Language

ENहिગુ
Scripture Library

Abhidharmakośabhāṣya · Part 121140

ata ubhe apyete kāmarūpāśraye /
[071|22-071|23]
tatrāpi tvayaṃ viśeṣaḥ /
[071|24]
nirodhākhyādito nṛṣu
[071|25]
nirodhasamāpattiḥ prathamato manuṣyepūtpādyate paścādrūpadhātau parihīṇapūrvaiḥ /
[071|26]
kimato 'pyasti parihāṇiḥ /
astītyāha /
[071|26-072|01]
anyathā hi ndāyi sūtraṃ virudhyeta /
[072|01-072|02]
"ihāyuṣmanto bhikṣuḥ śīlasaṃpannaśca bhavati samādhisaṃpannaśca prajñāsaṃpannaśca /
[072|02-072|05]
so 'bhīkṣṇaṃ saṃjñāvedayita nirodhaṃ samāpadyate ca vyuttiṣṭhate cāsti caitat sthānamiti yathābhūtaṃ prajānāti sa na haiva dṛṣṭa eva dharme pratipattye vājñāmārāgayati nāpi maraṇakālasamaye bhedācca kāyasyātikramya devān kavaḍīkārāhāra bhakṣānanyatarasmin divye manomaye kāya upapadyate /
[072|05-072|06]
sa tatropapanno 'bhīkṣṇaṃ saṃjñāveditanirodhaṃ samāpadyate ca vyuttiṣṭahate cāsti caitat sthānamiti yathābhūtaṃ prajānātī"ti /
[072|06-072|07]
atra hi divyo manomayaḥ kāyo rūpāvacara ukto bhagavatā /
[072|07]
iyaṃ ca samāpattirbhāvāgrikī /
[072|08]
tatkathamaparihīṇasya tallābhino rūpadhātau syādupapattiḥ /
[072|08-072|09]
caturthadhyānabhūmikāmapi nirodhasabhāpatiṃ nikāyāntarīyā icchanti /
[072|09]
teṣāṃ vināpi parihāṇyā sidhyatyetat /
[072|10]
etadeva tu na sidhyati /
caturthadhyānabhūmikā 'pyasāvastīti /
kiṃ kāraṇam /
[072|11]
"navānupūrvasamāpattaya" iti sūtre vacanāt /
[072|11-072|12]
yadyeṣa niyamaḥ kathaṃ vyutkrāntasamāpattayo bhavanti /
[072|12]
prāthamakalpikaṃ pratyeṣa niyamaḥ /
[072|12-072|13]
praptaprakāmavāśitvāstu santo vilaṅghyāpi samāpadyante /

[072|13]
evamanayoḥ samāpattyorbhūmito 'pi viśeṣaḥ /
[072|14]
caturthadhyānatayā 'grābhūmikatvāt /
[072|14-072|15]
prayogato 'pi niḥsaraṇavihārasaṃjñāpūrvakamanasikāraprayogāt /
[072|15]
saṃtānato 'pi pṛthagjanāryasaṃtānatvāt /
[072|15-072|16]
phalato 'pyāsaṃjñikabhavāgraphalatvāt /
[072|16-072|17]
vedanīyato 'pi niyatāniyatopapadyobhayathāvedanīyatvāt /
[072|17]
prathamotpādanato 'pi dvidhātumanuṣyotpādanāt /
[072|17-072|18]
kasmāt punarete cittatacaittanirodhasvabhāve satyāvasaṃjñisamāpattiḥ saṃjñāveditanirodhasamāpattiścocyate /
[072|18-072|19]
tatprātikūlyena tatsamāpattiprayogāt /
[072|19]
vedanādijñāne 'pi paracittajñānavacanavat /
[072|19-072|20]
kathamidānīṃ bahukālaṃ niruddhāccittāt punarapi cittaṃ jāyate /
[072|20-072|21]
atītasyāpyastitvāt iṣyate vaibhāṣikaiḥ samanantarapratyayatvam /
[072|21]
apare punarāhuḥ /
[072|21-072|22]
kathaṃ tāvad rūpopapannānāṃ ciraniruddhe 'pi rūpe punarapi rūpaṃ jāyate /
[072|22]
cittād eva hi taj jāyate na rūpāt /
[072|22-072|23]
evaṃ cittam apy asmād eva sendriyāt kāyāj jāyate na cittāt /
[072|23-072|24]
anyonyabījakaṃ hy etadubhayaṃ yaduta cittaṃ ca sendriyaśca kāya iti pūrvācāryāḥ /
[072|24-072|25]
bhadantavasumitrastvāha paripṛcchāyāṃ "yasyācittikā nirodhasamāpattistasyaiṣa doṣo mama tu sacittikā samāpattiri"ti /
[072|26]
ti /
bhadantaghoṣaka āha tadidaṃ nopapadyate /
[072|26-072|27]

"sati hi vijñāne trayāṇāṃ saṃnipātaḥ sparśaḥ /
[072|27-072|28]
sparśapratyayā ca vedanā saṃjñā cetan''etyuktaṃ bhagavatā /
[072|28]
ataḥ saṃjñāvedanayorapyatra nirodho na syāt /
athāpi syāt /
[073|01]
yathā vedanāpratyayā tṛṣṇe"tyuktam /
[073|01-073|02]
satyāmapi tu vedanāyāmarhato na tṛṣṇotpattirevaṃ satyapi sparśe vedannādayo na syuriti /
[073|02]
tasyāviśeṣitatvāt /
[073|02-073|03]
avidyāsaṃsparśajaṃ hi veditaṃ pratītyotpannā tṛṣṇetyuktaṃ natu vedanotpattau sparśo viśeṣita ityasamānametat /
[073|04]
tasmādacittikā nirodhasamāpattiriti vaibhāṣikāḥ /
[073|04-073|05]
kathamacittikāyāḥ samāpattitvam /
[073|05]
mahābhūtasamatāpādanāt /
[073|05-073|06]
samāpatticittena ca tāṃ samāpadyante samāgacchantīti samāpattiḥ /
[073|06]
kiṃ punarete samāpattī dravyataḥ sta utāho prajñaptitaḥ /
[073|07]
dravyata ityāha /
cittotpattipratibandhanāt /
na /
samāpatticittenaiva tatpratibandhanāt /
[073|08-073|09]
samāpatticittameva hi taccittāntaraviruddhamutpadyate yena kālāntaraṃ cittasyā pravṛttimātraṃ bhavati /
[073|09]
tadviruddhāśrayāpādanāt /
[073|09-073|11]
yā 'sau samāpattiriti prajñapyate taccāpravṛttimātraṃ na pūrvamāsīnna paścāt bhavati vyutthitasyeti saṃskṛtā 'sau samāpattiḥ prajñapyate /
[073|11]
athavā āśrayasyaiva tathā samāpādanaṃ samāpattiḥ /
[073|11-073|12]
evamāsaṃjñikamapi draṣṭavyam /
[073|12-073|13]

cittamevāsau tatra cittapravṛttiviruddhaṃ labhate taccāpravṛttimātramāsaṃjñikaṃ prajñapyata iti tadetanna varṇayanti /
[073|13]
vyākhyāte samāpattī //
[073|14]
jīvitaṃ katamat /
[073|15]
āyurjīvitam
[073|16]
evaṃ hyuktamabhidharme 'jīvitenriyaṃ katamat /
traidhātukamāyuri"ti /
[073|16-073|17]
etaccaiva na jñāyate āyurnāma ka eṣa dharma iti /
[073|18]
ādhāra ūṣmavijñānayorhi yaḥ /
[073|19]
idamuktaṃ bhagavatā
[073|20-073|21]
"āyurūṣmātha vijñānaṃ yadā kāyaṃ jahatyamī /
apaviddhastadā śete yathā kāṣṭhamacetana" iti //
[073|22]
tad ya ūṣmaṇo vijñānasya cādhārabhūto dharmaḥ sthitihetustadāyuḥ /
[073|22-073|23]
tasyedānīmāyuṣaḥ ka ādhārabhūtaḥ /
[073|23-073|24]
evaṃ tarhi parasparāpekṣyavṛttitvādeṣāṃ kaḥ pūrvaṃ nivartiṣyate /
[073|24]
yadvaśādibhavau vivarttiṣyete iti nityānivṛttiprasaṅgaḥ /
[073|25]
āyuṣastarhi karmādhārabhūtaṃ yāvadākṣiptaṃ karmaṇā tāvadanuvarttanāt /
[073|25-073|26]
ūṣmavijñānayorapi kimarthaṃ karmaivādhārabhūtaṃ neṣyate /
[073|26]
mā bhūt sarvaṃ vijñānamāmaraṇādvipāka iti /
[073|27]
ūṣmaṇastarhi karmādhārbhūtaṃ bhaviṣyati ūṣmā ca vijñānasya /
[073|27-073|28]
evamapyārūpyeṣvanādhāraṃ vijñānaṃ syādūṣmābhāvāt /
[073|28]
tasya punaḥ karmādhāro bhaviṣyati /
[073|28-074|01

na vai labhyate kāmacāro yat kvacidevoṣmā vijñānasyādhāro bhaviṣyati kvacideva karmeti /
[074|02]
uktaṃ cātra /
kimuktam /
[074|02-074|03]
"mā bhūtsarvaṃ vijñānamāmaraṇādvipāka" iti /
[074|03]
tasmādastyeva tayorādhārabhūtamāyuḥ /
[074|03-074|04]
nahi nāstīti brūmo natu dravyāntaram /
[074|04]
kiṃ tarhi /
traidhātukena karmaṇā nikāyasabhāgasya sthitikālāvedhaḥ /
[074|05-074|06]
yāvaddhi karmaṇā nikāyasabhāgasyāvedhaḥ kṛto bhavatyetāvantaṃ kālamavasthātavyamiti tāvat so 'vatiṣṭhate tadāyurityucyate /
[074|06-074|07]
sasyānāṃ pākakālāvedhavat kṣipteṣusthitikālāvedhavacca /
[074|07-074|08]
yastu manyate saṃskāro nāma kaścin guṇaviśeṣa iṣau jāyate yadvaśādgamanamāpatanād bhavatīti /
[074|08-074|09]
tasya tadekatvāt pratipannābhāvācca deśāntaraiḥ śīghra taratamaprāptikālabhedā nupapattiḥ patanānupapattiśca /
[074|09-074|10]
vāyunā tatpratibandha iti cet /
[074|10]
arvākpatanaprasaṅgo na vā kadācidvāyoraviśeṣāt /
[074|10-074|11]
evaṃ tu varṇayanti dravyāntaramevāyurastīti /
[074|12]
atha kimāyuḥkṣayādeva maraṇaṃ bhavatyāhosvidanyathāpi /
[074|12-074|13]
prajñaptāvuktam "āyuḥkṣayānmaraṇaṃ na puṇyakṣayādi"ti /
[074|13]
catuṣkoṭiḥ /
[074|13-074|14]
prathamā koṭirāyurvipākasya karmaṇaḥ paryādānāt /
[074|14]
dvitīyā bhogavipākasya /
tṛtīyobhayoḥ /
[074|14-074|15]
caturthī viṣamāparihāreṇa /

[074|15]
āyurutsargācceti vaktavyakm /
na vaktavyam /
āyuḥkṣayādeva tanmaraṇam /
[074|16]
prathamakoṭyantargamāt /
[074|16-074|17]
kṣīṇe tvāyuṣi puṇyakṣayasya maraṇe nāsti sāmarthyam /
[074|17]
tasmādubhayakṣaye sati maraṇamāyuḥkṣayādityuktam /
[074|17-074|18]
jñānaprasthāne 'pyuktam "āyuḥ santatyupanibaddhaṃ vartata iti vaktavyam /
[074|18]
sakṛdutpannaṃ tiṣṭhanīti vaktavyam /
[074|19]
āha /
[074|19-074|20]
kāmāvacarāṇāṃ sattvānāmasaṃjñisamāparttiṃ nirodhasamāparttiṃ ca samāpannānāṃ santatyupanibaddhaṃ varttata iti vaktavyam /
[074|20-074|21]
samāpannānāṃ rūpārūpyāvacarāṇāṃ ca sattvānāṃ sakrdutpannaṃ tiṣṭhatīti vaktavyam" /
[074|21]
ko 'sya bhāṣitasyārthaḥ /
[074|21-074|22]
yasyāśrayopaghātādupāghatastatsantatyadhīnatvāt prathamam /
[074|22-074|23]
yasya tvāśrayopaghāta eva nāsti tadyatho tpannāvasthānāt dvitīyam /
[074|23-074|24]
sāntarāyaṃ prathamaṃ nirantarāyaṃ dvitīyamiti kāśmīrāḥ /
[074|24]
tasmādastyakālamṛtyuḥ /
[074|24-074|25]
sūtra uktam "catvāra ātmabhāvapratilambhāḥ /
[074|25]
astyātmabhāvapratilambho yatrātmasaṃcetanā kramate na parasaṃcetane"ti /
[074|26]
catuṣkoṭikaḥ /
[074|26-074|27]
ātmasaṃcetanaiva kramate kāmadhātau krīḍāpramoṣkāṇāṃ devānāṃ manaḥpradūṣakāṇāṃ ca /
[074|27-074|28]
teṣāṃ hi praharṣamanaḥopradoṣābhyāṃ tasmāt sthānāccyutirbhavati nānyathā/

[074|28]
duddhānāṃ ceti vaktavyam /
[075|01]
svayaṃmṛtyutvāt /
parasaṃcetanaiva kramate garbhāṇḍagatānām /
[075|01-075|02]
ubhayamapyeṣāṃ kāmāvacarāṇāṃ prāyeṇa /
[075|02-075|06]
nobhayaṃ sarveṣā mantarābhavikāṇāṃ rūpārūpyāvacarāṇāmanekajātīyānāṃ kāmāvacarāṇāṃ tadyathā nārakāṇā muttarakauravāṇāṃ darśanamārgamaitrīnirodhāsaṃjñi samāpattisamāpannānāṃ rājarṣijinadūtajinādiṣṭa dharmilo ttaragaṅgila śreṣṭhiputrayaśaḥ dumārajīvakādīnāṃ sarveṣā caramabhavikānāṃvodhisattva mātustadgarbhāyāḥ cakravarttinaścakravarttimātuśca tadgarbhāyāḥ/
[075|06-075|07]
atha kasmātsūtra uktaṃ katame te bhadanta sattvā yeṣāṃ nātmasaṃcetanā kramate na parasaṃacetanā /
[075|07-075|08]
naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanopagāḥ śāriputre"ti /
[075|08-075|09]
anyeṣu kila dhyānarūpyedhvātmasaṃcetanāsvabhūmika āryamārgaḥ parasaṃcetanā uttarabhūmisāmantakastatra cobhayaṃ nāstīti /
[075|09-075|10]
nanu caivaṃ tatrāpi parabhūmika āryamārgaḥ parasaṃcetanā prāpnoti /
[075|10]
paryantagrahaṇāttarhi tadādisaṃpratyayaḥ /
[075|11]
kvacidādisaṃpratyayaḥ kvacidādinā paryanto 'pi pratīyate /
yadāha /
[075|11-075|12]
"tadyathā devā brahmakāyikāḥ /
[075|12]
iyaṃ prathamā sukhopapattiriti /
kvacit paryantenādirapi pratīyate /
[075|13]
yadāha /
tadyathā devā ābhāsvarāḥ /
iyaṃ dvitīyā sukhopapattiri"ti
[075|13-075|14]
ayamatra tadyathāśabdo dṛṣṭāntavācaka iti yukta etasmāccheṣasaṃ pratyayaḥ /
[075|14-074|15]
eṣa hi dṛṣṭāntadharmo yadekamapi tajjātīyakaṃ dṛśyate /
[075|15-075|16]
sa ceha tadyathāśabdo nāstītyanupasaṃhāra eṣaḥ /
[075|16]
yadyayaṃ tadyathāśabdo dṛṣṭāntavācakaḥ syādiha na prāpnuyāt /
[075|16-075|17]

santi sattvā nānātvakāyā nānātvasaṃjñinastadyathā manuṣyastadekatyāścadevā iti /
[075|17-075|18]
tasmādupadarśanārtha evāyaṃ draṣṭavya ityalamatiprasaṅgena /
[075|18]
uktaṃ jīvitam //
[075|19]
lakṣaṇāni punarjātirjarā sthitiranityatā
[075|20]
etāni hi saṃskṛtasya catvāri lakṣaṇāni /
[075|20-075|21]
yatraitāni bhavanti sa dharmaḥ saṃskṛto lakṣyate /
[075|21]
viparyayādasaṃskṛtaḥ /
[075|21-075|22]
tatra jātistaṃ dharmaṃ janayati sthitiḥ sthapayati jarā jarayati anityatā vināśayati /
[075|22-075|23]
nanu "trīṇimāni saṃskṛta lakṣaṇānī"ti sūtra uktam /
[075|23]
caturthamapyatra vaktavyaṃ syāt /
kiṃ cātra noktam /
āha /
[075|24]
sthitiḥ /
yattarhi "idaṃ sthityanyathātvami"ti /
[075|24-075|25]
jarāyā eṣa paryāyastadyathā jāterutpāda ityanityatāyāśca vyaya iti /
[075|25-076|01]
ye hi dharmāḥ saṃskārāṇāmadhvasaṃcārāya pravṛttāsta eva sūtre lakṣaṇānyuktānyudvejanārtham /
[076|01-076|02]
jātirhi yā saṃskārānanāgatādadhvanaḥ pratyutpannamadhvānaṃ saṃcārayati /
[076|02-076|03]
jarā 'nityate punaḥ pratyutpannādatītaṃ durbalīkṛtya pratighātāt /
[076|03]
tadyathā kila gahanapraviṣṭasya puruṣasya trayaḥ śatravaḥ /
[076|03-076|04]
tata eka enaṃ gahanādākarṣet dvau punarjīvitādvacyaparopayetāṃ tadvaditi /
[076|04-076|05]
sthitistu tān saṃskārānupaguhya tiṣṭhatyaviyogamivecchantī /
[076|05-076|06]
ato 'sau saṃskṛtalakṣaṇaṃ na vyavasthāpitā /

[076|06]
asaṃskṛtasyāpi ca svalakṣaṇe sthitibhāvāt /
[076|06-076|07]
anye punaḥ kalpayanti sthitiṃ jarāṃ cābhisamasya sthityanyathātvamityekaṃ lakṣaṇamuktaṃ sūtre /
[076|07]
kiṃ prayojanam /
[076|08-076|09]
eṣā hyeṣu saṅgāspadamataḥ śriyamivaināṃ kālakarṇīsahitāṃ darśayāmāsa tasyāmanāsaṅgārthamiti /
[076|09]
ataścatvāryeva saṃskṛta lakṣaṇāni /
[076|09-076|10]
teṣāmapi nāma jātyādīnāṃ saṃskṛtatvādanyairjātyādibhirbhavitavyam /
[076|10]
bhavantyeva /
[076|11]
jātijātyādayasteṣāṃ
[076|12]
teṣāmapi catvāryanulakṣaṇāni bhavanti /
[076|12-076|13]
jātijātiḥ sthitisthitiḥ jarājarā anityatā 'nityatā iti /
[076|13]
nanu caikasyaikasya caturlakṣaṇī prāpnoti aparyavasānadoṣaśca /
[076|14]
teṣāṃ punaranyajātyādiprasaṅgāt /
na prāpnoti /
yasmāt /
[076|15]
te 'ṣṭadharmaikavṛttayaḥ /
[076|16]
teṣāṃ jātyādīnāmaṣṭāsu dharmeṣu vṛttiḥ /
kimidaṃ vṛttiriti /
kāritraṃ puruṣakāraḥ /
[076|17]
jātijātyādīnāṃ caikatra dharme kathaṃ kṛtvā ātmanā navamo hi dharma utpadyate /
[076|18]
sārdhaṃ lakṣaṇānulakṣaṇairaṣṭābhiḥ /
[076|18-076|19]
tatra jātirātmānaṃ virahayyānyānaṣṭau dharmān janayati /
[076|19]
jātijātiḥ puna stāmeva jātim /

[076|19-076|20]
tadyathā kila kācit kukkuṭī bahūnya patyāni prajāyate kācidalpāni /
[076|20-076|21]
tadvat sthitirapyātmānaṃ varjayitvā 'nyānaṣṭau dharmān sthāpayati sthitisthitistu tāmeva sthitim /
[076|21-076|22]
evaṃ jarā 'nityate api yathāyogyaṃ yajye /
[076|22]
tasmānā bhavatyanavasthāprasaṅgaḥ /
[076|22-076|23]
tadetadākāśaṃ pāṭyata iti sautrāntikāḥ /
[076|23-076|24]
nahyete jātyādayo dharmā dravyataḥ saṃvidyante yathā 'bhivyajyante /
[076|24]
kiṃ kāraṇam /
pramāṇābhāvāt /
[076|24-076|25]
nahyeṣāṃ dravyato 'stitve kiñcidapi pramāṇamasti pratyakṣamanumānamāptāgamo vā yathā rūpādīnāṃ dharmāṇāmiti /
[076|26-076|27]
yattarhi sūtra uktaṃ "saṃskṛtasyotpādo 'pi prajñāyate vyayo 'pi sthityanyathātvamapī" ti /
[076|27]
granthajño devānāṃ priyo natvarthajñaḥ /
arthaśca pratiśaraṇa muktaṃ bhagavatā /
[076|28]
kaḥ punarasyārthaḥ /
[076|28-076|29]
avidyāndhā hi bālāḥ saṃskārapravāhamātmāta ātmīyataścādhimuktā abhiṣvajante /
[076|29-077|02]
tasya mithyādhimokṣasya vyāvarttanārthaṃ bhagavāṃstasya saṃskārapravāhasyasaṃskṛtatvaṃ pratītyasamutpannatāṃ dyotayitukāma idamāha "triṇīmāni saṃskṛtasya saṃskṛtalakṣaṇāni" /
[077|02]
na tu kṣaṇasya /
nahi kṣaṇasyotpādādayaḥ prajñāyante /
[077|03]
nacāprajñāyamānā ete lakṣaṇaṃ bhavitumarhanti /
[077|03-077|04]
atha evātra sūtre "saṃskṛtasyotpādo 'pi prajñāyata" ityuktam /
[077|04-077|05]
punaḥ saṃskṛtagrahaṇaṃ saṃskṛtatve lakṣaṇānīti yathā vijñāye ta /
[077|05-077|06]
maivaṃ vijñāyi saṃskṛtasya vastuno 'stitve lakṣaṇāni jalavalākāvat sādhvasādutve vā kanyālakṣaṇavaditi /
[077|06-077|07]

tatra pravāhasyādirutpādo nivṛttirvyayaḥ /
[077|07]
sa eva pravāho 'nuvarttamānaḥ sthitiḥ /
[077|07-077|08]
tasya pūrvāparaviśeṣaḥ sthityanyathātvam /
[077|08-077|09]
evaṃ ca kṛtvoktaṃ "viditā eva nandasya kulaputrasya vedanā utpadyante viditā ava tiṣṭhante viditā astaṃ parikṣayaṃ paryādānaṃ gacchantī"ti /
[077|10]
āha cātra
[077|11-077|12]
"jātirādiḥ pravāhasya vyayaśchedaḥ sthitistu saḥ /
sthityanyathātvaṃ tasyaiva pūrvāparaviśiṣṭatā //"
[077|13-077|14]
"jātirapūrvo bhāvaṃ sthitiḥ prabandho vyayastaducchedaḥ /
sthityanyathātvamiṣṭaṃ prabandhapūrvāparaviśeṣa" iti //
[077|15-077|16]
"kṣaṇikasya hi dharmasya vinā sthityā vyayo bhavet /
na ca vyetyeva tenāsya vṛthā tatparikalpanā //"
[077|17]
tasmāt pravāha eva sthitiḥ /
evaṃ ca kṛtvā 'yamapyabhidharmanirdeśa upapannno bhavati /
[077|18]
"sthitiḥ katamā /
utpannānāṃ saṃskārāṇāmavināśa" iti /
[077|18-077|19]
nahi kṣaṇasyotpannasyāvināśo 'stīti /
[077|19]
yadapi ca jñānaprasthāna uktam "ekasmiṃścitte ka utpādaḥ /
[077|20]
āha /
jātiḥ /
ko vyayo maraṇam /
kiṃ sthityanyathātvaṃ jare"ti /
[077|20-077|21]
tatrāpi nikāyasabhāgacittaṃ yujyate /
[077|21-077|22]
pratikṣaṇaṃ cāpi saṃskṛtasyaitāni lakṣaṇāni yujyante vinā 'pi dravyāntarakalpanayā /
[077|22]
kathamiti /
[077|23]

pratikṣaṇamabhūtvābhāva utpādaḥ /
bhūtvā 'bhāvo vyayaḥ /
[077|23-077|24]
pūrvasya pūrvasyottarakṣaṇānuvandhaḥ sthitiḥ /
[077|24]
tasyāvisdṛśatvaṃ sthityanyathātvamiti /
yadā tarhi sadṛśā utpadyante /
[077|24-077|25]
na te nirviśeṣā bhavanti /
[077|25]
kathamidaṃ jñāyate /
[077|25-077|26]
kṣiptākṣiptabalidurbalakṣiptasya vajrādeścirāśutarapātakālabhedāttanmahābhūtānāṃ pariṇāmaviśeṣasiddheḥ /
[077|26-077|27]
nātivahuviśeṣabhinnāstu saṃskārāḥ satyapyanyathātve sadṛśā eva dṛśyante /
[077|27-077|29]
antimasya tarhi śabdārciḥkṣaṇasya parinirvāṇakāle ca ṣaḍāyatanasyottarakṣaṇābhāvāt sthityahnyanyathātvaṃ nāstītyavyāpinī lakṣaṇavyavasthā prāpnoti /
[077|29]
na vai saṃskṛtasya sthitirevocyate /
[078|01]
lakṣaṇamapi tu sthityanyathātvam /
[078|01-078|02]
ato yasyāsti sthitistasyāvaśyamanyathātvaṃ bhavatīti nāsti lakṣaṇavyavasthābhedaḥ /
[078|02-078|04]
samāsatastvatra sūtre saṃskṛtasyedaṃ lakṣaṇamiti dyotitaṃ bhagavatā "saṃskṛtaṃ nāma yadbhūtavā bhavati bhūtvā ca punarna bhavati yaścāsya sthitisaṃjñakaḥ prabandhaḥ so 'nyathā cānyathā ca bhavatī"ti /
[078|04-078|05]
kim atra dravyāntarair jātyādibhiḥ katham idānīṃ sa eva dharmo lakṣyas tasyaiva lakṣaṇaṃ yokṣyate /
[078|05-078|08]
kathaṃ tāvan mahāpuruṣalakṣaṇāni mahāpuruṣān nānyāni sāsnā-lāṅgūla-kakuda-śapha-viṣāṇādīni ca gotvalakṣaṇāni gor nānyāni kāṭhinyādīni ca pṛthivīdhātvādīnāṃ lakṣaṇāni tebhyo nānyāni /
[078|08-078|09]
yathā codhrvagamanena dūrāddhūmasya dhūmatvaṃ lakṣyate naca tattasmādanyat /
[078|09]
sa evātra nyāyaḥ syāt /
[078|09-078|10]
naca saṃskṛtānāṃ rūpādīnāṃ tāvat saṃskṛtatvaṃ lakṣyate /
[078|10-078|11]
gṛhṇatāpi svabhāvaṃ yāvat prāgabhāvo na jñāyate paścācca santateśca viśeṣaḥ /
[078|11-078|12]
tasmānna tenaiva tallakṣitaṃ bhavati naca tebhyo dravyāntarāṇyeva jātyādīni vidyante /
[078|12]

athāpi nāma dravyāntarāṇyeva jātyādīni bhaveyuḥ /
[078|12-078|13]
kimayuktaṃ syāt /
[078|13-078|14]
eko dharmaḥ ekasminneva kāle jātaḥ sthito jīrṇo naṣṭaḥ syādeṣāṃ sahabhūtvāt /
[078|14]
kāritrakālabhedāt /
anāgatā hi jātiḥ kāritraṃ hi karoti /
[078|14-078|16]
yasmānna jātaṃ janyate janite tu dharme varttamānāḥ kṣityādayaḥ kāritraṃ kurvantīti na yadā jāyate tadā tiṣṭati jīryati vinaśyati vā /
[078|16]
idaṃ tāvadiha saṃpradhāryaṃ bhavet /
[078|16-078|17]
kimanāgataṃ dravyato 'sti nāstīti paścājjanayati vā naveti sidhyet /
[078|17-078|18]
satyapi tu tasmin jātiḥ kāritaraṃ kurvatī kathamanāgatā sidhyatītyanāgata lakṣaṇaṃ vaktavyam /
[078|18-078|20]
uparatakāritrā cotpannā kathaṃ varttamānā sidhyatīti varttamānalakṣāṇaṃ vaktavyam /
[078|20-078|21]
sthityādayo 'pi ca yugapat kāritre varttamānā ekakṣaṇa eva dharmasya sthitajīrṇavinaṣṭatāṃ prasañjeyuḥ /
[078|21-078|22]
yadaiva hyenaṃ sthitiḥ sthāpayati tadaiva jrā jarayati anityatā vināśayatīti /
[078|22-078|24]
kimayaṃ tatra kāle tiṣṭatvāhosvijjīryatu vinaśyatu vā yo 'pi hi brūyāt sthityādīnāmapi kāritraṃ krameṇeti tasya kṣaṇikatvaṃ bādhyate /
[078|24]
athāpyevaṃ brūyāt eṣa eva hi naḥ kṣaṇo yāvataitat sarvaṃ samāpyata iti /
[078|25-078|26]
evamapoi tābhyāṃ sahotpannā sthitistāvat sthāpayati na jrā jarayati anityatā vā vināśyatīti /
[078|26]
kuta etat /
sthiterbalīyastvāt /
punaḥ kenāvalīyastvam /
[078|26-078|27]
yadaināṃ saha dharmeṇānityatā hanti /
[078|27]
kṛtakṛtyā punaḥ karttuṃ notsahate jātivat /
[078|28]
sthaturyuktamanutsoḍhum /
[078|28-078|29]
nahi śakyaṃ jātyādijanyaṃ vartamānatāmānītaṃ punarānetum /

[078|29]
śakyaṃ tu khalu sthityā sthāpyamatyantamapi sthāpayitum /
[078|29-079|01]
ato na yuktaṃ yannotsahate /
[079|01]
ko vā 'tra pratibandhaḥ /
te eva jarā 'nityate /
[079|01-079|02]
yadi hi te balīyasyau syātāṃ pūrvameva syātām /
[079|02-078|04]
nivṛttakāritrāyāṃ khalvapi sthitau ta cāpi na tiṣṭataḥ sa cāpi dharma iti kathaṃ kutra vā kāritraṃ karttumutsahiṣyete kiṃ vā punastābhyāṃ karttavyam /
[079|04-079|05]
sthitiparigrahāddhi sa dharma utpannamātro na vyanaśyat /
[079|05-079|06]
sa tu tayā vyupekṣyamāṇo niyataṃ na sthāsyatyayamevāsya vināśaḥ /
[079|06]
syācca tāvadekasya dharmasyotpannasyāvināśaḥ sthitiḥ vināśo 'nityatā /
[079|07]
jarā tu khalu sarvathātvena na tathā /
pūrvāparaviśeṣāt vipariṇāmācca /
[079|07-079|08]
atastadanyathātve 'nya eva /
[079|08]
uktaṃ hi
[079|09-079|10]
"tathātvena jarā 'siddhiranyathātve 'nya eva saḥ /
tasmānaikasya bhāvasya jarā nāmopapadyate"//
[079|11-079|12]
yo 'pyāha nikāyāntarīyo "vināśa kāraṇaṃ prāpyānityatā vināśāyatī"ti tasya harītakīṃ prāpya devatā virecayatītyāpannaṃ bhavati kiṃ punastāṃ kalpayitvā /
[079|12-079|15]
tat evāstu vināśakāraṇādvināśaḥ cittacaittānāṃ ca kṣaṇikatvābhyupagamāttadanityatāyā vināśakāraṇānapekṣatvāt sthityanityate kāritramabhinnakālaṃ kuryātāmityekasyaikatra kāle sthita vinaṣṭatā saṃprasajyeta /
[079|15-070|16]
tasmāt pravāhaṃ pratyetāni saṃskṛtalakṣaṇānyuktānītyevametatsūtraṃ sūnītaṃ bhavati /
[079|17]
apica yadyanāgatā jātirjanyasya janikā kimarthaṃ sarvamanāgataṃ yugapannotpadyate /
yasmāt
[079|18]
janyasya janikā jātirna hetupratyayairvenā
[079|19]
nahi vinā hetupratyayasāmagrayā jātirjanikā bhavati /

[079|19-079|20]
hetupratyayānāmeva tarhi sāmarthyaṃ paśyāmaḥ /
[079|20-079|21]
sati sāmargya bhāvādasati cābhāvānna jāteriti hetupratyayā eva jana kāḥsantaḥ /
[079|21]
kiṃ ca bhoḥ sarvaṃ vidyamānamupalabhyate /
[079|22]
sūkṣmā api dharmaprakṛtayaḥ saṃvidyante /
[079|22-079|23]
jātamityeva tu na syādasatyāṃ jātau ṣaṣṭhivacanaṃ ca rūpasyotpādaḥ iti yathā rūpasya rūpamiti /
[079|23-079|24]
evaṃ yāvadanityatā yathāyogaṃ vaktavyā /
[079|24]
tena tarhy anātmatvam apy eṣṭavyam anātmabuddhi-siddhyartham /
[079|24-079|26]
saṃkhyā-parimāṇa-pṛthaktva-saṃyoga-vibhāga-paratva-aparatva-sattādayo 'pi tīrthakara-parikalpitā abhyupagantavyā eka-dvi-mahadaṇu-pṛthak-saṃyukta-viyukta-parāpara-sadādi-buddhi-siddhyartham /
[079|26-079|27]
ṣaṣṭīvidhānārthaṃ ca rūpasya saṃyoga iti /
[079|27]
eṣā ca ṣaṣṭo kathaṃ kalpyate /
[079|27-079|28]
rūpasya svabhāva iti /
[079|28]
tasmāt prajñaptimātramevaitadabhūtvābhāvajñāpanārthaṃ kriyate jātamiti /
[079|28-080|01]
sa cābhūtvābhāvalakṣāṇa utpādo bahuvikalpaḥ /
[080|01-080|02]
tasya viśeṣaṇārthaṃ rūpasyotpāda iti ṣaṣṭīṃ kurvanti yathā rupasaṃjñaka evotpādaḥ pratīyeta mā 'nyaḥ pratyāyīti /
[080|02-080|03]
tadyathā candanasya gandhādayaḥ śilāputrakasya śarīramiti /
[080|03-080|04]
evaṃ sthityādayo 'pi yathāyogaṃ veditavyāḥ /
[080|04]
yadi jātyā vinā jāyate kasmādasaṃskṛtamapyākāśādikaṃ na jāyate /
[080|05]
jāyat ityabhūtvā bhavati /
asaṃskṛtaṃ ca nityamastīti na jāyate /
[080|05-080|06]
yathā ca dharmatayā na sarvaṃ jātimadiṣyate tathā na sarvaṃ jāyata ityeṣṭavyam /
[080|06-080|08]

yathā ca tulye jātimattve tadanye pratyayāstadanyasyotpādane na samarthā bhavantyevamevāsaṃskṛtasyotpādane sarve 'pyasamarthāḥ syuḥ /
[080|08]
siddhā eva tu dravyabhāvena jātyādaya iti vaibhāṣikāḥ /
[080|09-080|10]
nahi dūṣakāḥ santītyāgamā apāsyante nahi mṛgāḥ santīti yavā noṣyante nahi makṣikāḥ patantīti modakā na bhakṣyante /
[080|10-080|11]
tasmāddoṣeṣu pratividhātavyaṃ siddhāntaścānuvarttitavyaḥ /
[080|11]
uktāni lakṣaṇāni //
[080|12]
nāmakāyādayaḥ katame /
[080|13]
nāmakāyādayaḥ saṃjñāvākyākṣarasamuktayaḥ /
[080|14]
ādigrahaṇena padavyañjanakāyagrahaṇam /
tatra saṃjñākaraṇaṃ nāma /
[080|14-080|15]
tadyathā rūpaṃ śabda ityevamādiḥ /
[080|15-080|16]
vākyaṃ padaṃ yāvatā 'rthaparisamāptistadyathā "anityā vata saṃskārā" ityevamādi yena kriyāguṇakālasaṃbandhaviśeṣā gamyante /
[080|16-080|17]
vyañjanamakṣaraṃ tadyathā a ā ityevamādi /
[080|17]
nanu cākṣarāṇyapi lipyavayavānāṃ nāmāni /
[080|17-080|18]
na vai lipyavayavānāṃ pratyāyanārthamakṣārāṇi praṇītānyakṣarāṇāmeva tu pratyāyanārthaṃ lipyavayavāḥ praṇītāḥ /
[080|19]
kathamaśrūyamāṇāni lekhyena pratīyeranniti nākṣarāṇyeṣāṃ nāmāni /
[080|19-080|20]
eṣāṃ ca saṃjñādīnāṃ samuktayo nāmādikāyāḥ /
[080|20]
uca samavāye paṭhanti /
tasya samuktirityetad rūpaṃ bhavati /
[080|21]
yo 'rthaḥ samavāya iti so 'rthaḥ samuktiriti /
[080|21-080|22]
tatra nāmakāyastadyathā rūpaśabdagandharasaspraṣṭavyānītyevamādi /
[080|22-080|23]
padakāyaḥ tadyathā "sarvasaṃskārā anityāḥ sarvadharma anātmānaḥ śāntaṃ nirvāṇami" tyevamādi /
[080|23-080|24]

vyañjanakāyastadyathā ka kha ga gha ñetyevamādi /
[080|24-080|25]
nanu caite vāksvabhāvatvācchabdātmakā iti rūpasvabhāvā bhavanti /
[080|25]
kasmāccittaviprayuktā ityucyante /
naite vāksvabhāvāḥ /
[080|25-080|26]
ghoṣo hi vāk naca ghoṣāmātrenārthāḥ pratīyante /
[080|26]
kiṃ tarhi /
[080|26-080|28]
vāṅnāmni pravrttate nāmārthaṃ dyotayati naiva ghoṣamātraṃ vāg yena tu ghoṣeṇārthaḥ pratīyate sa ghoṣo vāk /
[080|28]
kena punarghoṣeṇārthaḥ pratīyate /
[080|28-081|01]
yo 'rtheṣu kṛtāvadhirvaktṛbhistadyathāgaurityeṣa śabdo navasvartheṣu kṛtāvadhiḥ /
[081|02-081|03]
"vāgdigbhūraśmivajreṣu paśvakṣisvargavāriṣu /
navasvartheṣu medhāvī gośabdamupadhārayedi"ti //
[081|04-081|05]
yo 'pi hi manyate nāmārthaṃ dyotayatīti tenāpyetadavaśyamabhyupagantavyaṃ yadi pratīpadārthakaṃ bhavatīti /
[081|05-081|06]
taccaita cchabdamātrādeva pratītapadārthakāt sidhyatīti kimartharaṃ nāma kalpayitvā /
[081|06]
idaṃ cāpi na jñāyate kathaṃ vāṅnāmni pravarttata iti /
[081|06-081|07]
kiṃ tāvadutpādayatyāhosvit prakāśayati /
[081|07]
yadyutpāda yati /
[081|07-081|09]
ghoṣasvavatvādvācaḥ sarvaṃ ghoṣamātraṃ nāmotpādayiṣyati yādṛśo vā ghoṣaviāśeṣa iṣyate nāmna utpādakaḥ sa evārthasya dyotako bhaviṣyati /
[081|09]
atha prakāśayati /
[081|09-081|11]
ghoṣasvabhāvatvādvācaḥ sarvaṃ ghoṣamātraṃ nāma prakaśayiṣyati yādṛśo vā ghoṣaviśeṣa iṣyate nāmnaḥ parakāśakaḥ sa evārthasya dyotako bhaviṣyati /
[081|11]
na khalvapi śabdānāṃ sāmargyamasti kṣaṇaikamilanam /
[081|12]
na caikasya bhāgaśa utpādo yukta iti kathamutpādayantī vāṅnāmotpādayet /
[081|12-081|13]

kathaṃ tāvadatītāpekṣaḥ paścimo vijñaptikṣaṇa utpādayatyavijñaptim /
[081|13-081|14]
evaṃ tarhi paścima eva de nāmna utpādādyo 'pi tamevaikam śṛṇoti so 'pyarthaṃ pratipadyeta /
[081|14-081|15]
athāpyevaṃ kalpyeta vāgvyañjanaṃ janayati vyañjanaṃ tu nāmeti /
[081|15-081|16]
atrāpi sa eva prasaṅgo vyañjanāṃ sāmargyābhāvāt /
[081|16]
eṣa eva ca prasaṅgo nāmnaḥ prakāśakatve vācaḥ /
[081|16-081|18]
vyañjanāṃ pi vāgviśiṣṭaprajñā apyavahitacetaskā lakṣaṇataḥ paricchettum notsahanta iti vyañjayāpi vāk naivotpādikā na prakāśikā yujyate /
[081|18-081|19]
athāpyarthasahajaṃ nāma jātyādivadiṣyate /
[081|19]
evaṃ satyatītānāgatasyārthasya varttamānaṃ nāma na syād /
[081|19-081|21]
apatyānāṃ pitṛbhiryatheṣṭaṃ nāmāni kalpyanta iti katamannāma tatsahajaṃ syāt asaṃskṛtānāṃ ca dharmāṇāṃ kena sahajaṃ nāma syādityaniṣṭireveyam /
[081|21-081|22]
yadapyuktaṃ bhagavatā
[081|23]
"nāmasaṃniśāritā gāthā gāthānāṃ kavirāśrayaḥ" iti
[081|24-081|25]
atrārtheṣu kṛtāvadhiḥ śabdo nāma nāmnā ca racanāviśeṣo gātheti nāmasaṃnitābhavati racanāviśeṣāśca dravyāntaraṃ nopapadyate /
[081|25]
paṅktivaccittānupūrvyavacca /
[081|26]
astu vā vyañjanamātrasya dravyāntarabhāvaparikalpanā /
[081|26-081|27]
tatsamūhā eva nāmakāyādayo bhaviṣyantītyapārthikā tatprajñaptiḥ /
[081|27-081|28]
santyeva tu viprayuktasaṃskārabhāvanā nāmakāyā dravyata iti vaibhāṣikāḥ /
[081|28]
nahi sarva dharmāstarkagamyā bhavantīti /
[082|01-082|02]
atha kiṃpratisaṃyuktā ete nāmakāyādayaḥ sattvākhyā asattvākhyā vipākajā aupacayikā naiḥṣyandikāḥ kuśalā akuśalā avyākṛtā iti vaktavyam /
[082|02]
āha
[082|03]
kāmarūpāptasattvākhyā niḥṣyandāvyākṛtāḥ /
[082|04]

kāmāptā rūpāptāśceti /
ārupyāptā api santi te tvanabhilāpyā ityapare /
[082|05]
sattvākhyā ete /
yaśca dyotayati sa taiḥ samanvāgato na yo dyotyate /
[082|05-082|06]
naiḥṣyandikā anivṛtāvyākṛtāśca /
[082|06-082|07]
yathā caite nāmakāyādayaḥ sattvākhyā naiḥṣyandikā anivṛtāvyākṛtāśca /
[082|08]
tathā
[082|09]
sabhāgatā sā tu punarvipāko 'pi
[082|10]
na kevalaṃ naiḥṣyandikī kāmarūpārūpyāvacarī /
[082|11]
āptayo dvidhā /
[082|12]
prāptayo naiḥṣyandikyo vipākajāśca /
[081|13]
lakṣaṇāni ca /
[081|14]
dvidheti varttate prāptivat /
[082|15]
niḥṣyandāḥ samāpattya samanvayāḥ
[082|16]
dve acittasamāpattī asamanvāgamaśca naiḥṣyandikā eva /
śeṣameṣāṃ vaktavyamuktam /
[082|17]
śeṣayoścāsaṃjñikajīvitayorato na punarbrumaḥ /
kathaṃ prāptyādīnāṃ sattvākhyatoktā samanvāgamavacanāt /
[082|18]
kathaṃ lakṣaṇānāṃ sattvāsattvākhyatoktā /
sarvasaṃskṛṭasahabhūtvāt //
uktā viprayuktāḥ //
[082|19-082|20]
yaktūktaṃ "janyasya janikā jātirna hetupratyayairvinā" iti ka ime hetavaḥ keca pratyayāḥ /
[082|21-082|22]
kāraṇaṃ sahabhūścaiva sabhāgaḥ saṃprayuktakaḥ /
sarvatrago vipākākhyaḥ ṣaḍvidho heturiṣyate

[082|23]
ṣaḍime hetavaḥ /
[082|23-082|24]
kāraṇahetuḥ sahabhūhetuḥ sabhāgahetuḥ saṃprayuktakahetuḥ sarvatragahetuḥ vipākaheturiti /
[082|24]
tatra
[082|25]
svato 'nye kāraṇaṃ hetuḥ
[082|26]
saṃskṛtasya hi dharmasya svabhāvavrjyāḥ sarvadharmāḥ kāraṇaheturutpādayati /
[082|27]
avighnabhāvāvasthānāt /
[082|27-083|02]
nanu ca ye 'syājānata udapatsyantāsravā jānato 'sya te notpadyanta iti jñānameṣāṃ vighnamuatpattau karoti sūryaprabhāvajjyotiṣāṃ darśanasyeti kathaṃ svabhāvavarjyāḥ sarvadharmāḥ saṃskṛtasya kāraṇaheturbhavanti /
[083|02]
utpadyamānasyāvidhnabhāvenāvasthānāditi jñātavyam /
[083|03]
bhavettāvadutpattau vidhnakāraṇe samarthānāmavighnakāraṇāddhetutvam /
[083|03-083|04]
tadyathā anupadrotāraṃ bhojakamadhikṛtya grāmīṇā bhavanti vaktāraḥ svāminā smaḥ sukhitā iti /
[083|04-083|06]
yasya punarnāstyeva śaktirvighnayituṃ tasya kathaṃ hetubhāvastadyathā nirvāṇasyānutpattidharmakāṇāṃ ca sarvotpattau nārakādīnāṃ carūpyasattva skandhotpattau /
[083|06-083|07]
asanto 'pi hyete tathaiva vidhnaṃ karttumasamarthaḥ syuḥ /
[083|07-083|08]
asamarthe 'pi hi bhojake tathā vaktāro bhavantīti sa evātra dṛṣṭāntaḥ sāmānyenaiva nirdeśaḥ /
[083|08-083|09]
yastu pradhānaḥ kāraṇahetuḥ sa utpādane 'pi samartho yathā cakṣūrūpe cakṣurvijñānasya āhāraḥ śarīrasya vījādayo 'ṅkurādīnāmiti /
[083|10-083|11]
yastvevaṃ codayati anāvaraṇabhāvena cetsarva dharmahetavo bhavanti kasmānā sarvasyotpādo yugapadbhavati prāṇātipātena ca ghātakavat sarve tadbhājo bhavantīti /
[083|11-083|12]
tasyedamacodyam /
[083|12]
yasmādanāvaraṇabhāvena sarvadharmāḥ hetuḥ pratijñāyante na kārakabhāveneti /
[083|13]
sarvasyaiva kāraṇahetoḥ sarvotpattau sāmarthyamityapare /
[083|13-083|14]
tadyathā nirvāṇasyāpi cakṣurvijñānam /
[083|14]
kathaṃ kṛtvā /

Original text: Abhidharmakośabhāṣya · Edition: s of (1) P. Pradhan (ed.), Abhidharmakośabhāṣyam of Vasubandhu. (rev. 2nd ed.) Patna: K.P. Jayaswal Research Center, 1975. (2) Dwarikadas Shastri, Swami (ed.), Abhidharmakosa & Bhasya of Acarya Vasubandhu with Sphutartha Commentary of Acarya Yasomittra. (2 vols.) Varanasi: Bauddha Bharati, 1998. · Data entry Dan Lusthaus Paul Hackett · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc