અભિધર્મકોશભાષ્ય · ભાગ 141160

[083।14-083।16]
તેન હ્યાલમ્બનાત્ મનોવિજ્ઞાનમુત્પદ્યતે કુશલાકુશાલં યતઃ ક્રમેણ પશ્ચાચ્ચક્ષુર્વિજ્ઞાનમિતિ કારણપરપરયા તસ્યાપિ પ્રત્યયીભાવાદસ્તિ સામર્થ્યમ્ ।
[083।16]
એવમન્યસ્યાપિ પ્રતિપત્તવ્યમ્ ।
એષા હિ દિક્ ।
[083।16-083।17]
ઉક્તઃ કારણહેતુઃ ।
[083।18]
સહભૂર્યે મિથઃફલાઃ ।
[083।19]
મિથઃ પારંપર્યેણ યે ધર્માઃ પરસ્પરફલાસ્તે પરસ્પરઃ સહભૂહેતુર્યથા ।
કથમ્ ।
[083।20]
ભૂતવચ્ચિત્તચિત્તાનુવર્તિલક્ષણલક્ષ્યવત્
[083।21]
ચત્વારિ મહાભૂતાન્યન્યોન્યં સહભૂહેતુઃ ।
ચિત્તં ચિત્તાનુવર્ત્તિનાં ધર્માણાં તે ઽપિ તસ્ય ।
[083।22]
સંસ્કૃતલક્ષણાનિ લક્ષ્યસ્ય સો ઽપિ તષામ્ ।
[083।22-083।23]
એવં ચ કૃત્વા સર્વમેવ સંસ્કૃતં સહભૂહેતુર્યથાયોગમ્ ।
[083।23-083।24]
વિનાપિ ચાન્યોન્યફલત્વેન ધર્મો ઽનુલક્ષણાનાં સહભૂહેતુર્ન તાનિ તસ્યેત્યુપસંખ્યાતવ્યમ્ ॥
[083।25]
કે પુનરેતે ચિત્તાનુવર્ત્તિનો ધર્માઃ ।
[083।26]
ચૈત્તા દ્વૌ સંવરૌ તેષાં ચેતસો લક્ષણાનિ ચ ।
[083।27]
ચિત્તાનુવર્ત્તિનઃ
[083।28]
સર્વેચિત્તસંપ્રયુક્તાઃ ।
ધ્યાનસંવરો ઽનાસ્રવસંવરસ્તેષાં ચ યે જાત્યાદયશ્ચિત્તસ્ય ચ ।
[083।28-084।01]
એતે ધર્માશ્ચિત્તાનુવર્ત્તિન ઉચ્યન્તે ।
[084।01]
કથમેતે ચિત્તમનુપરિવર્ત્તન્તે ।
સમાસતઃ
[084।02]
કાલફલાદિશુભતાદિભિઃ
[084।03]

કાલસ્તાવચ્ચિતેનૈકોત્પાદસ્થિતિનિરોધતયા એકાધ્વપતિતત્વેન ચ ।
[084।03-084।04]
ફલાદિભિરેકફલવિપાકનિઃષ્યન્દતયા ।
[084।04]
પૂર્વકસ્ત્વેકશબ્દઃ સહાર્થે વેદિતવ્યઃ ।
[084।05]
શુભતાદિભિઃ કુશલાકુશલાવ્યાકૃતચિત્તે કુશલાકુશલાવ્યાકૃતતયા ।
[084।05-084।06]
એવં દશભિઃ કારણૈશ્ચિત્તાનુપરિવર્ત્તિન ઉચ્યન્તે ।
[084।06-084।07]
તત્ર સર્વાલ્પ ચિત્તમષ્ટપઞ્ચાશતો ધર્માણાં સહભૂહેતુઃ ।
[084।07-084।08]
દશાનાં મહાભૂમિકાનાં ચત્ત્વારિંશતસ્તલ્લક્ષણાનામષ્ટાનાં ચ સ્વલક્ષણાનુલક્ષાણાનામ્ ।
[084।08]
તસ્ય પુનશ્ચતુઃપઞ્ચાશદ્ધર્માઃ સહભૂહેતુઃ ।
[084।08-084।09]
સ્વાન્યનુલક્ષણાનિ સ્થાપયિત્વા ।
[084।09]
ચતુર્દશેત્યપરે ।
દશ મહભૂમિકાઃ સ્વાન્યેવ ચ લક્ષણાનીતિ ।
[084।09-084।10]
તદેતન્ન વર્ણયન્તિ ।
[084।10]
પ્રકરણગ્રન્થો હ્યેવં વિરુધ્યેત ।
[084।10-084।11]
"સ્યાદ્દુઃખસત્યં સત્કાયદૃષ્ટિહેતુકં ન સત્કાયદૃષ્ટેર્હેતુઃ ।
[084।11-084।13]
સત્કાયદૃષ્ટેસ્તત્સંપ્રયુક્તાનાં ચ ધર્માણાં જાતિં જરાં સ્થિતિમનિત્યતાં ચ સ્થાપયિત્વા યત્તદન્યત્ ક્લિષ્ટં દુઃખસત્યં સત્કાયદૃષ્ટિહેતુકં ન સત્કાયદૃષ્ટેર્હેતુઃ ।
[084।13]
સત્કાયદૃષ્ટેક્શ્ચ હેતુર્યદેતત્ સ્થાપિતમિ" તિ ।
[084।13-084।15]
યે તર્હિ "તત્સંપ્રયુક્તાનાં ચ ધર્માણા મિ" ત્યેતન્ન પથન્તિ તૈરપ્યેતત્ પથિતવ્યમ્ અર્થતો વૈવં બોદ્ધવ્યમિતિ કાશ્મીરાઃ ।
[084।15]
યક્તાવત્ સહભૂહેતુના હેતુઃ સહભ્વપિ તત્ ।
[084।15-084।16]
સ્યાત્તુ સહાભૂર્ન સહભૂહેતુના હેતુઃ ।
[084।16]
ધર્મસ્યાનુલક્ષણાનિ ।
તાનિ ચાન્યોન્યમ્ ।
[084।16-084।19]

