāni /
[090|13-090|14]
evaṃ yasya rūpagandharasāyatanāni /
[090|14]
yasya cakṣurāyatanaṃ tasya catvāri cakṣuḥkāyaspraṣṭavyadharmāyatanāni /
[090|15]
evaṃ yasya śrotragrāṇajihvāyatanāni /
[090|15-090|16]
asti tat karma yasya pañca ṣaṭ saptāṣṭau nava daśaikādaśāyatanāni vipāko vipacyate /
[090|16-090|17]
vicitrāvicitraphalatvāt karmaṇo bāhyabījavat /
[090|17]
tadyathā bāhyāni vījāni kānicidvicitraphalāni bhavanti /
[090|17-090|18]
tadyathā padmadāḍimanyagrodhādīnām /
[090|18]
kānicidavicitraphālāni tadyathā yavagodūmādīnām /
[090|19]
ekādhvikasya karmaṇastraiyadhviko vipāko vipacyate /
[090|19-090|20]
na tu dvaiyadhvikasyāpyekādhviko mā bhūdatinyūnaṃ hetoḥ phalamiti /
[090|20-090|21]
ekamekakṣanikasya bahukṣāṇiko nanu viparyayāt /
[090|21-090|22]
na ca karmaṇā saha vipāko vipacyate nāpyanantaraṃ samanantarapratyayākṛṣṭatvāt samanantarakṣaṇasya /
[090|22]
pravāhāpekṣo hi vipākahetuḥ /
[090|23]
atha ka eṣāṃ hetūnāmadhvaniyamaḥ /
[090|23-090|24]
ukta eṣāmarthato 'dhvaniyamaḥ natu sūtrita ityataḥ sūtryate /
[090|25]
sarvatragaḥ sabhāgaśca dvayadhvagau
[090|26]
atītapratyutpannāveva anāgatau na staḥ /

uktaṃ cātra kāraṇam /
[090|27]
tryadhvagā strayaḥ /
[090|28]
sahabhūsaṃprayuktakavipākahetava strikālāḥ /
kāraṇahetustu kālaniyamānupadarśanāt /
[090|29]
sarvādhvaka ścādhvaviprayuktaśca veditavyaḥ /
uktā hetavaḥ /
[090|30]
kiṃ punastatphalaṃ yasyaite hetavaḥ /
[091|01]
saṃskṛtaṃ savisaṃyoga phalaṃ
[091|02]
phalaṃ dharmāḥ /
katame /
"saṃskṛtā dharmāḥ pratisaṃkhyānirodhaśce"ti śāstram /
[091|02-091|04]
evaṃ tarhi phalatvādasaṃskṛtasya hetunā bhavitavyaṃ yasya tat phalaṃ hetutvācca phalena bhavitavyaṃ yasya taddhetuḥ /
[091|04]
saṃskṛtasyaiva dharmasya hetuphale bhavataḥ /
[091|05]
nāsaṃskṛtasya te
[091|06]
kiṃ kāraṇam /
ṣaḍvidhahetvasaṃbhavāt pañcavidhaphalāsaṃbhavācca /
[091|06-091|07]
kasmāt mārgo visaṃyogasya kāraṇaheturneṣyate /
[091|07-091|08]
yāsmāt sa utpādāvighnabhāvena vyavasthāpito na cāsaṃskṛtamutpattimat /
[091|08]
kasyedānīṃ tatphalaṃ kathaṃ vā mārgasya phalam /
[091|09]
tadbalena prāpteḥ /
prāptireva tarhi mārgasya phalaṃ prāpnoti /
[091|09-091|10]
tasyāmeva tasya sāmarthyānna visaṃyogaḥ /
[091|10]
anyathā hysya prāptau sāmarthyamanyathā visaṃyoge /
[091|10-091|11]

kathamasya prāptau sāmarthyam /
[091|11]
utpādanāt /
kathaṃ visaṃyoge /
prapaṇāt /
[091|11-091|12]
tasmānna tāvadasya mārgaḥ kathañcidapi hetuḥ /
[091|12]
phalaṃ cāsya visaṃyogaḥ /
[091|12-091|13]
athāsatyadhipatiphale kathamasaṃskṛtaṃ kāraṇahetuḥ /
[091|13]
utpattyanāvaraṇabhāvena kāraṇahetuḥ /
[091|13-091|14]
na cāsya phalamastyadhvavinirmuktasya phalapratigrahaṇadānāsamarthatvāt /
[091|14]
naiva hi kvacidasaṃskṛtaṃ bhagavatā heturityuktam /
[091|15]
uktaṃ tu paryāyeṇa heturiti sautrāntikāḥ /
kathamuktam /
[091|16]
"ye hetavo ye pratyayā rūpasyotpādāya te 'pyanityāḥ /
[091|17]
anityān khalu hetupratyayān pratītyotpannaṃ rūpaṃ kuto nityam bhaviṣyati"
[091|18]
evaṃ yāvaddhi vijñānamiti /
[091|18-091|19]
evaṃ tarhi vijñānasyālamabanapratyayo 'pyasaṃskṛtaṃ na prāpnoti /
[091|19]
utpādāyetyavadhāraṇāt /
prāpnoti /
[091|20]
"ye hetavo ye pratyayā vijñānasyotpādāya te 'pyanityā"
[091|21]
ityuktaṃ natūktaṃ ye vijñānasya pratyayāḥ tepyanityā iti /
[091|21-091|23]
nanu ca hetavo 'pi ya utpādāya ta evānityā iti vacanādasaṃskṛtasyānāvaraṇabhāvamātreṇa kāraṇahetutvāpratiṣedhaḥ /
[091|23-091|24]
ukta ālambanapratyayaḥ sūtre na tvanāvaraṇaheturiti na sūtre sidhyatyasaṃskṛtasya hetubhāvaḥ /
[091|24]

