અભિધર્મકોશભાષ્ય · ભાગ 121140

અત ઉભે અપ્યેતે કામરૂપાશ્રયે ।
[071।22-071।23]
તત્રાપિ ત્વયં વિશેષઃ ।
[071।24]
નિરોધાખ્યાદિતો નૃષુ
[071।25]
નિરોધસમાપત્તિઃ પ્રથમતો મનુષ્યેપૂત્પાદ્યતે પશ્ચાદ્રૂપધાતૌ પરિહીણપૂર્વૈઃ ।
[071।26]
કિમતો ઽપ્યસ્તિ પરિહાણિઃ ।
અસ્તીત્યાહ ।
[071।26-072।01]
અન્યથા હિ ન્દાયિ સૂત્રં વિરુધ્યેત ।
[072।01-072।02]
"ઇહાયુષ્મન્તો ભિક્ષુઃ શીલસંપન્નશ્ચ ભવતિ સમાધિસંપન્નશ્ચ પ્રજ્ઞાસંપન્નશ્ચ ।
[072।02-072।05]
સો ઽભીક્ષ્ણં સંજ્ઞાવેદયિત નિરોધં સમાપદ્યતે ચ વ્યુત્તિષ્ઠતે ચાસ્તિ ચૈતત્ સ્થાનમિતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતિ સ ન હૈવ દૃષ્ટ એવ ધર્મે પ્રતિપત્ત્યે વાજ્ઞામારાગયતિ નાપિ મરણકાલસમયે ભેદાચ્ચ કાયસ્યાતિક્રમ્ય દેવાન્ કવડીકારાહાર ભક્ષાનન્યતરસ્મિન્ દિવ્યે મનોમયે કાય ઉપપદ્યતે ।
[072।05-072।06]
સ તત્રોપપન્નો ઽભીક્ષ્ણં સંજ્ઞાવેદિતનિરોધં સમાપદ્યતે ચ વ્યુત્તિષ્ટહતે ચાસ્તિ ચૈતત્ સ્થાનમિતિ યથાભૂતં પ્રજાનાતી"તિ ।
[072।06-072।07]
અત્ર હિ દિવ્યો મનોમયઃ કાયો રૂપાવચર ઉક્તો ભગવતા ।
[072।07]
ઇયં ચ સમાપત્તિર્ભાવાગ્રિકી ।
[072।08]
તત્કથમપરિહીણસ્ય તલ્લાભિનો રૂપધાતૌ સ્યાદુપપત્તિઃ ।
[072।08-072।09]
ચતુર્થધ્યાનભૂમિકામપિ નિરોધસભાપતિં નિકાયાન્તરીયા ઇચ્છન્તિ ।
[072।09]
તેષાં વિનાપિ પરિહાણ્યા સિધ્યત્યેતત્ ।
[072।10]
એતદેવ તુ ન સિધ્યતિ ।
ચતુર્થધ્યાનભૂમિકા ઽપ્યસાવસ્તીતિ ।
કિં કારણમ્ ।
[072।11]
"નવાનુપૂર્વસમાપત્તય" ઇતિ સૂત્રે વચનાત્ ।
[072।11-072।12]
યદ્યેષ નિયમઃ કથં વ્યુત્ક્રાન્તસમાપત્તયો ભવન્તિ ।
[072।12]
પ્રાથમકલ્પિકં પ્રત્યેષ નિયમઃ ।
[072।12-072।13]
પ્રપ્તપ્રકામવાશિત્વાસ્તુ સન્તો વિલઙ્ઘ્યાપિ સમાપદ્યન્તે ।

[072।13]
એવમનયોઃ સમાપત્ત્યોર્ભૂમિતો ઽપિ વિશેષઃ ।
[072।14]
ચતુર્થધ્યાનતયા ઽગ્રાભૂમિકત્વાત્ ।
[072।14-072।15]
પ્રયોગતો ઽપિ નિઃસરણવિહારસંજ્ઞાપૂર્વકમનસિકારપ્રયોગાત્ ।
[072।15]
સંતાનતો ઽપિ પૃથગ્જનાર્યસંતાનત્વાત્ ।
[072।15-072।16]
ફલતો ઽપ્યાસંજ્ઞિકભવાગ્રફલત્વાત્ ।
[072।16-072।17]
વેદનીયતો ઽપિ નિયતાનિયતોપપદ્યોભયથાવેદનીયત્વાત્ ।
[072।17]
પ્રથમોત્પાદનતો ઽપિ દ્વિધાતુમનુષ્યોત્પાદનાત્ ।
[072।17-072।18]
કસ્માત્ પુનરેતે ચિત્તતચૈત્તનિરોધસ્વભાવે સત્યાવસંજ્ઞિસમાપત્તિઃ સંજ્ઞાવેદિતનિરોધસમાપત્તિશ્ચોચ્યતે ।
[072।18-072।19]
તત્પ્રાતિકૂલ્યેન તત્સમાપત્તિપ્રયોગાત્ ।
[072।19]
વેદનાદિજ્ઞાને ઽપિ પરચિત્તજ્ઞાનવચનવત્ ।
[072।19-072।20]
કથમિદાનીં બહુકાલં નિરુદ્ધાચ્ચિત્તાત્ પુનરપિ ચિત્તં જાયતે ।
[072।20-072।21]
અતીતસ્યાપ્યસ્તિત્વાત્ ઇષ્યતે વૈભાષિકૈઃ સમનન્તરપ્રત્યયત્વમ્ ।
[072।21]
અપરે પુનરાહુઃ ।
[072।21-072।22]
કથં તાવદ્ રૂપોપપન્નાનાં ચિરનિરુદ્ધે ઽપિ રૂપે પુનરપિ રૂપં જાયતે ।
[072।22]
ચિત્તાદ્ એવ હિ તજ્ જાયતે ન રૂપાત્ ।
[072।22-072।23]
એવં ચિત્તમ્ અપ્ય્ અસ્માદ્ એવ સેન્દ્રિયાત્ કાયાજ્ જાયતે ન ચિત્તાત્ ।
[072।23-072।24]
અન્યોન્યબીજકં હ્ય્ એતદુભયં યદુત ચિત્તં ચ સેન્દ્રિયશ્ચ કાય ઇતિ પૂર્વાચાર્યાઃ ।
[072।24-072।25]
ભદન્તવસુમિત્રસ્ત્વાહ પરિપૃચ્છાયાં "યસ્યાચિત્તિકા નિરોધસમાપત્તિસ્તસ્યૈષ દોષો મમ તુ સચિત્તિકા સમાપત્તિરિ"તિ ।
[072।26]
તિ ।
ભદન્તઘોષક આહ તદિદં નોપપદ્યતે ।
[072।26-072।27]

"સતિ હિ વિજ્ઞાને ત્રયાણાં સંનિપાતઃ સ્પર્શઃ ।
[072।27-072।28]
સ્પર્શપ્રત્યયા ચ વેદના સંજ્ઞા ચેતન્ઽઽએત્યુક્તં ભગવતા ।
[072।28]
અતઃ સંજ્ઞાવેદનયોરપ્યત્ર નિરોધો ન સ્યાત્ ।
અથાપિ સ્યાત્ ।
[073।01]
યથા વેદનાપ્રત્યયા તૃષ્ણે"ત્યુક્તમ્ ।
[073।01-073।02]
સત્યામપિ તુ વેદનાયામર્હતો ન તૃષ્ણોત્પત્તિરેવં સત્યપિ સ્પર્શે વેદન્નાદયો ન સ્યુરિતિ ।
[073।02]
તસ્યાવિશેષિતત્વાત્ ।
[073।02-073।03]
અવિદ્યાસંસ્પર્શજં હિ વેદિતં પ્રતીત્યોત્પન્ના તૃષ્ણેત્યુક્તં નતુ વેદનોત્પત્તૌ સ્પર્શો વિશેષિત ઇત્યસમાનમેતત્ ।
[073।04]
તસ્માદચિત્તિકા નિરોધસમાપત્તિરિતિ વૈભાષિકાઃ ।
[073।04-073।05]
કથમચિત્તિકાયાઃ સમાપત્તિત્વમ્ ।
[073।05]
મહાભૂતસમતાપાદનાત્ ।
[073।05-073।06]
સમાપત્તિચિત્તેન ચ તાં સમાપદ્યન્તે સમાગચ્છન્તીતિ સમાપત્તિઃ ।
[073।06]
કિં પુનરેતે સમાપત્તી દ્રવ્યતઃ સ્ત ઉતાહો પ્રજ્ઞપ્તિતઃ ।
[073।07]
દ્રવ્યત ઇત્યાહ ।
ચિત્તોત્પત્તિપ્રતિબન્ધનાત્ ।
ન ।
સમાપત્તિચિત્તેનૈવ તત્પ્રતિબન્ધનાત્ ।
[073।08-073।09]
સમાપત્તિચિત્તમેવ હિ તચ્ચિત્તાન્તરવિરુદ્ધમુત્પદ્યતે યેન કાલાન્તરં ચિત્તસ્યા પ્રવૃત્તિમાત્રં ભવતિ ।
[073।09]
તદ્વિરુદ્ધાશ્રયાપાદનાત્ ।
[073।09-073।11]
યા ઽસૌ સમાપત્તિરિતિ પ્રજ્ઞપ્યતે તચ્ચાપ્રવૃત્તિમાત્રં ન પૂર્વમાસીન્ન પશ્ચાત્ ભવતિ વ્યુત્થિતસ્યેતિ સંસ્કૃતા ઽસૌ સમાપત્તિઃ પ્રજ્ઞપ્યતે ।
[073।11]
અથવા આશ્રયસ્યૈવ તથા સમાપાદનં સમાપત્તિઃ ।
[073।11-073।12]
એવમાસંજ્ઞિકમપિ દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
[073।12-073।13]

ચિત્તમેવાસૌ તત્ર ચિત્તપ્રવૃત્તિવિરુદ્ધં લભતે તચ્ચાપ્રવૃત્તિમાત્રમાસંજ્ઞિકં પ્રજ્ઞપ્યત ઇતિ તદેતન્ન વર્ણયન્તિ ।
[073।13]
વ્યાખ્યાતે સમાપત્તી ॥
[073।14]
જીવિતં કતમત્ ।
[073।15]
આયુર્જીવિતમ્
[073।16]
એવં હ્યુક્તમભિધર્મે ઽજીવિતેન્રિયં કતમત્ ।
ત્રૈધાતુકમાયુરિ"તિ ।
[073।16-073।17]
એતચ્ચૈવ ન જ્ઞાયતે આયુર્નામ ક એષ ધર્મ ઇતિ ।
[073।18]
આધાર ઊષ્મવિજ્ઞાનયોર્હિ યઃ ।
[073।19]
ઇદમુક્તં ભગવતા
[073।20-073।21]
"આયુરૂષ્માથ વિજ્ઞાનં યદા કાયં જહત્યમી ।
અપવિદ્ધસ્તદા શેતે યથા કાષ્ઠમચેતન" ઇતિ ॥
[073।22]
તદ્ ય ઊષ્મણો વિજ્ઞાનસ્ય ચાધારભૂતો ધર્મઃ સ્થિતિહેતુસ્તદાયુઃ ।
[073।22-073।23]
તસ્યેદાનીમાયુષઃ ક આધારભૂતઃ ।
[073।23-073।24]
એવં તર્હિ પરસ્પરાપેક્ષ્યવૃત્તિત્વાદેષાં કઃ પૂર્વં નિવર્તિષ્યતે ।
[073।24]
યદ્વશાદિભવૌ વિવર્ત્તિષ્યેતે ઇતિ નિત્યાનિવૃત્તિપ્રસઙ્ગઃ ।
[073।25]
આયુષસ્તર્હિ કર્માધારભૂતં યાવદાક્ષિપ્તં કર્મણા તાવદનુવર્ત્તનાત્ ।
[073।25-073।26]
ઊષ્મવિજ્ઞાનયોરપિ કિમર્થં કર્મૈવાધારભૂતં નેષ્યતે ।
[073।26]
મા ભૂત્ સર્વં વિજ્ઞાનમામરણાદ્વિપાક ઇતિ ।
[073।27]
ઊષ્મણસ્તર્હિ કર્માધાર્ભૂતં ભવિષ્યતિ ઊષ્મા ચ વિજ્ઞાનસ્ય ।
[073।27-073।28]
એવમપ્યારૂપ્યેષ્વનાધારં વિજ્ઞાનં સ્યાદૂષ્માભાવાત્ ।
[073।28]
તસ્ય પુનઃ કર્માધારો ભવિષ્યતિ ।
[073।28-074।01

ન વૈ લભ્યતે કામચારો યત્ ક્વચિદેવોષ્મા વિજ્ઞાનસ્યાધારો ભવિષ્યતિ ક્વચિદેવ કર્મેતિ ।
[074।02]
ઉક્તં ચાત્ર ।
કિમુક્તમ્ ।
[074।02-074।03]
"મા ભૂત્સર્વં વિજ્ઞાનમામરણાદ્વિપાક" ઇતિ ।
[074।03]
તસ્માદસ્ત્યેવ તયોરાધારભૂતમાયુઃ ।
[074।03-074।04]
નહિ નાસ્તીતિ બ્રૂમો નતુ દ્રવ્યાન્તરમ્ ।
[074।04]
કિં તર્હિ ।
ત્રૈધાતુકેન કર્મણા નિકાયસભાગસ્ય સ્થિતિકાલાવેધઃ ।
[074।05-074।06]
યાવદ્ધિ કર્મણા નિકાયસભાગસ્યાવેધઃ કૃતો ભવત્યેતાવન્તં કાલમવસ્થાતવ્યમિતિ તાવત્ સો ઽવતિષ્ઠતે તદાયુરિત્યુચ્યતે ।
[074।06-074।07]
સસ્યાનાં પાકકાલાવેધવત્ ક્ષિપ્તેષુસ્થિતિકાલાવેધવચ્ચ ।
[074।07-074।08]
યસ્તુ મન્યતે સંસ્કારો નામ કશ્ચિન્ ગુણવિશેષ ઇષૌ જાયતે યદ્વશાદ્ગમનમાપતનાદ્ ભવતીતિ ।
[074।08-074।09]
તસ્ય તદેકત્વાત્ પ્રતિપન્નાભાવાચ્ચ દેશાન્તરૈઃ શીઘ્ર તરતમપ્રાપ્તિકાલભેદા નુપપત્તિઃ પતનાનુપપત્તિશ્ચ ।
[074।09-074।10]
વાયુના તત્પ્રતિબન્ધ ઇતિ ચેત્ ।
[074।10]
અર્વાક્પતનપ્રસઙ્ગો ન વા કદાચિદ્વાયોરવિશેષાત્ ।
[074।10-074।11]
એવં તુ વર્ણયન્તિ દ્રવ્યાન્તરમેવાયુરસ્તીતિ ।
[074।12]
અથ કિમાયુઃક્ષયાદેવ મરણં ભવત્યાહોસ્વિદન્યથાપિ ।
[074।12-074।13]
પ્રજ્ઞપ્તાવુક્તમ્ "આયુઃક્ષયાન્મરણં ન પુણ્યક્ષયાદિ"તિ ।
[074।13]
ચતુષ્કોટિઃ ।
[074।13-074।14]
પ્રથમા કોટિરાયુર્વિપાકસ્ય કર્મણઃ પર્યાદાનાત્ ।
[074।14]
દ્વિતીયા ભોગવિપાકસ્ય ।
તૃતીયોભયોઃ ।
[074।14-074।15]
ચતુર્થી વિષમાપરિહારેણ ।

[074।15]
આયુરુત્સર્ગાચ્ચેતિ વક્તવ્યક્મ્ ।
ન વક્તવ્યમ્ ।
આયુઃક્ષયાદેવ તન્મરણમ્ ।
[074।16]
પ્રથમકોટ્યન્તર્ગમાત્ ।
[074।16-074।17]
ક્ષીણે ત્વાયુષિ પુણ્યક્ષયસ્ય મરણે નાસ્તિ સામર્થ્યમ્ ।
[074।17]
તસ્માદુભયક્ષયે સતિ મરણમાયુઃક્ષયાદિત્યુક્તમ્ ।
[074।17-074।18]
જ્ઞાનપ્રસ્થાને ઽપ્યુક્તમ્ "આયુઃ સન્તત્યુપનિબદ્ધં વર્તત ઇતિ વક્તવ્યમ્ ।
[074।18]
સકૃદુત્પન્નં તિષ્ઠનીતિ વક્તવ્યમ્ ।
[074।19]
આહ ।
[074।19-074।20]
કામાવચરાણાં સત્ત્વાનામસંજ્ઞિસમાપર્ત્તિં નિરોધસમાપર્ત્તિં ચ સમાપન્નાનાં સન્તત્યુપનિબદ્ધં વર્ત્તત ઇતિ વક્તવ્યમ્ ।
[074।20-074।21]
સમાપન્નાનાં રૂપારૂપ્યાવચરાણાં ચ સત્ત્વાનાં સક્ર્દુત્પન્નં તિષ્ઠતીતિ વક્તવ્યમ્" ।
[074।21]
કો ઽસ્ય ભાષિતસ્યાર્થઃ ।
[074।21-074।22]
યસ્યાશ્રયોપઘાતાદુપાઘતસ્તત્સન્તત્યધીનત્વાત્ પ્રથમમ્ ।
[074।22-074।23]
યસ્ય ત્વાશ્રયોપઘાત એવ નાસ્તિ તદ્યથો ત્પન્નાવસ્થાનાત્ દ્વિતીયમ્ ।
[074।23-074।24]
સાન્તરાયં પ્રથમં નિરન્તરાયં દ્વિતીયમિતિ કાશ્મીરાઃ ।
[074।24]
તસ્માદસ્ત્યકાલમૃત્યુઃ ।
[074।24-074।25]
સૂત્ર ઉક્તમ્ "ચત્વાર આત્મભાવપ્રતિલમ્ભાઃ ।
[074।25]
અસ્ત્યાત્મભાવપ્રતિલમ્ભો યત્રાત્મસંચેતના ક્રમતે ન પરસંચેતને"તિ ।
[074।26]
ચતુષ્કોટિકઃ ।
[074।26-074।27]
આત્મસંચેતનૈવ ક્રમતે કામધાતૌ ક્રીડાપ્રમોષ્કાણાં દેવાનાં મનઃપ્રદૂષકાણાં ચ ।
[074।27-074।28]
તેષાં હિ પ્રહર્ષમનઃઓપ્રદોષાભ્યાં તસ્માત્ સ્થાનાચ્ચ્યુતિર્ભવતિ નાન્યથા।

[074।28]
દુદ્ધાનાં ચેતિ વક્તવ્યમ્ ।
[075।01]
સ્વયંમૃત્યુત્વાત્ ।
પરસંચેતનૈવ ક્રમતે ગર્ભાણ્ડગતાનામ્ ।
[075।01-075।02]
ઉભયમપ્યેષાં કામાવચરાણાં પ્રાયેણ ।
[075।02-075।06]
નોભયં સર્વેષા મન્તરાભવિકાણાં રૂપારૂપ્યાવચરાણામનેકજાતીયાનાં કામાવચરાણાં તદ્યથા નારકાણા મુત્તરકૌરવાણાં દર્શનમાર્ગમૈત્રીનિરોધાસંજ્ઞિ સમાપત્તિસમાપન્નાનાં રાજર્ષિજિનદૂતજિનાદિષ્ટ ધર્મિલો ત્તરગઙ્ગિલ શ્રેષ્ઠિપુત્રયશઃ દુમારજીવકાદીનાં સર્વેષા ચરમભવિકાનાંવોધિસત્ત્વ માતુસ્તદ્ગર્ભાયાઃ ચક્રવર્ત્તિનશ્ચક્રવર્ત્તિમાતુશ્ચ તદ્ગર્ભાયાઃ।
[075।06-075।07]
અથ કસ્માત્સૂત્ર ઉક્તં કતમે તે ભદન્ત સત્ત્વા યેષાં નાત્મસંચેતના ક્રમતે ન પરસંઅચેતના ।
[075।07-075।08]
નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનોપગાઃ શારિપુત્રે"તિ ।
[075।08-075।09]
અન્યેષુ કિલ ધ્યાનરૂપ્યેધ્વાત્મસંચેતનાસ્વભૂમિક આર્યમાર્ગઃ પરસંચેતના ઉત્તરભૂમિસામન્તકસ્તત્ર ચોભયં નાસ્તીતિ ।
[075।09-075।10]
નનુ ચૈવં તત્રાપિ પરભૂમિક આર્યમાર્ગઃ પરસંચેતના પ્રાપ્નોતિ ।
[075।10]
પર્યન્તગ્રહણાત્તર્હિ તદાદિસંપ્રત્યયઃ ।
[075।11]
ક્વચિદાદિસંપ્રત્યયઃ ક્વચિદાદિના પર્યન્તો ઽપિ પ્રતીયતે ।
યદાહ ।
[075।11-075।12]
"તદ્યથા દેવા બ્રહ્મકાયિકાઃ ।
[075।12]
ઇયં પ્રથમા સુખોપપત્તિરિતિ ।
ક્વચિત્ પર્યન્તેનાદિરપિ પ્રતીયતે ।
[075।13]
યદાહ ।
તદ્યથા દેવા આભાસ્વરાઃ ।
ઇયં દ્વિતીયા સુખોપપત્તિરિ"તિ
[075।13-075।14]
અયમત્ર તદ્યથાશબ્દો દૃષ્ટાન્તવાચક ઇતિ યુક્ત એતસ્માચ્છેષસં પ્રત્યયઃ ।
[075।14-074।15]
એષ હિ દૃષ્ટાન્તધર્મો યદેકમપિ તજ્જાતીયકં દૃશ્યતે ।
[075।15-075।16]
સ ચેહ તદ્યથાશબ્દો નાસ્તીત્યનુપસંહાર એષઃ ।
[075।16]
યદ્યયં તદ્યથાશબ્દો દૃષ્ટાન્તવાચકઃ સ્યાદિહ ન પ્રાપ્નુયાત્ ।
[075।16-075।17]

સન્તિ સત્ત્વા નાનાત્વકાયા નાનાત્વસંજ્ઞિનસ્તદ્યથા મનુષ્યસ્તદેકત્યાશ્ચદેવા ઇતિ ।
[075।17-075।18]
તસ્માદુપદર્શનાર્થ એવાયં દ્રષ્ટવ્ય ઇત્યલમતિપ્રસઙ્ગેન ।
[075।18]
ઉક્તં જીવિતમ્ ॥
[075।19]
લક્ષણાનિ પુનર્જાતિર્જરા સ્થિતિરનિત્યતા
[075।20]
એતાનિ હિ સંસ્કૃતસ્ય ચત્વારિ લક્ષણાનિ ।
[075।20-075।21]
યત્રૈતાનિ ભવન્તિ સ ધર્મઃ સંસ્કૃતો લક્ષ્યતે ।
[075।21]
વિપર્યયાદસંસ્કૃતઃ ।
[075।21-075।22]
તત્ર જાતિસ્તં ધર્મં જનયતિ સ્થિતિઃ સ્થપયતિ જરા જરયતિ અનિત્યતા વિનાશયતિ ।
[075।22-075।23]
નનુ "ત્રીણિમાનિ સંસ્કૃત લક્ષણાની"તિ સૂત્ર ઉક્તમ્ ।
[075।23]
ચતુર્થમપ્યત્ર વક્તવ્યં સ્યાત્ ।
કિં ચાત્ર નોક્તમ્ ।
આહ ।
[075।24]
સ્થિતિઃ ।
યત્તર્હિ "ઇદં સ્થિત્યન્યથાત્વમિ"તિ ।
[075।24-075।25]
જરાયા એષ પર્યાયસ્તદ્યથા જાતેરુત્પાદ ઇત્યનિત્યતાયાશ્ચ વ્યય ઇતિ ।
[075।25-076।01]
યે હિ ધર્માઃ સંસ્કારાણામધ્વસંચારાય પ્રવૃત્તાસ્ત એવ સૂત્રે લક્ષણાન્યુક્તાન્યુદ્વેજનાર્થમ્ ।
[076।01-076।02]
જાતિર્હિ યા સંસ્કારાનનાગતાદધ્વનઃ પ્રત્યુત્પન્નમધ્વાનં સંચારયતિ ।
[076।02-076।03]
જરા ઽનિત્યતે પુનઃ પ્રત્યુત્પન્નાદતીતં દુર્બલીકૃત્ય પ્રતિઘાતાત્ ।
[076।03]
તદ્યથા કિલ ગહનપ્રવિષ્ટસ્ય પુરુષસ્ય ત્રયઃ શત્રવઃ ।
[076।03-076।04]
તત એક એનં ગહનાદાકર્ષેત્ દ્વૌ પુનર્જીવિતાદ્વચ્યપરોપયેતાં તદ્વદિતિ ।
[076।04-076।05]
સ્થિતિસ્તુ તાન્ સંસ્કારાનુપગુહ્ય તિષ્ઠત્યવિયોગમિવેચ્છન્તી ।
[076।05-076।06]
અતો ઽસૌ સંસ્કૃતલક્ષણં ન વ્યવસ્થાપિતા ।

[076।06]
અસંસ્કૃતસ્યાપિ ચ સ્વલક્ષણે સ્થિતિભાવાત્ ।
[076।06-076।07]
અન્યે પુનઃ કલ્પયન્તિ સ્થિતિં જરાં ચાભિસમસ્ય સ્થિત્યન્યથાત્વમિત્યેકં લક્ષણમુક્તં સૂત્રે ।
[076।07]
કિં પ્રયોજનમ્ ।
[076।08-076।09]
એષા હ્યેષુ સઙ્ગાસ્પદમતઃ શ્રિયમિવૈનાં કાલકર્ણીસહિતાં દર્શયામાસ તસ્યામનાસઙ્ગાર્થમિતિ ।
[076।09]
અતશ્ચત્વાર્યેવ સંસ્કૃત લક્ષણાનિ ।
[076।09-076।10]
તેષામપિ નામ જાત્યાદીનાં સંસ્કૃતત્વાદન્યૈર્જાત્યાદિભિર્ભવિતવ્યમ્ ।
[076।10]
ભવન્ત્યેવ ।
[076।11]
જાતિજાત્યાદયસ્તેષાં
[076।12]
તેષામપિ ચત્વાર્યનુલક્ષણાનિ ભવન્તિ ।
[076।12-076।13]
જાતિજાતિઃ સ્થિતિસ્થિતિઃ જરાજરા અનિત્યતા ઽનિત્યતા ઇતિ ।
[076।13]
નનુ ચૈકસ્યૈકસ્ય ચતુર્લક્ષણી પ્રાપ્નોતિ અપર્યવસાનદોષશ્ચ ।
[076।14]
તેષાં પુનરન્યજાત્યાદિપ્રસઙ્ગાત્ ।
ન પ્રાપ્નોતિ ।
યસ્માત્ ।
[076।15]
તે ઽષ્ટધર્મૈકવૃત્તયઃ ।
[076।16]
તેષાં જાત્યાદીનામષ્ટાસુ ધર્મેષુ વૃત્તિઃ ।
કિમિદં વૃત્તિરિતિ ।
કારિત્રં પુરુષકારઃ ।
[076।17]
જાતિજાત્યાદીનાં ચૈકત્ર ધર્મે કથં કૃત્વા આત્મના નવમો હિ ધર્મ ઉત્પદ્યતે ।
[076।18]
સાર્ધં લક્ષણાનુલક્ષણૈરષ્ટાભિઃ ।
[076।18-076।19]
તત્ર જાતિરાત્માનં વિરહય્યાન્યાનષ્ટૌ ધર્માન્ જનયતિ ।
[076।19]
જાતિજાતિઃ પુન સ્તામેવ જાતિમ્ ।

[076।19-076।20]
તદ્યથા કિલ કાચિત્ કુક્કુટી બહૂન્ય પત્યાનિ પ્રજાયતે કાચિદલ્પાનિ ।
[076।20-076।21]
તદ્વત્ સ્થિતિરપ્યાત્માનં વર્જયિત્વા ઽન્યાનષ્ટૌ ધર્માન્ સ્થાપયતિ સ્થિતિસ્થિતિસ્તુ તામેવ સ્થિતિમ્ ।
[076।21-076।22]
એવં જરા ઽનિત્યતે અપિ યથાયોગ્યં યજ્યે ।
[076।22]
તસ્માના ભવત્યનવસ્થાપ્રસઙ્ગઃ ।
[076।22-076।23]
તદેતદાકાશં પાટ્યત ઇતિ સૌત્રાન્તિકાઃ ।
[076।23-076।24]
નહ્યેતે જાત્યાદયો ધર્મા દ્રવ્યતઃ સંવિદ્યન્તે યથા ઽભિવ્યજ્યન્તે ।
[076।24]
કિં કારણમ્ ।
પ્રમાણાભાવાત્ ।
[076।24-076।25]
નહ્યેષાં દ્રવ્યતો ઽસ્તિત્વે કિઞ્ચિદપિ પ્રમાણમસ્તિ પ્રત્યક્ષમનુમાનમાપ્તાગમો વા યથા રૂપાદીનાં ધર્માણામિતિ ।
[076।26-076।27]
યત્તર્હિ સૂત્ર ઉક્તં "સંસ્કૃતસ્યોત્પાદો ઽપિ પ્રજ્ઞાયતે વ્યયો ઽપિ સ્થિત્યન્યથાત્વમપી" તિ ।
[076।27]
ગ્રન્થજ્ઞો દેવાનાં પ્રિયો નત્વર્થજ્ઞઃ ।
અર્થશ્ચ પ્રતિશરણ મુક્તં ભગવતા ।
[076।28]
કઃ પુનરસ્યાર્થઃ ।
[076।28-076।29]
અવિદ્યાન્ધા હિ બાલાઃ સંસ્કારપ્રવાહમાત્માત આત્મીયતશ્ચાધિમુક્તા અભિષ્વજન્તે ।
[076।29-077।02]
તસ્ય મિથ્યાધિમોક્ષસ્ય વ્યાવર્ત્તનાર્થં ભગવાંસ્તસ્ય સંસ્કારપ્રવાહસ્યસંસ્કૃતત્વં પ્રતીત્યસમુત્પન્નતાં દ્યોતયિતુકામ ઇદમાહ "ત્રિણીમાનિ સંસ્કૃતસ્ય સંસ્કૃતલક્ષણાનિ" ।
[077।02]
ન તુ ક્ષણસ્ય ।
નહિ ક્ષણસ્યોત્પાદાદયઃ પ્રજ્ઞાયન્તે ।
[077।03]
નચાપ્રજ્ઞાયમાના એતે લક્ષણં ભવિતુમર્હન્તિ ।
[077।03-077।04]
અથ એવાત્ર સૂત્રે "સંસ્કૃતસ્યોત્પાદો ઽપિ પ્રજ્ઞાયત" ઇત્યુક્તમ્ ।
[077।04-077।05]
પુનઃ સંસ્કૃતગ્રહણં સંસ્કૃતત્વે લક્ષણાનીતિ યથા વિજ્ઞાયે ત ।
[077।05-077।06]
મૈવં વિજ્ઞાયિ સંસ્કૃતસ્ય વસ્તુનો ઽસ્તિત્વે લક્ષણાનિ જલવલાકાવત્ સાધ્વસાદુત્વે વા કન્યાલક્ષણવદિતિ ।
[077।06-077।07]

તત્ર પ્રવાહસ્યાદિરુત્પાદો નિવૃત્તિર્વ્યયઃ ।
[077।07]
સ એવ પ્રવાહો ઽનુવર્ત્તમાનઃ સ્થિતિઃ ।
[077।07-077।08]
તસ્ય પૂર્વાપરવિશેષઃ સ્થિત્યન્યથાત્વમ્ ।
[077।08-077।09]
એવં ચ કૃત્વોક્તં "વિદિતા એવ નન્દસ્ય કુલપુત્રસ્ય વેદના ઉત્પદ્યન્તે વિદિતા અવ તિષ્ઠન્તે વિદિતા અસ્તં પરિક્ષયં પર્યાદાનં ગચ્છન્તી"તિ ।
[077।10]
આહ ચાત્ર
[077।11-077।12]
"જાતિરાદિઃ પ્રવાહસ્ય વ્યયશ્છેદઃ સ્થિતિસ્તુ સઃ ।
સ્થિત્યન્યથાત્વં તસ્યૈવ પૂર્વાપરવિશિષ્ટતા ॥"
[077।13-077।14]
"જાતિરપૂર્વો ભાવં સ્થિતિઃ પ્રબન્ધો વ્યયસ્તદુચ્છેદઃ ।
સ્થિત્યન્યથાત્વમિષ્ટં પ્રબન્ધપૂર્વાપરવિશેષ" ઇતિ ॥
[077।15-077।16]
"ક્ષણિકસ્ય હિ ધર્મસ્ય વિના સ્થિત્યા વ્યયો ભવેત્ ।
ન ચ વ્યેત્યેવ તેનાસ્ય વૃથા તત્પરિકલ્પના ॥"
[077।17]
તસ્માત્ પ્રવાહ એવ સ્થિતિઃ ।
એવં ચ કૃત્વા ઽયમપ્યભિધર્મનિર્દેશ ઉપપન્ન્નો ભવતિ ।
[077।18]
"સ્થિતિઃ કતમા ।
ઉત્પન્નાનાં સંસ્કારાણામવિનાશ" ઇતિ ।
[077।18-077।19]
નહિ ક્ષણસ્યોત્પન્નસ્યાવિનાશો ઽસ્તીતિ ।
[077।19]
યદપિ ચ જ્ઞાનપ્રસ્થાન ઉક્તમ્ "એકસ્મિંશ્ચિત્તે ક ઉત્પાદઃ ।
[077।20]
આહ ।
જાતિઃ ।
કો વ્યયો મરણમ્ ।
કિં સ્થિત્યન્યથાત્વં જરે"તિ ।
[077।20-077।21]
તત્રાપિ નિકાયસભાગચિત્તં યુજ્યતે ।
[077।21-077।22]
પ્રતિક્ષણં ચાપિ સંસ્કૃતસ્યૈતાનિ લક્ષણાનિ યુજ્યન્તે વિના ઽપિ દ્રવ્યાન્તરકલ્પનયા ।
[077।22]
કથમિતિ ।
[077।23]

પ્રતિક્ષણમભૂત્વાભાવ ઉત્પાદઃ ।
ભૂત્વા ઽભાવો વ્યયઃ ।
[077।23-077।24]
પૂર્વસ્ય પૂર્વસ્યોત્તરક્ષણાનુવન્ધઃ સ્થિતિઃ ।
[077।24]
તસ્યાવિસ્દૃશત્વં સ્થિત્યન્યથાત્વમિતિ ।
યદા તર્હિ સદૃશા ઉત્પદ્યન્તે ।
[077।24-077।25]
ન તે નિર્વિશેષા ભવન્તિ ।
[077।25]
કથમિદં જ્ઞાયતે ।
[077।25-077।26]
ક્ષિપ્તાક્ષિપ્તબલિદુર્બલક્ષિપ્તસ્ય વજ્રાદેશ્ચિરાશુતરપાતકાલભેદાત્તન્મહાભૂતાનાં પરિણામવિશેષસિદ્ધેઃ ।
[077।26-077।27]
નાતિવહુવિશેષભિન્નાસ્તુ સંસ્કારાઃ સત્યપ્યન્યથાત્વે સદૃશા એવ દૃશ્યન્તે ।
[077।27-077।29]
અન્તિમસ્ય તર્હિ શબ્દાર્ચિઃક્ષણસ્ય પરિનિર્વાણકાલે ચ ષડાયતનસ્યોત્તરક્ષણાભાવાત્ સ્થિત્યહ્ન્યન્યથાત્વં નાસ્તીત્યવ્યાપિની લક્ષણવ્યવસ્થા પ્રાપ્નોતિ ।
[077।29]
ન વૈ સંસ્કૃતસ્ય સ્થિતિરેવોચ્યતે ।
[078।01]
લક્ષણમપિ તુ સ્થિત્યન્યથાત્વમ્ ।
[078।01-078।02]
અતો યસ્યાસ્તિ સ્થિતિસ્તસ્યાવશ્યમન્યથાત્વં ભવતીતિ નાસ્તિ લક્ષણવ્યવસ્થાભેદઃ ।
[078।02-078।04]
સમાસતસ્ત્વત્ર સૂત્રે સંસ્કૃતસ્યેદં લક્ષણમિતિ દ્યોતિતં ભગવતા "સંસ્કૃતં નામ યદ્ભૂતવા ભવતિ ભૂત્વા ચ પુનર્ન ભવતિ યશ્ચાસ્ય સ્થિતિસંજ્ઞકઃ પ્રબન્ધઃ સો ઽન્યથા ચાન્યથા ચ ભવતી"તિ ।
[078।04-078।05]
કિમ્ અત્ર દ્રવ્યાન્તરૈર્ જાત્યાદિભિઃ કથમ્ ઇદાનીં સ એવ ધર્મો લક્ષ્યસ્ તસ્યૈવ લક્ષણં યોક્ષ્યતે ।
[078।05-078।08]
કથં તાવન્ મહાપુરુષલક્ષણાનિ મહાપુરુષાન્ નાન્યાનિ સાસ્ના-લાઙ્ગૂલ-કકુદ-શફ-વિષાણાદીનિ ચ ગોત્વલક્ષણાનિ ગોર્ નાન્યાનિ કાઠિન્યાદીનિ ચ પૃથિવીધાત્વાદીનાં લક્ષણાનિ તેભ્યો નાન્યાનિ ।
[078।08-078।09]
યથા ચોધ્ર્વગમનેન દૂરાદ્ધૂમસ્ય ધૂમત્વં લક્ષ્યતે નચ તત્તસ્માદન્યત્ ।
[078।09]
સ એવાત્ર ન્યાયઃ સ્યાત્ ।
[078।09-078।10]
નચ સંસ્કૃતાનાં રૂપાદીનાં તાવત્ સંસ્કૃતત્વં લક્ષ્યતે ।
[078।10-078।11]
ગૃહ્ણતાપિ સ્વભાવં યાવત્ પ્રાગભાવો ન જ્ઞાયતે પશ્ચાચ્ચ સન્તતેશ્ચ વિશેષઃ ।
[078।11-078।12]
તસ્માન્ન તેનૈવ તલ્લક્ષિતં ભવતિ નચ તેભ્યો દ્રવ્યાન્તરાણ્યેવ જાત્યાદીનિ વિદ્યન્તે ।
[078।12]

અથાપિ નામ દ્રવ્યાન્તરાણ્યેવ જાત્યાદીનિ ભવેયુઃ ।
[078।12-078।13]
કિમયુક્તં સ્યાત્ ।
[078।13-078।14]
એકો ધર્મઃ એકસ્મિન્નેવ કાલે જાતઃ સ્થિતો જીર્ણો નષ્ટઃ સ્યાદેષાં સહભૂત્વાત્ ।
[078।14]
કારિત્રકાલભેદાત્ ।
અનાગતા હિ જાતિઃ કારિત્રં હિ કરોતિ ।
[078।14-078।16]
યસ્માન્ન જાતં જન્યતે જનિતે તુ ધર્મે વર્ત્તમાનાઃ ક્ષિત્યાદયઃ કારિત્રં કુર્વન્તીતિ ન યદા જાયતે તદા તિષ્ટતિ જીર્યતિ વિનશ્યતિ વા ।
[078।16]
ઇદં તાવદિહ સંપ્રધાર્યં ભવેત્ ।
[078।16-078।17]
કિમનાગતં દ્રવ્યતો ઽસ્તિ નાસ્તીતિ પશ્ચાજ્જનયતિ વા નવેતિ સિધ્યેત્ ।
[078।17-078।18]
સત્યપિ તુ તસ્મિન્ જાતિઃ કારિતરં કુર્વતી કથમનાગતા સિધ્યતીત્યનાગત લક્ષણં વક્તવ્યમ્ ।
[078।18-078।20]
ઉપરતકારિત્રા ચોત્પન્ના કથં વર્ત્તમાના સિધ્યતીતિ વર્ત્તમાનલક્ષાણં વક્તવ્યમ્ ।
[078।20-078।21]
સ્થિત્યાદયો ઽપિ ચ યુગપત્ કારિત્રે વર્ત્તમાના એકક્ષણ એવ ધર્મસ્ય સ્થિતજીર્ણવિનષ્ટતાં પ્રસઞ્જેયુઃ ।
[078।21-078।22]
યદૈવ હ્યેનં સ્થિતિઃ સ્થાપયતિ તદૈવ જ્રા જરયતિ અનિત્યતા વિનાશયતીતિ ।
[078।22-078।24]
કિમયં તત્ર કાલે તિષ્ટત્વાહોસ્વિજ્જીર્યતુ વિનશ્યતુ વા યો ઽપિ હિ બ્રૂયાત્ સ્થિત્યાદીનામપિ કારિત્રં ક્રમેણેતિ તસ્ય ક્ષણિકત્વં બાધ્યતે ।
[078।24]
અથાપ્યેવં બ્રૂયાત્ એષ એવ હિ નઃ ક્ષણો યાવતૈતત્ સર્વં સમાપ્યત ઇતિ ।
[078।25-078।26]
એવમપોઇ તાભ્યાં સહોત્પન્ના સ્થિતિસ્તાવત્ સ્થાપયતિ ન જ્રા જરયતિ અનિત્યતા વા વિનાશ્યતીતિ ।
[078।26]
કુત એતત્ ।
સ્થિતેર્બલીયસ્ત્વાત્ ।
પુનઃ કેનાવલીયસ્ત્વમ્ ।
[078।26-078।27]
યદૈનાં સહ ધર્મેણાનિત્યતા હન્તિ ।
[078।27]
કૃતકૃત્યા પુનઃ કર્ત્તું નોત્સહતે જાતિવત્ ।
[078।28]
સ્થતુર્યુક્તમનુત્સોઢુમ્ ।
[078।28-078।29]
નહિ શક્યં જાત્યાદિજન્યં વર્તમાનતામાનીતં પુનરાનેતુમ્ ।

[078।29]
શક્યં તુ ખલુ સ્થિત્યા સ્થાપ્યમત્યન્તમપિ સ્થાપયિતુમ્ ।
[078।29-079।01]
અતો ન યુક્તં યન્નોત્સહતે ।
[079।01]
કો વા ઽત્ર પ્રતિબન્ધઃ ।
તે એવ જરા ઽનિત્યતે ।
[079।01-079।02]
યદિ હિ તે બલીયસ્યૌ સ્યાતાં પૂર્વમેવ સ્યાતામ્ ।
[079।02-078।04]
નિવૃત્તકારિત્રાયાં ખલ્વપિ સ્થિતૌ ત ચાપિ ન તિષ્ટતઃ સ ચાપિ ધર્મ ઇતિ કથં કુત્ર વા કારિત્રં કર્ત્તુમુત્સહિષ્યેતે કિં વા પુનસ્તાભ્યાં કર્ત્તવ્યમ્ ।
[079।04-079।05]
સ્થિતિપરિગ્રહાદ્ધિ સ ધર્મ ઉત્પન્નમાત્રો ન વ્યનશ્યત્ ।
[079।05-079।06]
સ તુ તયા વ્યુપેક્ષ્યમાણો નિયતં ન સ્થાસ્યત્યયમેવાસ્ય વિનાશઃ ।
[079।06]
સ્યાચ્ચ તાવદેકસ્ય ધર્મસ્યોત્પન્નસ્યાવિનાશઃ સ્થિતિઃ વિનાશો ઽનિત્યતા ।
[079।07]
જરા તુ ખલુ સર્વથાત્વેન ન તથા ।
પૂર્વાપરવિશેષાત્ વિપરિણામાચ્ચ ।
[079।07-079।08]
અતસ્તદન્યથાત્વે ઽન્ય એવ ।
[079।08]
ઉક્તં હિ
[079।09-079।10]
"તથાત્વેન જરા ઽસિદ્ધિરન્યથાત્વે ઽન્ય એવ સઃ ।
તસ્માનૈકસ્ય ભાવસ્ય જરા નામોપપદ્યતે"॥
[079।11-079।12]
યો ઽપ્યાહ નિકાયાન્તરીયો "વિનાશ કારણં પ્રાપ્યાનિત્યતા વિનાશાયતી"તિ તસ્ય હરીતકીં પ્રાપ્ય દેવતા વિરેચયતીત્યાપન્નં ભવતિ કિં પુનસ્તાં કલ્પયિત્વા ।
[079।12-079।15]
તત્ એવાસ્તુ વિનાશકારણાદ્વિનાશઃ ચિત્તચૈત્તાનાં ચ ક્ષણિકત્વાભ્યુપગમાત્તદનિત્યતાયા વિનાશકારણાનપેક્ષત્વાત્ સ્થિત્યનિત્યતે કારિત્રમભિન્નકાલં કુર્યાતામિત્યેકસ્યૈકત્ર કાલે સ્થિત વિનષ્ટતા સંપ્રસજ્યેત ।
[079।15-070।16]
તસ્માત્ પ્રવાહં પ્રત્યેતાનિ સંસ્કૃતલક્ષણાન્યુક્તાનીત્યેવમેતત્સૂત્રં સૂનીતં ભવતિ ।
[079।17]
અપિચ યદ્યનાગતા જાતિર્જન્યસ્ય જનિકા કિમર્થં સર્વમનાગતં યુગપન્નોત્પદ્યતે ।
યસ્માત્
[079।18]
જન્યસ્ય જનિકા જાતિર્ન હેતુપ્રત્યયૈર્વેના
[079।19]
નહિ વિના હેતુપ્રત્યયસામગ્રયા જાતિર્જનિકા ભવતિ ।

[079।19-079।20]
હેતુપ્રત્યયાનામેવ તર્હિ સામર્થ્યં પશ્યામઃ ।
[079।20-079।21]
સતિ સામર્ગ્ય ભાવાદસતિ ચાભાવાન્ન જાતેરિતિ હેતુપ્રત્યયા એવ જન કાઃસન્તઃ ।
[079।21]
કિં ચ ભોઃ સર્વં વિદ્યમાનમુપલભ્યતે ।
[079।22]
સૂક્ષ્મા અપિ ધર્મપ્રકૃતયઃ સંવિદ્યન્તે ।
[079।22-079।23]
જાતમિત્યેવ તુ ન સ્યાદસત્યાં જાતૌ ષષ્ઠિવચનં ચ રૂપસ્યોત્પાદઃ ઇતિ યથા રૂપસ્ય રૂપમિતિ ।
[079।23-079।24]
એવં યાવદનિત્યતા યથાયોગં વક્તવ્યા ।
[079।24]
તેન તર્હ્ય્ અનાત્મત્વમ્ અપ્ય્ એષ્ટવ્યમ્ અનાત્મબુદ્ધિ-સિદ્ધ્યર્થમ્ ।
[079।24-079।26]
સંખ્યા-પરિમાણ-પૃથક્ત્વ-સંયોગ-વિભાગ-પરત્વ-અપરત્વ-સત્તાદયો ઽપિ તીર્થકર-પરિકલ્પિતા અભ્યુપગન્તવ્યા એક-દ્વિ-મહદણુ-પૃથક્-સંયુક્ત-વિયુક્ત-પરાપર-સદાદિ-બુદ્ધિ-સિદ્ધ્યર્થમ્ ।
[079।26-079।27]
ષષ્ટીવિધાનાર્થં ચ રૂપસ્ય સંયોગ ઇતિ ।
[079।27]
એષા ચ ષષ્ટો કથં કલ્પ્યતે ।
[079।27-079।28]
રૂપસ્ય સ્વભાવ ઇતિ ।
[079।28]
તસ્માત્ પ્રજ્ઞપ્તિમાત્રમેવૈતદભૂત્વાભાવજ્ઞાપનાર્થં ક્રિયતે જાતમિતિ ।
[079।28-080।01]
સ ચાભૂત્વાભાવલક્ષાણ ઉત્પાદો બહુવિકલ્પઃ ।
[080।01-080।02]
તસ્ય વિશેષણાર્થં રૂપસ્યોત્પાદ ઇતિ ષષ્ટીં કુર્વન્તિ યથા રુપસંજ્ઞક એવોત્પાદઃ પ્રતીયેત મા ઽન્યઃ પ્રત્યાયીતિ ।
[080।02-080।03]
તદ્યથા ચન્દનસ્ય ગન્ધાદયઃ શિલાપુત્રકસ્ય શરીરમિતિ ।
[080।03-080।04]
એવં સ્થિત્યાદયો ઽપિ યથાયોગં વેદિતવ્યાઃ ।
[080।04]
યદિ જાત્યા વિના જાયતે કસ્માદસંસ્કૃતમપ્યાકાશાદિકં ન જાયતે ।
[080।05]
જાયત્ ઇત્યભૂત્વા ભવતિ ।
અસંસ્કૃતં ચ નિત્યમસ્તીતિ ન જાયતે ।
[080।05-080।06]
યથા ચ ધર્મતયા ન સર્વં જાતિમદિષ્યતે તથા ન સર્વં જાયત ઇત્યેષ્ટવ્યમ્ ।
[080।06-080।08]

યથા ચ તુલ્યે જાતિમત્ત્વે તદન્યે પ્રત્યયાસ્તદન્યસ્યોત્પાદને ન સમર્થા ભવન્ત્યેવમેવાસંસ્કૃતસ્યોત્પાદને સર્વે ઽપ્યસમર્થાઃ સ્યુઃ ।
[080।08]
સિદ્ધા એવ તુ દ્રવ્યભાવેન જાત્યાદય ઇતિ વૈભાષિકાઃ ।
[080।09-080।10]
નહિ દૂષકાઃ સન્તીત્યાગમા અપાસ્યન્તે નહિ મૃગાઃ સન્તીતિ યવા નોષ્યન્તે નહિ મક્ષિકાઃ પતન્તીતિ મોદકા ન ભક્ષ્યન્તે ।
[080।10-080।11]
તસ્માદ્દોષેષુ પ્રતિવિધાતવ્યં સિદ્ધાન્તશ્ચાનુવર્ત્તિતવ્યઃ ।
[080।11]
ઉક્તાનિ લક્ષણાનિ ॥
[080।12]
નામકાયાદયઃ કતમે ।
[080।13]
નામકાયાદયઃ સંજ્ઞાવાક્યાક્ષરસમુક્તયઃ ।
[080।14]
આદિગ્રહણેન પદવ્યઞ્જનકાયગ્રહણમ્ ।
તત્ર સંજ્ઞાકરણં નામ ।
[080।14-080।15]
તદ્યથા રૂપં શબ્દ ઇત્યેવમાદિઃ ।
[080।15-080।16]
વાક્યં પદં યાવતા ઽર્થપરિસમાપ્તિસ્તદ્યથા "અનિત્યા વત સંસ્કારા" ઇત્યેવમાદિ યેન ક્રિયાગુણકાલસંબન્ધવિશેષા ગમ્યન્તે ।
[080।16-080।17]
વ્યઞ્જનમક્ષરં તદ્યથા અ આ ઇત્યેવમાદિ ।
[080।17]
નનુ ચાક્ષરાણ્યપિ લિપ્યવયવાનાં નામાનિ ।
[080।17-080।18]
ન વૈ લિપ્યવયવાનાં પ્રત્યાયનાર્થમક્ષારાણિ પ્રણીતાન્યક્ષરાણામેવ તુ પ્રત્યાયનાર્થં લિપ્યવયવાઃ પ્રણીતાઃ ।
[080।19]
કથમશ્રૂયમાણાનિ લેખ્યેન પ્રતીયેરન્નિતિ નાક્ષરાણ્યેષાં નામાનિ ।
[080।19-080।20]
એષાં ચ સંજ્ઞાદીનાં સમુક્તયો નામાદિકાયાઃ ।
[080।20]
ઉચ સમવાયે પઠન્તિ ।
તસ્ય સમુક્તિરિત્યેતદ્ રૂપં ભવતિ ।
[080।21]
યો ઽર્થઃ સમવાય ઇતિ સો ઽર્થઃ સમુક્તિરિતિ ।
[080।21-080।22]
તત્ર નામકાયસ્તદ્યથા રૂપશબ્દગન્ધરસસ્પ્રષ્ટવ્યાનીત્યેવમાદિ ।
[080।22-080।23]
પદકાયઃ તદ્યથા "સર્વસંસ્કારા અનિત્યાઃ સર્વધર્મ અનાત્માનઃ શાન્તં નિર્વાણમિ" ત્યેવમાદિ ।
[080।23-080।24]

વ્યઞ્જનકાયસ્તદ્યથા ક ખ ગ ઘ ઞેત્યેવમાદિ ।
[080।24-080।25]
નનુ ચૈતે વાક્સ્વભાવત્વાચ્છબ્દાત્મકા ઇતિ રૂપસ્વભાવા ભવન્તિ ।
[080।25]
કસ્માચ્ચિત્તવિપ્રયુક્તા ઇત્યુચ્યન્તે ।
નૈતે વાક્સ્વભાવાઃ ।
[080।25-080।26]
ઘોષો હિ વાક્ નચ ઘોષામાત્રેનાર્થાઃ પ્રતીયન્તે ।
[080।26]
કિં તર્હિ ।
[080।26-080।28]
વાઙ્નામ્નિ પ્રવ્ર્ત્તતે નામાર્થં દ્યોતયતિ નૈવ ઘોષમાત્રં વાગ્ યેન તુ ઘોષેણાર્થઃ પ્રતીયતે સ ઘોષો વાક્ ।
[080।28]
કેન પુનર્ઘોષેણાર્થઃ પ્રતીયતે ।
[080।28-081।01]
યો ઽર્થેષુ કૃતાવધિર્વક્તૃભિસ્તદ્યથાગૌરિત્યેષ શબ્દો નવસ્વર્થેષુ કૃતાવધિઃ ।
[081।02-081।03]
"વાગ્દિગ્ભૂરશ્મિવજ્રેષુ પશ્વક્ષિસ્વર્ગવારિષુ ।
નવસ્વર્થેષુ મેધાવી ગોશબ્દમુપધારયેદિ"તિ ॥
[081।04-081।05]
યો ઽપિ હિ મન્યતે નામાર્થં દ્યોતયતીતિ તેનાપ્યેતદવશ્યમભ્યુપગન્તવ્યં યદિ પ્રતીપદાર્થકં ભવતીતિ ।
[081।05-081।06]
તચ્ચૈત ચ્છબ્દમાત્રાદેવ પ્રતીતપદાર્થકાત્ સિધ્યતીતિ કિમર્થરં નામ કલ્પયિત્વા ।
[081।06]
ઇદં ચાપિ ન જ્ઞાયતે કથં વાઙ્નામ્નિ પ્રવર્ત્તત ઇતિ ।
[081।06-081।07]
કિં તાવદુત્પાદયત્યાહોસ્વિત્ પ્રકાશયતિ ।
[081।07]
યદ્યુત્પાદ યતિ ।
[081।07-081।09]
ઘોષસ્વવત્વાદ્વાચઃ સર્વં ઘોષમાત્રં નામોત્પાદયિષ્યતિ યાદૃશો વા ઘોષવિઆશેષ ઇષ્યતે નામ્ન ઉત્પાદકઃ સ એવાર્થસ્ય દ્યોતકો ભવિષ્યતિ ।
[081।09]
અથ પ્રકાશયતિ ।
[081।09-081।11]
ઘોષસ્વભાવત્વાદ્વાચઃ સર્વં ઘોષમાત્રં નામ પ્રકશયિષ્યતિ યાદૃશો વા ઘોષવિશેષ ઇષ્યતે નામ્નઃ પરકાશકઃ સ એવાર્થસ્ય દ્યોતકો ભવિષ્યતિ ।
[081।11]
ન ખલ્વપિ શબ્દાનાં સામર્ગ્યમસ્તિ ક્ષણૈકમિલનમ્ ।
[081।12]
ન ચૈકસ્ય ભાગશ ઉત્પાદો યુક્ત ઇતિ કથમુત્પાદયન્તી વાઙ્નામોત્પાદયેત્ ।
[081।12-081।13]

કથં તાવદતીતાપેક્ષઃ પશ્ચિમો વિજ્ઞપ્તિક્ષણ ઉત્પાદયત્યવિજ્ઞપ્તિમ્ ।
[081।13-081।14]
એવં તર્હિ પશ્ચિમ એવ દે નામ્ન ઉત્પાદાદ્યો ઽપિ તમેવૈકમ્ શૃણોતિ સો ઽપ્યર્થં પ્રતિપદ્યેત ।
[081।14-081।15]
અથાપ્યેવં કલ્પ્યેત વાગ્વ્યઞ્જનં જનયતિ વ્યઞ્જનં તુ નામેતિ ।
[081।15-081।16]
અત્રાપિ સ એવ પ્રસઙ્ગો વ્યઞ્જનાં સામર્ગ્યાભાવાત્ ।
[081।16]
એષ એવ ચ પ્રસઙ્ગો નામ્નઃ પ્રકાશકત્વે વાચઃ ।
[081।16-081।18]
વ્યઞ્જનાં પિ વાગ્વિશિષ્ટપ્રજ્ઞા અપ્યવહિતચેતસ્કા લક્ષણતઃ પરિચ્છેત્તુમ્ નોત્સહન્ત ઇતિ વ્યઞ્જયાપિ વાક્ નૈવોત્પાદિકા ન પ્રકાશિકા યુજ્યતે ।
[081।18-081।19]
અથાપ્યર્થસહજં નામ જાત્યાદિવદિષ્યતે ।
[081।19]
એવં સત્યતીતાનાગતસ્યાર્થસ્ય વર્ત્તમાનં નામ ન સ્યાદ્ ।
[081।19-081।21]
અપત્યાનાં પિતૃભિર્યથેષ્ટં નામાનિ કલ્પ્યન્ત ઇતિ કતમન્નામ તત્સહજં સ્યાત્ અસંસ્કૃતાનાં ચ ધર્માણાં કેન સહજં નામ સ્યાદિત્યનિષ્ટિરેવેયમ્ ।
[081।21-081।22]
યદપ્યુક્તં ભગવતા
[081।23]
"નામસંનિશારિતા ગાથા ગાથાનાં કવિરાશ્રયઃ" ઇતિ
[081।24-081।25]
અત્રાર્થેષુ કૃતાવધિઃ શબ્દો નામ નામ્ના ચ રચનાવિશેષો ગાથેતિ નામસંનિતાભવતિ રચનાવિશેષાશ્ચ દ્રવ્યાન્તરં નોપપદ્યતે ।
[081।25]
પઙ્ક્તિવચ્ચિત્તાનુપૂર્વ્યવચ્ચ ।
[081।26]
અસ્તુ વા વ્યઞ્જનમાત્રસ્ય દ્રવ્યાન્તરભાવપરિકલ્પના ।
[081।26-081।27]
તત્સમૂહા એવ નામકાયાદયો ભવિષ્યન્તીત્યપાર્થિકા તત્પ્રજ્ઞપ્તિઃ ।
[081।27-081।28]
સન્ત્યેવ તુ વિપ્રયુક્તસંસ્કારભાવના નામકાયા દ્રવ્યત ઇતિ વૈભાષિકાઃ ।
[081।28]
નહિ સર્વ ધર્માસ્તર્કગમ્યા ભવન્તીતિ ।
[082।01-082।02]
અથ કિંપ્રતિસંયુક્તા એતે નામકાયાદયઃ સત્ત્વાખ્યા અસત્ત્વાખ્યા વિપાકજા ઔપચયિકા નૈઃષ્યન્દિકાઃ કુશલા અકુશલા અવ્યાકૃતા ઇતિ વક્તવ્યમ્ ।
[082।02]
આહ
[082।03]
કામરૂપાપ્તસત્ત્વાખ્યા નિઃષ્યન્દાવ્યાકૃતાઃ ।
[082।04]

કામાપ્તા રૂપાપ્તાશ્ચેતિ ।
આરુપ્યાપ્તા અપિ સન્તિ તે ત્વનભિલાપ્યા ઇત્યપરે ।
[082।05]
સત્ત્વાખ્યા એતે ।
યશ્ચ દ્યોતયતિ સ તૈઃ સમન્વાગતો ન યો દ્યોત્યતે ।
[082।05-082।06]
નૈઃષ્યન્દિકા અનિવૃતાવ્યાકૃતાશ્ચ ।
[082।06-082।07]
યથા ચૈતે નામકાયાદયઃ સત્ત્વાખ્યા નૈઃષ્યન્દિકા અનિવૃતાવ્યાકૃતાશ્ચ ।
[082।08]
તથા
[082।09]
સભાગતા સા તુ પુનર્વિપાકો ઽપિ
[082।10]
ન કેવલં નૈઃષ્યન્દિકી કામરૂપારૂપ્યાવચરી ।
[082।11]
આપ્તયો દ્વિધા ।
[082।12]
પ્રાપ્તયો નૈઃષ્યન્દિક્યો વિપાકજાશ્ચ ।
[081।13]
લક્ષણાનિ ચ ।
[081।14]
દ્વિધેતિ વર્ત્તતે પ્રાપ્તિવત્ ।
[082।15]
નિઃષ્યન્દાઃ સમાપત્ત્ય સમન્વયાઃ
[082।16]
દ્વે અચિત્તસમાપત્તી અસમન્વાગમશ્ચ નૈઃષ્યન્દિકા એવ ।
શેષમેષાં વક્તવ્યમુક્તમ્ ।
[082।17]
શેષયોશ્ચાસંજ્ઞિકજીવિતયોરતો ન પુનર્બ્રુમઃ ।
કથં પ્રાપ્ત્યાદીનાં સત્ત્વાખ્યતોક્તા સમન્વાગમવચનાત્ ।
[082।18]
કથં લક્ષણાનાં સત્ત્વાસત્ત્વાખ્યતોક્તા ।
સર્વસંસ્કૃટસહભૂત્વાત્ ॥
ઉક્તા વિપ્રયુક્તાઃ ॥
[082।19-082।20]
યક્તૂક્તં "જન્યસ્ય જનિકા જાતિર્ન હેતુપ્રત્યયૈર્વિના" ઇતિ ક ઇમે હેતવઃ કેચ પ્રત્યયાઃ ।
[082।21-082।22]
કારણં સહભૂશ્ચૈવ સભાગઃ સંપ્રયુક્તકઃ ।
સર્વત્રગો વિપાકાખ્યઃ ષડ્વિધો હેતુરિષ્યતે

[082।23]
ષડિમે હેતવઃ ।
[082।23-082।24]
કારણહેતુઃ સહભૂહેતુઃ સભાગહેતુઃ સંપ્રયુક્તકહેતુઃ સર્વત્રગહેતુઃ વિપાકહેતુરિતિ ।
[082।24]
તત્ર
[082।25]
સ્વતો ઽન્યે કારણં હેતુઃ
[082।26]
સંસ્કૃતસ્ય હિ ધર્મસ્ય સ્વભાવવ્ર્જ્યાઃ સર્વધર્માઃ કારણહેતુરુત્પાદયતિ ।
[082।27]
અવિઘ્નભાવાવસ્થાનાત્ ।
[082।27-083।02]
નનુ ચ યે ઽસ્યાજાનત ઉદપત્સ્યન્તાસ્રવા જાનતો ઽસ્ય તે નોત્પદ્યન્ત ઇતિ જ્ઞાનમેષાં વિઘ્નમુઅત્પત્તૌ કરોતિ સૂર્યપ્રભાવજ્જ્યોતિષાં દર્શનસ્યેતિ કથં સ્વભાવવર્જ્યાઃ સર્વધર્માઃ સંસ્કૃતસ્ય કારણહેતુર્ભવન્તિ ।
[083।02]
ઉત્પદ્યમાનસ્યાવિધ્નભાવેનાવસ્થાનાદિતિ જ્ઞાતવ્યમ્ ।
[083।03]
ભવેત્તાવદુત્પત્તૌ વિધ્નકારણે સમર્થાનામવિઘ્નકારણાદ્ધેતુત્વમ્ ।
[083।03-083।04]
તદ્યથા અનુપદ્રોતારં ભોજકમધિકૃત્ય ગ્રામીણા ભવન્તિ વક્તારઃ સ્વામિના સ્મઃ સુખિતા ઇતિ ।
[083।04-083।06]
યસ્ય પુનર્નાસ્ત્યેવ શક્તિર્વિઘ્નયિતું તસ્ય કથં હેતુભાવસ્તદ્યથા નિર્વાણસ્યાનુત્પત્તિધર્મકાણાં ચ સર્વોત્પત્તૌ નારકાદીનાં ચરૂપ્યસત્ત્વ સ્કન્ધોત્પત્તૌ ।
[083।06-083।07]
અસન્તો ઽપિ હ્યેતે તથૈવ વિધ્નં કર્ત્તુમસમર્થઃ સ્યુઃ ।
[083।07-083।08]
અસમર્થે ઽપિ હિ ભોજકે તથા વક્તારો ભવન્તીતિ સ એવાત્ર દૃષ્ટાન્તઃ સામાન્યેનૈવ નિર્દેશઃ ।
[083।08-083।09]
યસ્તુ પ્રધાનઃ કારણહેતુઃ સ ઉત્પાદને ઽપિ સમર્થો યથા ચક્ષૂરૂપે ચક્ષુર્વિજ્ઞાનસ્ય આહારઃ શરીરસ્ય વીજાદયો ઽઙ્કુરાદીનામિતિ ।
[083।10-083।11]
યસ્ત્વેવં ચોદયતિ અનાવરણભાવેન ચેત્સર્વ ધર્મહેતવો ભવન્તિ કસ્માના સર્વસ્યોત્પાદો યુગપદ્ભવતિ પ્રાણાતિપાતેન ચ ઘાતકવત્ સર્વે તદ્ભાજો ભવન્તીતિ ।
[083।11-083।12]
તસ્યેદમચોદ્યમ્ ।
[083।12]
યસ્માદનાવરણભાવેન સર્વધર્માઃ હેતુઃ પ્રતિજ્ઞાયન્તે ન કારકભાવેનેતિ ।
[083।13]
સર્વસ્યૈવ કારણહેતોઃ સર્વોત્પત્તૌ સામર્થ્યમિત્યપરે ।
[083।13-083।14]
તદ્યથા નિર્વાણસ્યાપિ ચક્ષુર્વિજ્ઞાનમ્ ।
[083।14]
કથં કૃત્વા ।