અનુપરિવર્ત્ત્યનુલક્ષનાનિ ચૈવં ચિત્તસ્ય તાનિ ચાન્યોન્યં સપ્રતિઘં ચોપાદાયરૂપમન્યોન્યમપ્રતિઘં ચ કિઞ્ચિત્ સર્વં ચ ભૂતૈઃ પ્રાપ્તયશ્ચ સહજાઃ પ્રાપ્તિમતઃ સહભુવો ન સહભૂહેતુરનેકફલવિપાક નિષ્યન્દત્વાત્ ।
[084।19-084।20]
ન ચૈતાઃ સહચરિષ્ણવઃ પૂર્વમપ્યુત્પત્તેઃ પશ્ચાદપીતિ ।
[084।20]
સર્વમપ્યેતત્ સ્યાત્ ।
[084।20-084।21]
કિં તુ પ્રસિદ્ધહેતુફલભાવાનાં બીજાદીનામેષ ન્યાયો ન દૃષ્ટ ઇતિ વક્તવ્યમેતત્ કથં સહોત્પન્નાનાં ધર્માણાં હેતુફલભાવ ઇતિ ।
[084।22]
તદ્યથા પ્રદીપપ્રભયોરઙ્કુરચ્છાયયોશ્ચ ।
[084।22-084।24]
સંપ્રધાર્યં તાવદેતત્કિં પ્રભાયાઃ પ્રદીપો હેતુરાહોસ્વિત્ પૂર્વોત્પન્નૈવ સામગ્રી સપ્રભસ્ય પ્રદીપસ્ય સચ્છાયસ્યાઙ્દુરસ્યોત્પત્તૌ હેતુરિતિ ।
[084।24]
ઇતસ્તર્હિ ભાવાભાવયોસ્તદ્વત્ત્વાત્ ।
[084।24-084।25]
એતદ્ધિ હેતુહેતુમતો લક્ષણમાચક્ષતેર્ હેતુકાઃ ।
[084।25-084।26
યસ્ય ભાવાભાવયોઃ યસ્ય ભાવાભાવૌ નિયમતઃ સ હેતુરિતરો હેતુમાનિતિ ।
[084।26-085।01]
સહભુવામ્ ચ ધર્માણામેકસ્ય ભાવે સર્વેષાં ભાવ એકસ્યાભાવે સર્વેષામભાવ ઇતિ યુક્તો હેતુફલભાવઃ ।
[085।01]
સ્યાત્તાવત્સહોત્પન્નાનાં પરસ્પરં તુ કથમ્ ।
[085।02-085।03]
અથ એવાહ એવં તર્હ્યવિનિર્ભાવિણો ઽપ્યુપાદાયરૂપસ્યાન્યોન્યમેષ પ્રસઙ્ગઃ ભૂતૈશ્ચ સાર્ધં ચિત્તાનુલક્ષણાદીનાં ચે ચિત્તાદિભિઃ ।
[085।03-085।04]
ત્રિદણ્ડાન્યોન્યબલાવસ્થાનવત્તર્હિ સહભુવાં હેતુફલભાવઃ સિધ્યતિ ।
[085।04]
મીમાંસ્યં તાવદેતત્ ।
[085।04-085।06]
કિમેષાં સહોત્પન્નબલેનાવસ્થાનમાહોસ્વિત્ પૂર્વસામગ્રીવશાત્તથૈવોત્પાદ ઇતિ અન્ન્યદપિ ચ તત્ર કિઞ્ચિદ્ભવતિ સૂત્રકં શઙ્કુકો વા પૃથિવી વા ધારિકા ।
[085।06-085।07]
એષામપિ નામાન્યે ઽપિ સભાગહેતુત્વાદયો ભવન્તીતિ સિદ્ધઃ સહભૂહેતુઃ ।
[085।08]
સભાગહેતુઃ કતમઃ ।
[085।09]
સભાગહેતુઃ સદૃશાઃ
[085।10-085।11]
સદૃશા ધર્માઃ સદૃશાનાં ધર્માણાં સભાગહેતુસ્તદ્યથા કુશલાઃ પઞ્ચ સ્કન્ધાઃ કુશલાનામન્યોય્યં ક્લિષ્ટાઃ ક્લિષ્ટાનામવ્યાકૃતા અવ્યાકૃતાનાં રૂપમવ્યાકૃતં પઞ્ચાનામ્ ।
[085।12]
ચત્વારસ્તુ ન રૂપસ્યેત્યપરે ।
ન્યૂનત્વાત્ ।

[085।12-085।13]
કલલં કલલાદીનાં દશાનામવસ્થાનામ્ અર્વુદાયો ઽર્વુદાદીનામેકૈકાપર્હાસેનૈકસ્મિન્નિકાયસભાગે ।
[085।13-085।14]
અન્યેષુ તુ સમાનજાતીયેષુ દશાપ્યવસ્થા દશાનામ્ ।
[085।14-085।15]
બાહ્યેષ્વપિ યવો યવસ્ય શાલિઃ શાલેરિતિ વિસ્તરેણ યોજ્યમ્ ।
[085।15-085।16]
યે તુ રૂપં રૂપસ્ય નેચ્છન્તિ સભાગહેતું તેષામેષ ગ્રન્થઃ ઇચ્છાવિઘાતાયસંપ્રવર્ત્તતે "અતીતાનિ મહાભૂતાન્યનાગતાનાં મહાભૂતાનાં હેતુરધિપતિ" રિતિ ।
[085।17]
કિં પુનઃ સર્વે સદૃશાનાં સભાગહેતઃ ।
નેત્યાહ ।
કિં તર્હિ ।
[085।18]
સ્વનિકાયભુવઃ ।
[085।19]
સ્વો નિકાયો ભૂશ્ચૈષાં ત ઇમે સ્વનિકાયભુવઃ ।
[085।19-085।20]
પઞ્ચ નિકાયાઃ દુઃખદર્શનપ્રહાતવ્યો યાવત્ ભાવનાપ્રહાતવ્યઃ ।
[085।20]
નવ ભૂમયઃ ।
[085।20-085।21]
કામધાતુરષ્ટૌ ચ ધ્યાનારૂપ્યાઃ ।
[085।21]
તત્ર દુઃખદર્શનહેયાઃ દુઃખદર્શનહેયાનાં સભાગહેતુર્નાન્યેષામ્ ।
[085।21-085।22]
એવં યાવત્ ભાવનાહેયા ભાવનાહેયાનામ્ ।
[085।22-085।24]
તે ઽપિ કામાવચરાઃ કામાવચરાણાં પ્રથમધ્યાનભૂમિકાઃ પ્રથમધ્યાનભૂમિકાનાં યાવત્ ભવાગ્રભૂમિકાસ્તદ્ભૂમિકાનામેવણાન્યષામ્ ।
[085।24]
તે ઽપિ ન સર્વે ।
કિં તર્હિ ।
[085।25]
અગ્રજાઃ ।
[085।26]
પૂર્વોત્પન્નાઃ પશ્ચિમાનામુત્પન્નાનુત્પન્નાનાં સભાગહેતુઃ ।
અનાગતા નૈવ સભાગહેતુઃ ।
[085।27]
એવમતીતે કુત એતત્ આહ ।
શાસ્ત્રાત્ ।
"સભાગહેતુઃ કતમઃ ।

[085।27-086।02]
પૂર્વોત્પન્નાનિ કુશલમૂલાનિપશ્ચાદુત્પન્નાનાં કુશલમૂલાનાં તત્સંપ્રયુક્તાનાં ચ ધર્માણાં સ્વધાતૌ સભાગહેતુના હેતુઃ ।
[086।02]
એવમતીતાન્યતીતપ્રત્યુત્પન્નાનામ્ ।
[086।02-086।03]
અતીતપ્રત્યુત્પન્નાન્યનાગતાનામિતિ વક્તવ્યમ્" ।
[086।03-086।04]
ઇદપિ શાસ્ત્રં "યો ધર્મો યસ્ય ધર્મસ્ય હેતુઃ કદાચિત્સ ધર્મસ્તસ્ય ન હેતુઃ ।
[086।04]
આહ ।
[086।04-086।05]
ન કદાચિદિતિ સહભૂસંપ્રયુક્તકવિપાકહેત્વભિસન્ધિવચનાદદોષઃ એષઃ ।
[086।05-086।06]
યસ્તુ મન્યતે અનાગતો ઽપિ સ ધર્મ ઉત્પદ્યમાનાવસ્થાયાં સભાગહેતુત્વે નિયતીભૂતો ભવત્યતસ્તાં ચરમાવસ્થામભિસંધાયોક્તં "ન કદાચિન્ન હેતુરિ"તિ ।
[086।06-086।08]
તસ્યા યમપરિહારો યસ્માત્સ ધર્મ ઉત્પદ્યમાનાવસ્થાયાઃ પૂર્વં સભાગહેતુરભૂત્વા પશ્ચાત્ ભવતિ ।
[086।08-086।10]
ઇહપિ ચ પ્રશ્ને યો ધર્મો યસ્ય ધર્મસ્ય સમનન્તરઃ કદાચિત્ સ ધર્મસ્તસ્ય ધર્મસ્ય ન સમનન્તર ઇતિ શક્યમનયા કલ્પનયા વક્તું સ્યાન્ન કદાચિદિતિ ।
[086।10]
કસ્માદેવમાહ ।
[086।10-086।11]
યદિ સ ધર્મો નોત્પન્નો ભવતીતિ દ્વિમુખસંદર્શનાર્થં યથા તત્ર તથેહાપિ કર્ત્તવ્યમ્ ।
[086।11]
યથા ચેહ તથા તત્રેતિ ।
[086।11-086।12]
એવં સતિ કો ગુણો લભ્યત ઇત્યકૌશલ મેવાત્ર શાસ્ત્રકારસ્યૈવ સંભાવ્યેત ।
[086।12-086।13]
તસ્માત્ પૂર્વક એવાત્ર પરિહારઃ સાધુઃ ।
[086।13-086।15]
યત્તર્હીદમુક્તમ્ "અનાગતાનાં સત્કાયદૃષ્ટિં તત્સંપ્રયુક્તં ચ દુઃખસત્યં સ્થાપયિત્વા યત્તદન્યત્ ક્લિષ્ટં દુઃખસત્યં તત્સત્કાયદૃષ્ટિહેતુકં ન સત્કાયદૃષ્ટેર્હેતુર્યત્તુ સ્થાપિતં તત્સત્કાયદૃષ્ટિહેતુકં સત્કાયદૃષ્ટેશ્ચ હેતુરિ"તિ ।
[086।15-086।16]
અનાગતસત્કાયદૃષ્ટિસંપ્રયુક્તં દુઃખસત્યં સ્થાપયિત્વેત્યેવમેતત્ કર્ત્તવ્યમર્થતો ઽપિ ચૈવં બોદ્ધવ્યમિતિ ।
[086।16-086।18]
ઇદં તર્હિ પ્રજ્ઞપ્તિભાષ્યં કથં નીયતે "સર્વધર્માશ્ચતુષ્કે નિયતા હેતૌફલે આશ્રયે આલમ્વને નિયતા" ઇતિ ।
[086।18]
હેતુરત્ર સંપ્રયુક્તકહેતુઃ સહભૂહેતુશ્ચ ।
[086।18-086।19]
ફલં પુરુષકારફલમધિપતિફલં ચ ।
[086।19]
આશ્રયશ્ચક્ષુરાદિરાલમ્બનં રૂપાદિકમિતિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।

[086।19-086।20]
નનુ ચૈવં સતિ સભાગ હેતુરભૂત્વા હેતુર્ભવતીતિ પ્રાપ્તમ્ ।
[086।20-086।21]
ઇષ્યત એવાવસ્થાં પ્રતિ ન દ્રવ્યમ્ ।
[086।21]
અવસ્થાફલલ્ં હિ સામર્ગ્યં ન દ્રવ્યફલમ્ ।
[086।21-086।22]
કિં પુનઃ સ્યાદ્યદિ વિપાકહેતુવદનાગતો ઽપિ સભાગહેતુઃ સ્યાત્ ।
[086।22]
શાસ્ત્રે તસ્ય ગ્રહણં સ્યાત્ ।
[086।22-086।23]
સ એવ હિ ફલદાનગ્રહણક્રિયાસમર્થસ્તસ્યૈવ ગ્રહણાદદોષઃ ।
[086।23]
નૈતદસ્તિ ।
[086।23-086।24]
નિઃષ્યન્દફલેન હિ સફલઃ સભાગહેતુઃ ।
[086।24]
તચ્ચાનાગતસ્યાયુક્તં પૂર્વપશ્ચિમતા ઽભાવાત્ ।
[086।24-086।25]
ન ચોત્પન્નમનાગતસ્ય નિષ્યન્દો યુજ્યતે ।
[086।25]
યથા ઽતીતં વર્ત્તમાનસ્ય ।
મા ભૂદ્ધેતોઃ પૂર્વં ફલમિતિ ।
[086।26]
નાસ્ત્યનાગતઃ સભાગહેતુઃ ।
વિપાકહેતુરપિ એવમનાગતો ન પ્રપ્નોતિ ।
[086।26-086।27]
વીપાકફલસ્ય પૂર્વં સહ ચાયોગાદનાગતે ચાધ્વતિ પૂર્વપશ્ચિમતા ઽભાવાત્ ।
[086।27]
નૈતદસ્તિ ।
[086।28-086।29]
સભાગહેતોર્વિના પૌર્વાપર્યેણ સદૃશઃ સદૃશસ્ય સભાગહેતુરિત્યન્યોન્યહેતુત્વાદન્યોન્યનિઃષ્યન્દતા સંપ્રસજ્યેત ।
[086।29]
નચાન્યોન્યનિઃષ્યન્દતા યુક્તિમતીતિ ।
[087।01]
નત્વેવ વિપાકહેતોર્વિના પૌર્વાપર્યેણાન્યોન્યહેતુફલતા સંપ્રસજ્યતે ।
[087।01-087।02]
ભિન્નલક્ષણાત્વાદ્ધેતુફલયોઃ ।
[087।02-087।03]
તસ્માદવસ્થાવ્યવ્સ્થિતં એવ સભાગહેતુર્લક્ષણવ્યવસ્થિતસ્તુપાકહેતુરિત્યનાગતો ઽપિ ન વાર્યતે ।

[087।04]
યદુક્તં સ્વભૂમિકઃ સભાગહેતુર્ભવતીતિ કિમેષ નિયમઃ સર્વસ્ય સાસ્રવસ્યૈષ નિયમઃ ।
[087।05]
અન્યો ઽન્યં નવભૂમિસ્તુ માર્ગઃ
[087।06]
સભાગહેતુરિત્યધિકારઃ ।
[087।06-087।07]
અનાગમ્યે ધ્યાનાન્તરિકાયાં ચતુર્ષુરનેષુ ત્રિષુ ચારૂપ્યેષુ માર્ગસત્યમન્યો ઽન્યં સભાગહેતુઃ ।
[087।07]
કિં કારણમ્ ।
[087।07-087।08]
આગન્તુકો હ્યસૌ તાસુ ભૂમિષુ ન તદ્ધાતુપતિતસ્તદ્ભમિ કાભિસ્તૃષ્ણાભિરસ્વીકૃતત્વાત્ ।
[087।08-087।09]
અતઃ માનજાતીયસ્યાન્યભૂમિકસ્યાપિ સભાગહેતુર્ભવતિ ।
[087।09]
સ પુનઃ ।
[087।10]
સમવિશિષ્ટયોઃ
[087।11]
ન્યૂનસ્ય હેતુર્ભવતિ ।
[087।11-087।12]
તદ્યથા દુઃખે ધર્મજ્ઞાનક્ષાન્તિસ્તસ્યા એવાનાગતાયાઃ સભાગહેતુવિશિષ્ટસ્યચ યાવદનુત્પાદજ્ઞાનસ્ય ।
[087।12-087।13]
અનુત્પાદજ્ઞાનમનુત્પાદજ્ઞાનસ્યૈવાન્યવિશિષ્ટભાવાત્ ।
[087।13]
દર્શનભાવના ઽશૈક્ષ્યમાર્ગાસ્ત્રિધ્યેકેષામ્ ।
[087।13-087।14]
તત્રાપિ મૃદ્વિન્દ્રિયમાર્ગો મૃદુતીક્ષ્ણેન્દ્રિયમાર્ગસ્ય હેતુઃ ।
[087।14]
તીક્ષ્ણેન્દ્રિયમાર્ગસ્તીક્ષ્ણેન્દ્રિયમાર્ગસ્યૈવ ।
[087।14-087।15]
તદ્યથા શ્રદ્ધાનુસારિશ્રદ્ધાધિમુક્તસમયવિમુક્ત્તમાર્ગાઃ ષણ્ણાં ચતુર્ણાં દ્વયોશ્ચ ।
[087।15-087।16]
ધર્માનુસારિષ્ટપ્રાપ્તાસમયવિમુક્તમાર્ગાઃ ત્રયાણાં દ્વયોરેકસ્ય ।
[087।16-087।17]
કથં પુનરૂર્ધ્વંભૂમિકસ્યાધોભૂમ્મિકોમાર્ગઃ સમો વા ભવતિ વિશિષ્ટો વા ।
[087।17]
ઇન્દ્રિયતો હેતૂપચયતશ્ચ ।
[087।17-087।18]
તત્ર દર્શનાદિમાર્ગાણાં મૃદુમૃદ્વાદીનાં ચોત્તરોત્તર હેતૂપચિતતરાઃ ।

[087।18-087।19]
યદ્યપ્યેકસન્તાને શ્રદ્ધાર્નુસારિમાર્ગયોરસંભવઃ ઉત્પન્નસ્ત્વનાગતસ્ય હેતુઃ ।
[087।20]
કિં પુનઃ માર્ગ એવ સમવિશિષ્ટયોઃ સભાગહેતુર્ભવતિ ।
નેત્યાહ ।
[087।20-087।21]
લૌકિકા અપિ હિ
[087।22]
પ્રયોગજાસ્તયોરેવ
[087।23]
સમવિશિષ્ટયોઃ સભાગહેતુર્ભવન્તિ ન ન્યૂનસ્ય ।
યથા કતમે ઇત્યાહ
[087।24]
શ્રુતચિન્તામયાદિકાઃ ।
[087।25-087।26]
એતે હિ પ્રાયોગિકાઃ શ્રુતચિન્તાભાવનામયા ગુણાઃ સમવિશિષ્ટયોરેવ હેતુર્નન્યૂનાનામ્ ।
[087।26-087।27]
તદ્યથા કામાવચરાઃ શ્રુતમયાઃ શ્રુતચિન્તામયાનાં ચિન્તામયાચિન્તામયાનામ્ ।
[087।27]
ભાવનામયાભાવાત્ ।
[087।27-087।28]
રૂપાવચરાઃ શ્રુતમયાઃ શ્રુતભાવનામયાનાં ચિન્તામયાભાવાત્ ।
[087।28]
ભાવનામયા ભાવનામયાનામેવ ।
[087।28-087।29]
આરૂપ્યાવચરાભાવનામયા ભાવનામયાનામેવ ।
[087।29-088।01]
તેષામપિ નવપ્રકારભેદાત્ મૃદુમૃદવઃ સર્વેષાં મૃદુમધ્યા અષ્ટાનામિત્યેષાનીતિઃ ।
[088।01-088।02]
ઉપપત્તિપ્રતિલમ્ભિકાસ્તુ કુશલા ધર્માઃ સર્વે નવપ્રકારાઃ પરસ્પર સભાગહેતુઃ ।
[088।02]
ક્લિષ્ટા અપ્યેવમ્ ।
[088।02-088।03]
અનિવૃતાવ્યાકૃતાસ્તુ ચતુર્વિધાઃ ।
[088।03]
વિપાકજા ઐર્યપથિકાઃ શૈલ્પસ્થાનિકાઃ નિર્માણચિત્તસહજાશ્ચ ।
[088।03-088।04]
તે યથાક્રમં ચતુસ્ત્રીદ્વેકેષાં સભાગહેતુઃ નિર્માણચિત્તમપોઇ કામાવચર ચતુર્ધ્યનફલમ્ ।
[088।05]
તત્ર નોત્તરધ્યાનફલમધરધ્યાનફલસ્ય ।

[088।05-088।06]
નહ્યાભિસંસ્કારિકસ્ય સભાગહેતોર્હીયમાનં ફલં ભવતિ ।
[088।06-088।07]
તદ્યથા શાલિર્યવાદીનાં મા ભૂન્નિષ્ફલઃ પ્રયત્ન ઇતિ ।
[088।07-088।08]
અત એવ ચાહુઃ સ્યાદુત્પન્નો ઽનાસ્રવો ઽનુત્પન્નસ્યાસ્રવસ્ય ન હેતુઃ સ્યાત્તદ્યથા દુઃખે ધર્મજ્ઞાનમુત્પનામનુત્પન્નાનાં દુઃખે ધર્મજ્ઞાનક્ષાન્તીનામ્।
[088।08-088।09]
સર્વં ચ વિશિષ્ટં ન્યૂનસ્ય ન હેતુઃ ।
[088।09-088।10]
સ્યાદેકસન્તાનનિયતઃ પૂર્વપ્રતિલબ્ધો ઽનાસ્રવો ધર્મઃ પશ્ચાદુત્પન્નસ્ય નહેતુઃ ।
[088।10-088।11]
સ્યાદનાગતાઃ દુઃખે ધર્મજ્ઞાનક્ષાન્તયો દુઃખે ધર્મજ્ઞાનસ્યયસ્માન્ન પૂર્વતરં ફલમસ્ત્યનાગતો વા સભાગહેતુઃ ।
[088।11-088।12]
સ્યાત્ પૂર્વોત્પન્નો ઽનાસ્રવો ધર્મઃ પશ્ચાદુત્પન્નસ્યાનાસ્રવસ્ય ન હેતુઃ ।
[088।12]
સ્યાદવિમાત્રો ન્યૂનસ્ય ।
[088।12-088।14]
તદ્યથોત્તરફલપરિહીણસ્યાવર ફલસંમુખીભાવે દુઃખે ધર્મજ્ઞાનપ્રાપ્તિશ્ચોત્તરોત્તર ક્ષણ સહોત્પન્નાનાં દુઃખે ધર્મજ્ઞાનક્ષાન્તિપ્રાપ્તીનાં ન્યૂનત્વાદિતિ ।
[088।14]
ઉક્તઃ સભાગહેતુઃ ।
[088।15]
સંપ્રયુક્તકહેતુસ્તુ ચિત્તચૈત્તાઃ ।
[088।16]
એવં સતિ ભિન્નકાલસન્તાનજાનામ પ્યન્યોન્યસંપ્રયુક્તકહેતુત્વપ્રસઙ્ગઃ ।
[088।16-088।17]
એકાકારા લમ્બનાસ્તર્હિ ।
[088।17]
એવમપિ સ એવ પ્રસઙ્ગઃ ।
એકકાલાસ્તર્હિ ।
[088।17-088।18]
એવં તર્હિ સતિ ભિન્નસન્તાનજાનામપિ પ્રસઙ્ગો નવચન્દ્રાદીનિ પશ્યતામ્ ।
[088।18]
તસ્માત્તર્હિ
[088।19]
સમાશ્રયાઃ
[088।20]
સમાન આશ્રયો યેષાં તે ચિત્તચૈત્તાઃ અન્યોન્યં સંપ્રયુક્તકહેતુઃ ।
[088।20-088।22]
સમાન ઇત્યભિન્નસ્તતદ્યથા ય એવ ચક્ષુરિન્દ્રિયક્ષણશ્ચક્ષુર્વિજ્ઞાનસ્યાશ્રયઃ સ એવ તત્સંપ્રયુક્તાનાં વેદનાદીનામેવ યાવન્મનઃ ।
[088।22]

ઇન્દ્રિયક્ષણો મનોવિજ્ઞાનત્સંપ્રયુક્ટાનાં વેદિતવ્યઃ ।
[088।22-088।23]
યઃ સંપ્રયુક્તકહેતુઃ સહભૂહેતુરપિ સઃ ।
[088।23]
અથ કેનાર્થેન સહભૂહેતુઃ કેન સંપ્રયુક્તકહેતુઃ ।
[088।24]
અન્યોન્યફલાર્થેન સહભૂહેતુઃ ।
સહસાર્થિકાન્યોન્યબલમાર્ગપ્રયાણવત્ ।
[088।24-088।25]
પઞ્ચભિઃ સમતાભિઃ સંપ્રયોગાર્થેન સંપ્રયુક્તકહેતુઃ ।
[088।25-088।26]
તેષામેવ સાર્થિકાનાં સમાનાન્નપાનાદિપરિભોગક્રિયાપ્રયોગવત્ ।
[088।26-088।27]
એકેનાપિ હિ વિના સર્વેણ ન સંપ્રયુજ્યન્ત ઇત્યયમેષાં હેતુભાવઃ ।
[088।27]
ઉક્તઃ સંપ્રયુક્તકહેતુઃ ।
[089।01]
સર્વત્રગહેતુઃ કતમઃ ।
[089।02]
સર્વત્રગાખ્યઃ ક્લિલ્ષ્ટાનાં સ્વભૂમૌ પૂર્વસર્વગાઃ ।
[089।03]
સ્વભૂમિકાઃ પૂર્વોત્પન્નાઃ સર્વત્રગા ધર્માઃ પશ્ચિમાનાં ક્લિષ્ટાનાં ધર્માણાં સર્વત્રગહેતુઃ ।
[089।04]
તાન્ પુનઃ પશ્ચાદનુશયનિર્દેશકોશસ્થાન એવ વ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
[089।04-089।05]
ક્લિષ્ટધર્મસામાન્યકારણત્વેનાયં સભાગહેતોઃ પૃથક્ વ્યવસ્થાપ્યતે ।
[089।05-089।06]
નિકાયાન્તરીયાણામપિ હેતુત્વાદેષાં હિ પ્રભાવેણાન્યનૈકાયિકા અપિ ક્લેશા ઉપજાયન્તે ।
[089।06-089।07]
કિમાર્યપુદ્ગલસ્યાપિ ક્લિષ્ટા ધર્માઃ સર્વત્રગહેતુકાઃ ।
[089।07-089।08]
સર્વ એવ ક્લિષ્ટા ધર્મા દર્શનપ્રહાતવ્યહેતુકા ઇતિ કાશ્મીરાઃ ।
[089।08-089।09]
તથા પ્રકારણેષૂક્તં "દર્શનપ્રહાતવ્યહેતુકાઃ ધર્માઃ કતમે ।
[089।09]
ક્લિષ્ટા ધર્માઃ યશ્ચ દર્શનપ્રહાતવ્યાનાં ધર્માણાં વિપાક ઇતિ ।
[089।09-089।10]
અવ્યાકૃતહેતુકા ધર્માઃ કતમે ।
[089।10]
અવ્યાકૃતાઃ સંસ્કૃતા ધર્મા અકુશલાશ્ચેતિ ।

[089।10-089।13]
દુઃખસત્યં સ્યાત્ સત્કાયદૃષ્ટિહેતુકં ન સત્કાયદૃષ્ટેર્હેતુરિતિ વિસ્તરો યાવન્ન સત્કાયદૃષ્ટેઃ તેષાં ચ ધર્માણાં જાતિં જરાં સ્થિતિમનિત્યતાં ચ સ્થાપયિત્વા યત્તદન્યત્ ક્લિષ્ટમ્ દુઃખસત્ય"મિતિ ।
[089।13]
ઇદં તર્હિ પ્રજ્ઞપ્તિભાષ્યં કથં નીયતે "સ્યાદ્ધર્મો ઽકુશલો ઽકુશલહેતુક એવ ।
[089।14-089।15]
સ્યાદાર્યપુદ્ગલઃ કામવૈરાગ્યાત્ પરિહીયમાણો યાં તત્પ્રથમતઃ ક્લિલ્ષ્ટાઞ્ચેતનાં સંમુખીકરોતી"તિ ।
[089।15]
અપ્રહીણહેતુમેતત્ સંધાયોક્તમ્ ।
[089।15-089।16]
દર્શનપ્રહાતવ્યો હિ તસ્યા હેતુઃ પ્રહીણત્વાન્નોક્તઃ ।
[089।16]
ઉક્તઃ સર્વદગહેતુઃ ।
[089।17]
વિપાકહેતુઃ કતમઃ ।
[089।18]
વિપાકહેતુરશુભાઃ કુશલાશ્ચૈવ સાસ્રવાઃ
[089।19]
અકુશલાઃ કુશલસાસ્રવાશ્ચ ધર્મા વિપાકહેતુઃ ।
વિપાકધર્મત્વાત્ ।
[089।19-089।20]
કસ્માદવ્યાકૃતા ધર્માઃ વિપાકં ન નિર્વર્ત્તયન્તિ ।
[089।20]
દુર્બલત્વાત્ ।
પૂતિ બીજવત્ ।
[089।21]
કસ્માન્નાનાસ્રવાઃ ।
તૃષ્ણાનભિષ્યન્દિતત્વાત્ ।
અનભિષ્યન્દિતસારબીજવત્ ।
[089।21-089।22]
અપ્રતિસંયુક્તા હિ કિંપ્રતિસંયુક્તં વિપાકમભિનિર્વર્ત્તયેયુઃ ।
[089।22]
શેષાસ્તૂભયવિધત્વાન્નિર્વર્ત્તયન્તિ ।
[089।23]
સારાભિષ્યન્દિતબીજવત્ ।
[089।23-089।24]
કથમિદં વિજ્ઞાતવ્યં વિપાકસ્ય હેતુર્વિપાકહેતુરાહોસ્વિદ્વિપાક એવ હેતુર્વિપાકહેતુઃ ।
[089।24]
કિં ચાતઃ ।
[089।24-089।25]
યદિ વિપાકસ્ય હેતુર્વિપાકહેતુઃ "વીપાકજં ચક્ષુરિ"તિ એતન્ન પ્રાપ્નોતિ ।

[089।25-089।26]
અથ વિપાક એવ હેતુર્વિપાકહેતુઃ "કર્મણો વિપાક" ઇત્યેતન્ન પ્રાપ્નોતિ ।
[089।26]
નૈષ દોષઃ ।
"ઉભયથાપિ યોગ" ઇત્યુક્તં પ્રાક્ ॥
[089।26-089।27]
અથ વિપાક ઇતિ કો ઽર્થઃ ।
[089।27]
વિસદૃશઃ પાકો વિપાકઃ ।
અન્યેષાં તુ હેતૂનાં સદૃશઃ પાકઃ ।
[089।27-090।01]
એકસ્યોભયથેતિ વૈભાષિકાઃ ।
[090।01]
નૈવ તુ તેષાં પાકો યુક્તઃ ।
[090।01-090।02]
પાકો હિ નામ સન્તતિપરિણામવિશેષજઃ ફલપર્યન્તઃ ।
[090।02-090।03]
ન ચ સહાભૂસંપ્રયુક્તહેત્વોઃ સન્તતિપરિણામવિશેષજં ફલમસ્તિ ।
[090।03]
ન ચાપિ સભાગહેત્વાદીનાં ફલપર્યન્તો ઽસ્તિ ।
[090।03-090।04]
પુનઃ પુનઃ કુશલાદ્યાસંસારફલત્વાત્ ।
[090।04]
કામધાતાવેકસ્કન્ધકો વિપાકહેતુરેકફલઃ પ્રત્યયસ્તજ્જાત્યાદયશ્ચ ।
[090।05]
દ્વિસ્કન્ધક એકફલઃ કાયવાક્કર્મ તજ્જાત્યાદયશ્ચ ।
[090।05-090।06]
ચતુસ્કન્ધક એકફલઃ કુશલાકુશલાશ્ચિત્તચૈત્તાઃ સહ જાત્યાદિભિઃ ॥
[090।06-090।07]
રૂપધાતાવેકસ્કન્ધકો વીપાકહેતુરેકફલઃ પ્રાપ્તિરસંજ્ઞિસમાપત્તિશ્ચ સહ જાત્યાદિભિઃ ।
[090।07-090।08]
દ્વિસ્કન્ધક એકફલઃ પ્રથમે ધ્યાને વિજ્ઞપ્તિઃ સહ જાત્યાદિભિઃ ।
[090।08-090।09]
ચતુસ્કન્ધક એકફલઃ કુશલે ચેતસ્યસમાહિતે ।
[090।09]
પઞ્ચસ્કન્ધક એકફલઃ સમાહિતે ॥
[090।09-090।10]
આરૂપ્યધાતાવેકસ્કન્ધકો વિપાકહેતુરેકફલઃ પ્રાપ્તિર્નિરોધસમાપતિશ્ચ સહ જાત્યાદિભિઃ ।
[090।10-090।11]
ચતુસ્કન્ધકઃ કુશલાશ્ચિત્તચૈત્તાઃ તજ્જાત્યાદયશ્ચ ।

[090।11-090।12]
અસ્તિ કર્મ યસ્યૈકમેવ ધર્માયતનં વીપાકો વિપચ્યતે જીવિતેન્દ્રિયમ્ ।
[090।12]
યસ્ય મન આયતનં તસ્ય દ્વે મનોધર્માયતને ।
[090।12-090।13]
એવં યસ્ય સ્પ્રષ્ટવ્યાયતનં યસ્ય કાયાયતનં તસ્ય ત્રીણિ કાયસ્પ્રષ્ટવ્યધર્માયતનાનિ ।
[090।13-090।14]
એવં યસ્ય રૂપગન્ધરસાયતનાનિ ।
[090।14]
યસ્ય ચક્ષુરાયતનં તસ્ય ચત્વારિ ચક્ષુઃકાયસ્પ્રષ્ટવ્યધર્માયતનાનિ ।
[090।15]
એવં યસ્ય શ્રોત્રગ્રાણજિહ્વાયતનાનિ ।
[090।15-090।16]
અસ્તિ તત્ કર્મ યસ્ય પઞ્ચ ષટ્ સપ્તાષ્ટૌ નવ દશૈકાદશાયતનાનિ વિપાકો વિપચ્યતે ।
[090।16-090।17]
વિચિત્રાવિચિત્રફલત્વાત્ કર્મણો બાહ્યબીજવત્ ।
[090।17]
તદ્યથા બાહ્યાનિ વીજાનિ કાનિચિદ્વિચિત્રફલાનિ ભવન્તિ ।
[090।17-090।18]
તદ્યથા પદ્મદાડિમન્યગ્રોધાદીનામ્ ।
[090।18]
કાનિચિદવિચિત્રફાલાનિ તદ્યથા યવગોદૂમાદીનામ્ ।
[090।19]
એકાધ્વિકસ્ય કર્મણસ્ત્રૈયધ્વિકો વિપાકો વિપચ્યતે ।
[090।19-090।20]
ન તુ દ્વૈયધ્વિકસ્યાપ્યેકાધ્વિકો મા ભૂદતિન્યૂનં હેતોઃ ફલમિતિ ।
[090।20-090।21]
એકમેકક્ષનિકસ્ય બહુક્ષાણિકો નનુ વિપર્યયાત્ ।
[090।21-090।22]
ન ચ કર્મણા સહ વિપાકો વિપચ્યતે નાપ્યનન્તરં સમનન્તરપ્રત્યયાકૃષ્ટત્વાત્ સમનન્તરક્ષણસ્ય ।
[090।22]
પ્રવાહાપેક્ષો હિ વિપાકહેતુઃ ।
[090।23]
અથ ક એષાં હેતૂનામધ્વનિયમઃ ।
[090।23-090।24]
ઉક્ત એષામર્થતો ઽધ્વનિયમઃ નતુ સૂત્રિત ઇત્યતઃ સૂત્ર્યતે ।
[090।25]
સર્વત્રગઃ સભાગશ્ચ દ્વયધ્વગૌ
[090।26]
અતીતપ્રત્યુત્પન્નાવેવ અનાગતૌ ન સ્તઃ ।

ઉક્તં ચાત્ર કારણમ્ ।
[090।27]
ત્ર્યધ્વગા સ્ત્રયઃ ।
[090।28]
સહભૂસંપ્રયુક્તકવિપાકહેતવ સ્ત્રિકાલાઃ ।
કારણહેતુસ્તુ કાલનિયમાનુપદર્શનાત્ ।
[090।29]
સર્વાધ્વક શ્ચાધ્વવિપ્રયુક્તશ્ચ વેદિતવ્યઃ ।
ઉક્તા હેતવઃ ।
[090।30]
કિં પુનસ્તત્ફલં યસ્યૈતે હેતવઃ ।
[091।01]
સંસ્કૃતં સવિસંયોગ ફલં
[091।02]
ફલં ધર્માઃ ।
કતમે ।
"સંસ્કૃતા ધર્માઃ પ્રતિસંખ્યાનિરોધશ્ચે"તિ શાસ્ત્રમ્ ।
[091।02-091।04]
એવં તર્હિ ફલત્વાદસંસ્કૃતસ્ય હેતુના ભવિતવ્યં યસ્ય તત્ ફલં હેતુત્વાચ્ચ ફલેન ભવિતવ્યં યસ્ય તદ્ધેતુઃ ।
[091।04]
સંસ્કૃતસ્યૈવ ધર્મસ્ય હેતુફલે ભવતઃ ।
[091।05]
નાસંસ્કૃતસ્ય તે
[091।06]
કિં કારણમ્ ।
ષડ્વિધહેત્વસંભવાત્ પઞ્ચવિધફલાસંભવાચ્ચ ।
[091।06-091।07]
કસ્માત્ માર્ગો વિસંયોગસ્ય કારણહેતુર્નેષ્યતે ।
[091।07-091।08]
યાસ્માત્ સ ઉત્પાદાવિઘ્નભાવેન વ્યવસ્થાપિતો ન ચાસંસ્કૃતમુત્પત્તિમત્ ।
[091।08]
કસ્યેદાનીં તત્ફલં કથં વા માર્ગસ્ય ફલમ્ ।
[091।09]
તદ્બલેન પ્રાપ્તેઃ ।
પ્રાપ્તિરેવ તર્હિ માર્ગસ્ય ફલં પ્રાપ્નોતિ ।
[091।09-091।10]
તસ્યામેવ તસ્ય સામર્થ્યાન્ન વિસંયોગઃ ।
[091।10]
અન્યથા હ્ય્સ્ય પ્રાપ્તૌ સામર્થ્યમન્યથા વિસંયોગે ।
[091।10-091।11]

કથમસ્ય પ્રાપ્તૌ સામર્થ્યમ્ ।
[091।11]
ઉત્પાદનાત્ ।
કથં વિસંયોગે ।
પ્રપણાત્ ।
[091।11-091।12]
તસ્માન્ન તાવદસ્ય માર્ગઃ કથઞ્ચિદપિ હેતુઃ ।
[091।12]
ફલં ચાસ્ય વિસંયોગઃ ।
[091।12-091।13]
અથાસત્યધિપતિફલે કથમસંસ્કૃતં કારણહેતુઃ ।
[091।13]
ઉત્પત્ત્યનાવરણભાવેન કારણહેતુઃ ।
[091।13-091।14]
ન ચાસ્ય ફલમસ્ત્યધ્વવિનિર્મુક્તસ્ય ફલપ્રતિગ્રહણદાનાસમર્થત્વાત્ ।
[091।14]
નૈવ હિ ક્વચિદસંસ્કૃતં ભગવતા હેતુરિત્યુક્તમ્ ।
[091।15]
ઉક્તં તુ પર્યાયેણ હેતુરિતિ સૌત્રાન્તિકાઃ ।
કથમુક્તમ્ ।
[091।16]
"યે હેતવો યે પ્રત્યયા રૂપસ્યોત્પાદાય તે ઽપ્યનિત્યાઃ ।
[091।17]
અનિત્યાન્ ખલુ હેતુપ્રત્યયાન્ પ્રતીત્યોત્પન્નં રૂપં કુતો નિત્યમ્ ભવિષ્યતિ"
[091।18]
એવં યાવદ્ધિ વિજ્ઞાનમિતિ ।
[091।18-091।19]
એવં તર્હિ વિજ્ઞાનસ્યાલમબનપ્રત્યયો ઽપ્યસંસ્કૃતં ન પ્રાપ્નોતિ ।
[091।19]
ઉત્પાદાયેત્યવધારણાત્ ।
પ્રાપ્નોતિ ।
[091।20]
"યે હેતવો યે પ્રત્યયા વિજ્ઞાનસ્યોત્પાદાય તે ઽપ્યનિત્યા"
[091।21]
ઇત્યુક્તં નતૂક્તં યે વિજ્ઞાનસ્ય પ્રત્યયાઃ તેપ્યનિત્યા ઇતિ ।
[091।21-091।23]
નનુ ચ હેતવો ઽપિ ય ઉત્પાદાય ત એવાનિત્યા ઇતિ વચનાદસંસ્કૃતસ્યાનાવરણભાવમાત્રેણ કારણહેતુત્વાપ્રતિષેધઃ ।
[091।23-091।24]
ઉક્ત આલમ્બનપ્રત્યયઃ સૂત્રે ન ત્વનાવરણહેતુરિતિ ન સૂત્રે સિધ્યત્યસંસ્કૃતસ્ય હેતુભાવઃ ।
[091।24]

યદ્યપિ નોક્તો નતુ પ્રતિષિદ્ધઃ ।
[091।24-091।25]
સૂત્રાણિ ચ બહૂન્યન્તર્હિતાનીતિ કથમેતન્નિર્ધાર્યતે નોક્ત ઇતિ ।
[091।26]
અથ કો ઽયં વિસંયોગો નામ ।
નનુ ચોક્તં પ્રાક્ "પ્રતિસંખ્યાનિરોધ" ઇતિ ।
[091।27-092।01]
તદાનીં "પ્રતિસંખ્યાનિરોધઃ કતમો યો વિસંયોગ" ઇત્યુક્તમિદાનીં ઇસંયોગઃકથમઃ ।
[092।01]
યઃ પ્રતિસંખ્યાનિરોધ ઇત્યુચ્યતે ।
[092।01-092।02]
તદિદમિતરેતરાશ્રયં વ્યાખ્યાનમસમર્થં તત્સ્વભાવદ્યોતને ।
[092।02]
તસ્માદન્યથા તત્સ્વભાવો યક્તવ્યઃ ।
[092।02-092।03]
આર્યૈરેવ તત્સ્વભાવઃ પ્રત્યાત્મવેદ્યઃ ।
[092।03]
એતાવક્તુ શક્યતે વક્તુમ્ નિત્યં કુશલં ચાસ્તિ દ્રવ્યાન્તરમ્ ।
[092।03-092।04]
તદ્વિસંયોગશ્ચોચ્યતે પ્રતિસંખ્યાનિરોધશ્ચેતિ ।
[092।04]
સર્વમેવાસંસ્કૃતમદ્રવ્યમિતિ સૌત્રાન્તિકાઃ ।
[092।05]
નહિ તદ્રૂપવેદનાદિયત્ ભાવાન્તરમસ્તિ ।
કિં તર્હિ ।
સ્પ્રષ્ટવ્યાભાવમાત્રમાકાશમ્ ।
[092।06]
તદ્યથા હ્યન્ધકારે પ્રતિધાતમવિન્દન્ત આકાશમિત્યાહુઃ ।
[092।06-092।07]
ઉત્પન્નાનુશયજન્મનિરોધઃ પ્રતિસંખ્યાવલેનાન્યસ્યાનુત્પાદઃ પ્રતિસંખ્યાનિરોધઃ ।
[092।07-092।08]
વિનૈવ પ્રતિસંખ્યયા પ્રત્યયવૈકલયાદનુત્પાદો યઃ સો ।પ્રતિસંખ્યાનિરોધઃ ।
[092।08-092।09]
તદ્યથા નિકાયસભાગશેષસ્યાન્તરામરણે ।
[092।09]
નિકાયાન્તરીયાઃ પુનરાહુઃ ।
[092।09-092।10]
અનુશયાનામુત્પત્તૌ પ્રજ્ઞાયાઃ સામર્થ્યમતો ઽસૌ પ્રતિસંખ્યાનિરોધઃ ।
[092।10-092।11]
યસ્તુ પુનઃ દુઃખસ્યાનુત્પાદઃ સઃ ઉત્પાદકારણાનુશયવૈકલ્યાદેવેતિ ન તસ્મિન્પ્રજ્ઞાયાઃ સામર્થ્યમસ્ત્યતો ઽસાવપ્રતિસંખ્યાનિરોધ ઇતિ ।

[092।12]
સો ઽપિ તુ નાન્તરેણ પ્રતિસંખ્યાં સિધ્યતીતિ પ્રતિસમ્ખ્યાનિરોધ એવાસૌ ।
[092।12-092।13]
ય એવોત્પન્નસ્ય પશ્ચાદભાવઃ સ એવ સ્વરસ નિરોધાદપ્રતિસંખ્યાનિરોધ ઇત્યપરે ।
[092।13-092।14]
અસ્યાં તુ કલ્પનાયામનિત્યો ઽપ્રતિસંખ્યાનિરોધઃ પ્રાપ્નોત્યવિનષ્ટે તદભાવાત્ ।
[092।14-092।15]
નનુ ચ પ્રતિસંખ્યાનિરોધો ઽપ્યનિત્યઃ પ્રાપ્નોતિ ।
[092।15]
પ્રતિસંખ્યાપૂર્વકત્વાત્ ।
[092।15-092।16]
ન વૈ સ પ્રતિસંખ્યાપૂર્વકો નહિ પોઊર્વં પ્રતિસંખ્યા પશ્ચાદનુત્પન્નાનામનુત્પાદઃ ।
[092।16]
કિં તર્હિ ।
[092।16-092।17]
પૂર્વમેવ સ તેષામનુત્પાદો ઽસ્તિ ।
[092।17-092।18]
વિના તુ પ્રતિસંખ્યયા યે ધર્મા ઉત્પત્સ્યન્તે તદુત્પન્નાયાં પ્રતિસંખ્યાયાં પુનર્નોપપદ્યન્ત ઇતિ ।
[092।18-092।19]
એતદત્ર પ્રતિસંખ્યાયા સમર્થ્યં યદુતાકૃતોત્પત્તિપ્રતિબન્ધાનામુત્પત્તિપ્રતિબન્ધભાવઃ ।
[092।19-092।21]
યદિ નર્હિ અનુત્પાદ એવ નિર્વાણમિદં સૂત્રપદં કથં નીયતે "પઞ્ચેમાનીન્દ્રિયાણિ આસેવિતાનિ ભાવિતાનિ બહુલીકૃતાન્યતીતાનાગતપ્રત્યૂત્પન્નસ્ય દુઃખસ્ય પ્રહાણાય સંવર્ત્તન્ત" ઇતિ ।
[092।21-092।22]
પ્રહાણં હિ નિર્વાણમનાગતસ્યૈવ ચાનુત્પાદો નાતીતપ્રત્યુત્પન્નસ્યેતે ।
[092।22]
અસ્ત્યેતદેવમ્ ।
[092।22-092।24]
કિં તુ તદાલમ્બનક્લેશપ્રહાણાત્ દુઃખસ્ય પ્રહાણમુક્તં ભગવતા "યો રૂપે ચ્છન્દરાગસ્તં પ્રજહીત ।
[092।24-092।25]
ચ્છન્દરાગે પ્રહીણે એવં વસ્તદ્રૂપં પ્રહીણં ભવિષ્યતિ પારિજ્ઞાતં વિસ્તરેણ યાવદ્ વિજ્ઞાનમિ"તિ ।
[092।25]
એવં ત્રૈયધ્વિકસ્યાપિ દુઃખસ્ય પ્રહાણં યુજ્યતે ।
[092।26]
અથાપ્યતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નસ્ય ક્લેશસ્ય પ્રહાણાયેત્યુચ્યેત ।
અત્રાપ્યેષ નયઃ ।
[092।27-092।29]
અથવા ઽયમભિપ્રાયો ભવેદતીતઃ ક્લેશઃ પૌર્વજન્મિકઃ પ્રત્યુત્પન્નઃ ક્લેશ ઐહજન્મિકો યથા તૃષ્ણા વિચરિતેષ્વષ્ટાદશ તૃષ્ણાવિચરિતાન્યતીતમધ્વાનમુપાદાયેત્યતીતં જન્માધિકૃત્યોક્તમેવં યાવત્ પ્રત્યુત્પન્નમ્ ।
[092।29-093।01]
તેના ચ ક્લેશદ્વયેનાસ્યાં સન્તતૌ બીજભાવ આહિતો ઽનાગતસ્યોત્પત્તયે ।
[093।01]

તસ્ય પ્રહાણાત્તદપિ પ્રહીણં ભવતિ ।
[093।01-093।02]
યથા વિપાકક્ષયાત્કર્મં ક્ષીણં ભવતિ ।
[093।02-093।03]
અનાગતસ્ય પુનર્દુઃખસ્ય ક્લેશસ્ય વા બીજાભાવાત્ અત્યન્તમનુત્પાદઃ પ્રહાણમ્ ।
[093।03-093।04]
અન્યથા હ્યતીતપ્રત્યુત્પન્નસ્ય કિં પ્રહાતવ્યમ્ ।
[093।04]
નહિ નિરુદ્ધે નિરોધાભિમુખે ચ યત્નઃ સાર્થકો ભવતીતિ ।
[093।04-093।06]
યદ્યસંસ્કૃટં નાસ્ત્યેવ, યદુક્તં ભગવતા "યે કેચિદ્ધર્માઃ સંસ્કૃતા વા ઽસંસ્કૃતા વા વિરાગસ્તેષામગ્ર આખ્યાયતે" ઇતિ કથમસતામસન્નગ્રો ભવિતુમર્હતિ ।
[093।06-093।07]
ન વૈ નાસ્ત્યેવાસંસ્કૃતમિતિ બ્રૂમઃ ।
[093।07]
એતત્તુ તદીદૃશં યથા ઽસ્માભિરુક્તમ્ ।
[093।07-093।08]
તદ્યથા અસ્તિ શબ્દસ્ય પ્રાગભાવો ઽસ્તિ પશ્ચાદભાવ ઇત્યુચ્યતે ।
[093।08]
અથ ચ પુનર્નાભાવો ભાવઃ સિધ્યતિ ।
[093।08-093।09]
એવમસંસ્કૃતમપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
[093।09-093।10]
અભાવો ઽપિ ચ કશ્ચિત્ પ્રશસ્યતમો ભવતિ યઃ સકલસ્યોપદ્રવસ્યાત્યન્તમભાવ ઇત્યન્યેષાં સો ઽગ્ર ઇતિ પ્રશંસાં લબ્ધુમર્હતિ ।
[093।10]
વિનેયાનાં તસ્મિન્નુપચ્છન્દનાર્થમ્ ।
[093।11]
યદ્યપ્યસંસ્કૃતમભાવમાત્રં સ્યાન્નિરોધ આર્યસત્યં ન સ્યાત્ ।
નહિ તતુ કિઞ્ચિદસ્તીતિ ।
[093।12]
કસ્તાવદયં સત્યાર્થઃ ।
નનુ ચાવિપરીતાર્થઃ ।
[093।12-093।14]
ઉભયમપિ ચૈતદવિપરીતં દૃષ્ટમાર્યૈર્યદુત દુઃખં ચ દુઃખમેવેતિ દુઃખાભાવશ્ચાભાવ એવેતિ કો ઽસ્યાર્યસત્યત્વે વિરોધઃ કથમભાવશ્ચ નામ તૃતીયં ચાર્યસત્યં સ્યાત્ ।
[093।14-093।15]
ઉસ્તં યથાર્યસત્યં દ્વિતીયસ્યાનન્તરં દૃષ્ટમુદ્દૃષ્ટં ચેતિ તૃતીયં ભવતિ ।
[093।15-093।16]
યદ્યસંસ્કૃતમભાવમાત્રં સ્યાદાકાશનિર્વાણાલમ્બનવિજ્ઞાનમસદાલમ્બનં સ્યાત્ ।
[093।16-093।17]
એતદતીતાનાગતસ્યાસ્તિત્વચિન્તાયાં ચિન્તયિષ્યામઃ ।
[093।17]

યદિ પુનર્દ્રવ્યમેવાસંસ્કૃતમિષ્યેત કિં સ્યાત્ ।
[093।17-093।18]
કિં ચ પુનઃ સ્યાત્ ।
[093।18]
વૈભાષિકપક્ષઃ પાલિતઃ સ્યાત્ ।
[093।18-093।19]
દેવતા એનં પાલયિષ્યન્તિ પાલનીયં ચેત્ મંસ્યતે ।
[093।19]
અભૂતં તુ પરિકલ્પિતં સ્યાત્ ।
કિં કારણમ્ ।
[093।19-093।20]
નહિ તસ્ય રૂપવેદનાદિવત્ સ્વભાવ ઉપલભ્યતે નચાપિ ચક્ષુરાદિવત્કર્મ ।
[093।20-093।21]
અમુષ્ય ચ વસ્તુનો ઽયં નિરોઘ ઇતિ ષષ્ઠીવ્યવસ્થા કથં પ્રકલ્પ્યતે ।
[093।21-093।22]
નહિ તસ્ય તેન સાર્ધં કશ્ચિત્સંબન્ધો હેતુફલાદિભાવાસંભવાત્ ।
[093।22]
પ્રતિષેધમાત્રં તુ યુજ્યતે અમુષ્યાભાવ ઇતિ ।
[093।22-093।23]
ભાવાન્તરત્વે ઽપિ યસ્ય ક્લેશસ્ય પ્રાપ્તિવિચ્છેદાય્દ્યો નિરોધઃ પ્રાપ્યતે સ તસ્યેતિ વ્યવદિશ્યતે ।
[093।24]
તસ્ય તર્હિ પ્રાપ્તિનિયમે કો હેતુઃ ।
[093।24-093।25]
"દૃષ્ટધર્મનિર્વાણપ્રાપ્તો ભિક્ષુરિ"ત્યુક્તં સૂત્રે ।
[093।25]
તત્ર કથમભાવસ્ય પ્રાપ્તિઃ સ્યાત્ ।
[093।25-093।26]
પ્રતિપક્ષલાભેન ક્લેશપુનર્ભવોત્પાદાત્યન્તવિરુદ્ધાશ્રય લાભાત્ પ્રાપ્તં નિર્વાણમિત્યુચ્યતે ।
[093।26-093।27]
આગમશ્ચાપ્યભાવમાત્રં દ્યોતયતિ ।
[093।27]
એવં હ્યાહ ।
[093।27-094।01]
"યત્ સ્વલ્પસ્ય દુઃખસ્યાશેષપ્રહાણં પ્રતિનિઃસર્ગો વ્યન્તીભાવઃ ક્ષયો વિરાગો નિરોધો વ્યુપક્ષમો ઽસ્તઙ્ગમઃ અન્યસ્ય ચ દુઃખસ્યાપ્રતિ સન્ધિરનુત્પાદો ઽપ્રાદુર્ભાવઃ ।
[094।01-094।02]
એતત્કાન્તમેતત્પ્રણીતં યદુત સ્ર્વોપાધિપ્રનિનિઃ સર્ગસ્તૃષ્ણાક્ષયો વિરાગો નિરોધો નિર્વાણ" મિતિ ।
[094।02-094।03]
કિમેવં નેષ્યતે નાસ્મિન્ પ્રાદુર્ભવ્બતીત્યતો ઽપ્રાદુર્ભાવ ઇતિ ।
[094।03]
અસમર્થામેતાં સપ્તમીં પશ્યામઃ ।

કિમુક્તં ભવતિ ।
[094।04-094।05]
નાસ્મિન્પ્રાદુર્ભવતીતિ યદિ સતીત્યભિસંબધ્યતે નિત્યમેવાપ્રાદુર્ભાવપ્રસઙ્ગો નિર્વાણસ્ય નિત્યત્વાત્ ।
[094।05-094।06]
અથ પ્રાપ્ત ઇત્યભિસંબધ્યતે યત એવ તત્પ્રાપ્તિઃ પરિકલ્પ્યતે તસ્મિન્નેવ સંમુખીભૂતે પ્રાપ્તે વા દુઃખસ્યેષ્યતામપ્રાદુર્ભાવઃ ।
[094।06-094।07]
અયં ચ દૃષ્ટાન્ત એવં સૂપનીતો ભવતિ ।
[094।08]
"પ્રદ્યોતસ્યેવ નિર્વાણં વિમોક્ષસ્તસ્ય ચેતસ" ઇતિ ।
[094।09]
યથા પ્રદ્યોતસ્ય નિર્વાણમભાવ એવં ભગવતો ઽપિ ચેતસો વિમોક્ષ ઇતિ ।
[094।09-094।10]
અભિધર્મે ઽપિ ચોક્તમ્ "અવસ્તુકા ધર્માઃ કતમે ।
[094।10]
અસંસ્કૃતા ધર્મા" ઇતિ ।
[094।10-094।11]
અવસ્તુકા અશરીરા અસ્વભાવા ઇત્યુક્તં ભવતિ ।
[094।11]
નાસ્યાયમર્થઃ ।
[089।411-09411]
કસ્તર્હિ ।
[094।11]
પઞ્ચવિધવસ્તુ ।
[094।11-094।12]
સ્વભાવવસ્તુ યથોક્તં "યદ્વસ્તુ પ્રતિલબ્ધં સમન્વાગતઃ સ તેન વસ્તુને"તિ ।
[094।12]
આલમ્બનવસ્તુ ।
[094।12-094।13]
યથોક્તં "સર્વધર્મજ્ઞેયા જ્ઞાનેન યથાવસ્ત્વે"તિ ।
[094।13]
સંયોગવસ્તુ ।
[094।13-094।14]
યથોક્તં "યસ્મિન્ વસ્તુનિ અનુનયઃ સંયોજનેન સંપ્રયુક્તઃ પ્રતિઘસંયોજનેનાપિ તસ્મિન્નિ"તિ ।
[094।14-094।15]
હેતુવસ્તુ યથોક્તં "સવસ્તુકા ધર્માઃ કતમે ।
[094।15]
સંસ્કૃતા ધર્મા" ઇતિ ॥
પરિગ્રહવસ્તુ ।
[094।15-094।16]
યથોક્તં "ક્ષત્રવસ્તુ ગૃહવસ્ત્વિ"તિ ।