yadyapi nokto natu pratiṣiddhaḥ /
[091|24-091|25]
sūtrāṇi ca bahūnyantarhitānīti kathametannirdhāryate nokta iti /
[091|26]
atha ko 'yaṃ visaṃyogo nāma /
nanu coktaṃ prāk "pratisaṃkhyānirodha" iti /
[091|27-092|01]
tadānīṃ "pratisaṃkhyānirodhaḥ katamo yo visaṃyoga" ityuktamidānīṃ isaṃyogaḥkathamaḥ /
[092|01]
yaḥ pratisaṃkhyānirodha ityucyate /
[092|01-092|02]
tadidamitaretarāśrayaṃ vyākhyānamasamarthaṃ tatsvabhāvadyotane /
[092|02]
tasmādanyathā tatsvabhāvo yaktavyaḥ /
[092|02-092|03]
āryaireva tatsvabhāvaḥ pratyātmavedyaḥ /
[092|03]
etāvaktu śakyate vaktum nityaṃ kuśalaṃ cāsti dravyāntaram /
[092|03-092|04]
tadvisaṃyogaścocyate pratisaṃkhyānirodhaśceti /
[092|04]
sarvamevāsaṃskṛtamadravyamiti sautrāntikāḥ /
[092|05]
nahi tadrūpavedanādiyat bhāvāntaramasti /
kiṃ tarhi /
spraṣṭavyābhāvamātramākāśam /
[092|06]
tadyathā hyandhakāre pratidhātamavindanta ākāśamityāhuḥ /
[092|06-092|07]
utpannānuśayajanmanirodhaḥ pratisaṃkhyāvalenānyasyānutpādaḥ pratisaṃkhyānirodhaḥ /
[092|07-092|08]
vinaiva pratisaṃkhyayā pratyayavaikalayādanutpādo yaḥ so /pratisaṃkhyānirodhaḥ /
[092|08-092|09]
tadyathā nikāyasabhāgaśeṣasyāntarāmaraṇe /
[092|09]
nikāyāntarīyāḥ punarāhuḥ /
[092|09-092|10]
anuśayānāmutpattau prajñāyāḥ sāmarthyamato 'sau pratisaṃkhyānirodhaḥ /
[092|10-092|11]
yastu punaḥ duḥkhasyānutpādaḥ saḥ utpādakāraṇānuśayavaikalyādeveti na tasminprajñāyāḥ sāmarthyamastyato 'sāvapratisaṃkhyānirodha iti /

[092|12]
so 'pi tu nāntareṇa pratisaṃkhyāṃ sidhyatīti pratisamkhyānirodha evāsau /
[092|12-092|13]
ya evotpannasya paścādabhāvaḥ sa eva svarasa nirodhādapratisaṃkhyānirodha ityapare /
[092|13-092|14]
asyāṃ tu kalpanāyāmanityo 'pratisaṃkhyānirodhaḥ prāpnotyavinaṣṭe tadabhāvāt /
[092|14-092|15]
nanu ca pratisaṃkhyānirodho 'pyanityaḥ prāpnoti /
[092|15]
pratisaṃkhyāpūrvakatvāt /
[092|15-092|16]
na vai sa pratisaṃkhyāpūrvako nahi poūrvaṃ pratisaṃkhyā paścādanutpannānāmanutpādaḥ /
[092|16]
kiṃ tarhi /
[092|16-092|17]
pūrvameva sa teṣāmanutpādo 'sti /
[092|17-092|18]
vinā tu pratisaṃkhyayā ye dharmā utpatsyante tadutpannāyāṃ pratisaṃkhyāyāṃ punarnopapadyanta iti /
[092|18-092|19]
etadatra pratisaṃkhyāyā samarthyaṃ yadutākṛtotpattipratibandhānāmutpattipratibandhabhāvaḥ /
[092|19-092|21]
yadi narhi anutpāda eva nirvāṇamidaṃ sūtrapadaṃ kathaṃ nīyate "pañcemānīndriyāṇi āsevitāni bhāvitāni bahulīkṛtānyatītānāgatapratyūtpannasya duḥkhasya prahāṇāya saṃvarttanta" iti /
[092|21-092|22]
prahāṇaṃ hi nirvāṇamanāgatasyaiva cānutpādo nātītapratyutpannasyete /
[092|22]
astyetadevam /
[092|22-092|24]
kiṃ tu tadālambanakleśaprahāṇāt duḥkhasya prahāṇamuktaṃ bhagavatā "yo rūpe cchandarāgastaṃ prajahīta /
[092|24-092|25]
cchandarāge prahīṇe evaṃ vastadrūpaṃ prahīṇaṃ bhaviṣyati pārijñātaṃ vistareṇa yāvad vijñānami"ti /
[092|25]
evaṃ traiyadhvikasyāpi duḥkhasya prahāṇaṃ yujyate /
[092|26]
athāpyatītānāgatapratyutpannasya kleśasya prahāṇāyetyucyeta /
atrāpyeṣa nayaḥ /
[092|27-092|29]
athavā 'yamabhiprāyo bhavedatītaḥ kleśaḥ paurvajanmikaḥ pratyutpannaḥ kleśa aihajanmiko yathā tṛṣṇā vicariteṣvaṣṭādaśa tṛṣṇāvicaritānyatītamadhvānamupādāyetyatītaṃ janmādhikṛtyoktamevaṃ yāvat pratyutpannam /
[092|29-093|01]
tenā ca kleśadvayenāsyāṃ santatau bījabhāva āhito 'nāgatasyotpattaye /
[093|01]

tasya prahāṇāttadapi prahīṇaṃ bhavati /
[093|01-093|02]
yathā vipākakṣayātkarmaṃ kṣīṇaṃ bhavati /
[093|02-093|03]
anāgatasya punarduḥkhasya kleśasya vā bījābhāvāt atyantamanutpādaḥ prahāṇam /
[093|03-093|04]
anyathā hyatītapratyutpannasya kiṃ prahātavyam /
[093|04]
nahi niruddhe nirodhābhimukhe ca yatnaḥ sārthako bhavatīti /
[093|04-093|06]
yadyasaṃskṛṭaṃ nāstyeva, yaduktaṃ bhagavatā "ye keciddharmāḥ saṃskṛtā vā 'saṃskṛtā vā virāgasteṣāmagra ākhyāyate" iti kathamasatāmasannagro bhavitumarhati /
[093|06-093|07]
na vai nāstyevāsaṃskṛtamiti brūmaḥ /
[093|07]
etattu tadīdṛśaṃ yathā 'smābhiruktam /
[093|07-093|08]
tadyathā asti śabdasya prāgabhāvo 'sti paścādabhāva ityucyate /
[093|08]
atha ca punarnābhāvo bhāvaḥ sidhyati /
[093|08-093|09]
evamasaṃskṛtamapi draṣṭavyam /
[093|09-093|10]
abhāvo 'pi ca kaścit praśasyatamo bhavati yaḥ sakalasyopadravasyātyantamabhāva ityanyeṣāṃ so 'gra iti praśaṃsāṃ labdhumarhati /
[093|10]
vineyānāṃ tasminnupacchandanārtham /
[093|11]
yadyapyasaṃskṛtamabhāvamātraṃ syānnirodha āryasatyaṃ na syāt /
nahi tatu kiñcidastīti /
[093|12]
kastāvadayaṃ satyārthaḥ /
nanu cāviparītārthaḥ /
[093|12-093|14]
ubhayamapi caitadaviparītaṃ dṛṣṭamāryairyaduta duḥkhaṃ ca duḥkhameveti duḥkhābhāvaścābhāva eveti ko 'syāryasatyatve virodhaḥ kathamabhāvaśca nāma tṛtīyaṃ cāryasatyaṃ syāt /
[093|14-093|15]
ustaṃ yathāryasatyaṃ dvitīyasyānantaraṃ dṛṣṭamuddṛṣṭaṃ ceti tṛtīyaṃ bhavati /
[093|15-093|16]
yadyasaṃskṛtamabhāvamātraṃ syādākāśanirvāṇālambanavijñānamasadālambanaṃ syāt /
[093|16-093|17]
etadatītānāgatasyāstitvacintāyāṃ cintayiṣyāmaḥ /
[093|17]

yadi punardravyamevāsaṃskṛtamiṣyeta kiṃ syāt /
[093|17-093|18]
kiṃ ca punaḥ syāt /
[093|18]
vaibhāṣikapakṣaḥ pālitaḥ syāt /
[093|18-093|19]
devatā enaṃ pālayiṣyanti pālanīyaṃ cet maṃsyate /
[093|19]
abhūtaṃ tu parikalpitaṃ syāt /
kiṃ kāraṇam /
[093|19-093|20]
nahi tasya rūpavedanādivat svabhāva upalabhyate nacāpi cakṣurādivatkarma /
[093|20-093|21]
amuṣya ca vastuno 'yaṃ nirogha iti ṣaṣṭhīvyavasthā kathaṃ prakalpyate /
[093|21-093|22]
nahi tasya tena sārdhaṃ kaścitsaṃbandho hetuphalādibhāvāsaṃbhavāt /
[093|22]
pratiṣedhamātraṃ tu yujyate amuṣyābhāva iti /
[093|22-093|23]
bhāvāntaratve 'pi yasya kleśasya prāptivicchedāydyo nirodhaḥ prāpyate sa tasyeti vyavadiśyate /
[093|24]
tasya tarhi prāptiniyame ko hetuḥ /
[093|24-093|25]
"dṛṣṭadharmanirvāṇaprāpto bhikṣuri"tyuktaṃ sūtre /
[093|25]
tatra kathamabhāvasya prāptiḥ syāt /
[093|25-093|26]
pratipakṣalābhena kleśapunarbhavotpādātyantaviruddhāśraya lābhāt prāptaṃ nirvāṇamityucyate /
[093|26-093|27]
āgamaścāpyabhāvamātraṃ dyotayati /
[093|27]
evaṃ hyāha /
[093|27-094|01]
"yat svalpasya duḥkhasyāśeṣaprahāṇaṃ pratiniḥsargo vyantībhāvaḥ kṣayo virāgo nirodho vyupakṣamo 'staṅgamaḥ anyasya ca duḥkhasyāprati sandhiranutpādo 'prādurbhāvaḥ /
[094|01-094|02]
etatkāntametatpraṇītaṃ yaduta srvopādhipraniniḥ sargastṛṣṇākṣayo virāgo nirodho nirvāṇa" miti /
[094|02-094|03]
kimevaṃ neṣyate nāsmin prādurbhavbatītyato 'prādurbhāva iti /
[094|03]
asamarthāmetāṃ saptamīṃ paśyāmaḥ /

kimuktaṃ bhavati /
[094|04-094|05]
nāsminprādurbhavatīti yadi satītyabhisaṃbadhyate nityamevāprādurbhāvaprasaṅgo nirvāṇasya nityatvāt /
[094|05-094|06]
atha prāpta ityabhisaṃbadhyate yata eva tatprāptiḥ parikalpyate tasminneva saṃmukhībhūte prāpte vā duḥkhasyeṣyatāmaprādurbhāvaḥ /
[094|06-094|07]
ayaṃ ca dṛṣṭānta evaṃ sūpanīto bhavati /
[094|08]
"pradyotasyeva nirvāṇaṃ vimokṣastasya cetasa" iti /
[094|09]
yathā pradyotasya nirvāṇamabhāva evaṃ bhagavato 'pi cetaso vimokṣa iti /
[094|09-094|10]
abhidharme 'pi coktam "avastukā dharmāḥ katame /
[094|10]
asaṃskṛtā dharmā" iti /
[094|10-094|11]
avastukā aśarīrā asvabhāvā ityuktaṃ bhavati /
[094|11]
nāsyāyamarthaḥ /
[089|411-09411]
kastarhi /
[094|11]
pañcavidhavastu /
[094|11-094|12]
svabhāvavastu yathoktaṃ "yadvastu pratilabdhaṃ samanvāgataḥ sa tena vastune"ti /
[094|12]
ālambanavastu /
[094|12-094|13]
yathoktaṃ "sarvadharmajñeyā jñānena yathāvastve"ti /
[094|13]
saṃyogavastu /
[094|13-094|14]
yathoktaṃ "yasmin vastuni anunayaḥ saṃyojanena saṃprayuktaḥ pratighasaṃyojanenāpi tasminni"ti /
[094|14-094|15]
hetuvastu yathoktaṃ "savastukā dharmāḥ katame /
[094|15]
saṃskṛtā dharmā" iti //
parigrahavastu /
[094|15-094|16]
yathoktaṃ "kṣatravastu gṛhavastvi"ti /

Original text: Abhidharmakośabhāṣya · Edition: s of (1) P. Pradhan (ed.), Abhidharmakośabhāṣyam of Vasubandhu. (rev. 2nd ed.) Patna: K.P. Jayaswal Research Center, 1975. (2) Dwarikadas Shastri, Swami (ed.), Abhidharmakosa & Bhasya of Acarya Vasubandhu with Sphutartha Commentary of Acarya Yasomittra. (2 vols.) Varanasi: Bauddha Bharati, 1998. · Data entry Dan Lusthaus Paul Hackett · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc