Abhidharmadīpa with auto (with commentary) · Verses 81-100
tatra sparśāśrayaścakṣurādīni ṣaḍindriyāṇi | prādurbhāvaḥ strīpuruṣendriyāmyām | ādhāro jīvitendriyeṇa | saṃbhogo vedanābhiḥ pañcabhiḥ | atastāvaccaturdaśoktāni | svargopapattinimittāni śraddhādīni pañca | apavargakāraṇāni trīṇyanājñātamājñāsyāmīndriyādīni ata etāvantyeva ||
yadyādhipatyārtha indriyārthaḥ kasmācchandasparśamanaskārasaṃjñācetanāmahābhaumānāṃ satyādhipatye nendriyatvam ? uktaṃ hi bhagavatā- "chandamūlakāḥ sarvadharmāḥ sparśajātīyāḥ manaskāraprabhāvāḥ |" saṃjñācetanayośca saṃkleśavyavadānayorādhipatyamuktameva kuśalacetanāyāśca | evaṃ kleśānāmapi saṃsārahetupravartane ādhipatyam | nirvāṇasya ca dharmāgryatve kasmānnendriyatvam ? tadidamucyate-
chandaṃ vīryāṅgabhūtatvāt sparśo vittyanubṛṃhaṇāt /
saṃjñā prajñābhibhūtatvānnendriyaṃ munirabhyadhāt
chando hi kartukāmatā sā ca vīryāṅgabhūtā | vīryaṃ tu sākṣāt kriyayābhisaṃbadhyate | tadevendriyamuktam | sparśo 'pi "sparśapratyayā vedanā" iti tadutpattau parikṣīṇaśaktiḥ | saṃjñāpi prāyo 'pi (prāyo) lokavyavahārapatitā | sā prajñayā paramārthaikarasayābhibhūteti nendriyamuktā ||
śraddhādīnāṃ vidāṃ caiva doṣaḥ śuddhau malodaye /
pradhānatvānmanaskāro nendriyaṃ samudāhṛtam
yoniśo manasikāraḥ khalu śraddhādīnāṃ saṅgībhavati | ayoniśo manasikāro 'pi vedanādīnāṃ rāgādisaṃprayuktānāmiti so 'pi nendriyam ||
saṃbhāvanānukūlatvādadhimokṣo 'pi nendriyam /
adhimokṣo 'pi śraddhopakārīti nendriyam ||
kālāntaraphalotpādasaṃdehābhyāṃ na cetanā
cetanāyāḥ khalvapi kālāntareṇa phalamiti tasya nāsati phale śaktirāvirbhavati | lokopi tasyāḥ phalasattvāvināśaṃ dṛṣṭvā vipratipannaḥ | kaścid brūte nirhetukaṃ phalamiti kaścidīśvarakṛtaṃ kaścidadṛṣṭādihetukamiti | cetanāyāḥ phalamanabhivyaktamiti | īśitvaṃ bhagavatā jānānenāpyatastasyāstrailokyakāraṇatve 'pi sati cetanā nendriyeṣu vyavasthāpitā ||
kuśalamahābhaumebhyo 'pi
nāpramādo 'pyasau vīryāt, na hrīḥ prāgalbhanigrahāt /
nopekṣā nāpi cālobho vīryaśraddhābhibhūtitaḥ
apramādastāvadvīryasya bhāṇḍāgārikasthānīyaḥ | vīryaṃ kuśalān dharmānupājeyati satān rakṣati | hrīrapi vaiśāradyasapatnabhūtā navavadhūrivāpragalbhā | tasyāḥ kuta ādhipatyam ? upekṣāpi śraddhābhibhūtā | alobhaśva vīryavirodhīti nendriyam ||
na prasrabdhirvidautkaṭyādvinindyatvācca nāsravāḥ /
prasrabdhiḥ khalu vedanāyāḥ vṛttiprādhānyenābhibhūtā | sāpi nendriyam | akuśalānāmapi dharmāṇāṃ vinindyatvāttu nāsravāścaṇḍālarājavat ||
viprayuktānāmapi
jātyādayo na pārārthyāt
paratantrā hi jātyādayo dharmāḥ paricārakavat teṣāṃ kutaḥ prabhutvam ?
niṣkriyatvānna nirvṛtiḥ
nirvāṇamapi niṣkriyamasatphalaṃ satkriyāśca dharmāḥ phalavanta ādhipatyayuktā iti bhagavatā nirvāṇaṃ nendriyaṃ vyavasthāpitamiti | nātra kiñcidupasaṃkhyeyaṃ nāpyapaneyamiti ||
lakṣaṇamidānīmindriyāṇāṃ vaktavyam | tatra cakṣurādīnāmuktam | jīvitaśraddhādīnāṃ saṃprayuktaviprayukteṣūcyamāneṣu vakṣyate | duḥkhādīnāṃ tvadhunocyate |
kāyasya bādhanaṃ duḥkhaṃ daurmanasyaṃ tu cetasaḥ /
bādhanamiti vartate ||
sukhaṃ ca sumanastā ca sātaṃ śārīramānasam
sātamiti prahlādanāparyāyaḥ |
vaiśiṣṭyānmānasaṃ sātaṃ sukhaṃ kvacidudāhṛtam
tṛtīye dhyāne mānasaṃ sātaṃ sukhamityudāhṛtaṃ bhagavatā pañcendriyasukhātiśayatvāt | saumanasyaṃ tu prītisvabhāvaṃ sā ca tṛtīyadhyāne nāstīti sukhaṃ ca tatroktamiti |..........
......... bhaumam tadapadiśyate-
ṣaṭsu bhūmiṣu vijñeyaṃ nīrajaskādyamindriyam /
anājñātamājñāsyāmīndriyaṃ ṣaṭṣu bhūmiṣu, caturṣu dhyāneṣvanāgamye dhyānāntarikāyāṃ ca |
tadanye nirmale tvakṣe draṣṭavye navabhūmike
ājñendriyamājñātāvīndriyaṃ ca navasu bhamiṣu- āsveva ṣaṭṣu triṣu cādyāsvārūpyabhūmiṣu ||
atha kāni dvāviṃśatirindriyāṇi kāni rki prahātavyāni ? dudāhriyate-
daurmanasyaṃ dvihātavyaṃ
darśanabhāvanāprahātavyam |
manovittitrayaṃ tridhā /
manaindriyaṃ sukhasaumanasyopekṣāśca darśanabhāvanāheyāścāheyāśca |
navābhyāsapraheyāṇi
cakṣurādīni jīvitāvasānānyaṣṭau duḥkhendriyaṃ ca |
dvidhā pañca
śraddhādīni bhāvanāheyānyaheyāni ca | sāsravānāsravāt |
na tu trayam
trīṇyanāsravāṇyapraheyānyeva nirdoṃṣatvāt ||
yadi tarhi śraddhādīni sāsravānāsravatvātpraheyāni cāpraheyāni ca dvidhā bhavanti, trayamevānāsravam | idaṃ tarhi sūtraṃ kathaṃ nīyate ? yaduktaṃ bhagavatā- ( Jaini_54 ) "yasyemāni pañcendriyāṇi sarveṇa sarvaṃ na santi tamahaṃ bāhyaṃ pṛthagjanapakṣāvasthitaṃ vadāmi" iti ?
anāsravādhikārādajñāpakametat | anāsravāṇi khalvadhikṛtyaitaduktam | yasmādāryapudgalavyavasthānaṃ kṛtvā "yasyemāni" iti bhagavānavocat | pṛthagjano vā dvividhaḥ | ābhyantaraścāsamucchinnakuśalamūlaḥ, bāhyaśca samucchinnakuśalamūlaḥ | tamadhikṛtyoktam- "bāhyaṃ pṛthagjanapakṣāvasthitaṃ vadāmi" iti | "sarveṇa sarvāṇi" iti vacanādvā 'yasya laukikānyapi na santi'; ityākūtam | bāhyamityaśākyaputrīyaṃ pṛthagjanapakṣāvasthitamityāryadharmavipakṣāvasthitam | anyathā hyevamavakṣyat- 'yasyemāni pañcendriyāṇi na santi tamahaṃ pṛthagjanapakṣāvasthitaṃ vadāmi'; iti | uktaṃ hi- "santrasanti sattvā loke jātā loke vṛddhāstīkṣṇendriyā api madhyendriyā api mṛdvindriyā api" ityapravartita eva dharmacakre | punaścoktam- "yāvaccāhameṣāṃ pañcānāmindriyāṇāṃ samudayaṃ cāstaṅgamaṃ cāsvādaṃ cādīnavaṃ ca niḥsaraṇaṃ ca yathābhūtaṃ ( Jaini_55 ) nāpyajñāsiṣaṃ na tāvadahamasmātsadevakāllokāt" iti vistaraḥ | na cāyamanāsravāṇāṃ dharmāṇāṃ parīkṣāprakāraḥ |
vayaṃ tvatremamāgamaṃ brūmaḥ- "trīṇīmāni śrāddhasya śraddhāliṅgāni" iti vistaraḥ | kathaṃ kṛtvā jñāpakam ? śraddhāyāṃ hyasatyāmāryāṇāṃ darśanakāmatā na bhavet | saddharmaśrotukāmatā ca, vigatamātsaryeṇa cetasā agāramadhyavastukāmatā ca | yasya ca pṛthagjanasyaitānīndriyāṇi na santi sa sarvathā bāhyapṛthagjano bhavati kuśaladharmopaniṣaddhetuvaikalyāt | tasmātsāstravāṇīti siddham ||
uktaḥ prakārabhedaḥ | lābha idānīṃ vaktavyaḥ | katīndriyāṇi kasmin dhātau vipākaḥ prathamato labhyate ? tadidamārabhyate |
pūrvaṃ kramodbhavaiḥ kāme vipāko labhyate dvayam /
kāmadhātau kramodbhavaiḥ - aṇḍajajarāyujasaṃsvedajaiḥ pūrvaṃ indriyadvayaṃ labhyate | kāyendriyaṃ jīvitendriyaṃ ca | etaddhi dvayaṃ tasmin śukraśoṇitabindau prathamaṃ vipākajaṃ bhavati | kliṣṭatvāttu na manaupekṣendriye vipākaḥ |
anyaiḥ ṣaṭ sapta vāṣṭau vā
aupapādukaiḥ punaḥ ṣaṭ | cakṣurādīni pañca jīvitendriyaṃ ca | yadyavyañjanā bhavanti yathā prāthamakalpikaḥ | sapta punaryadyekavyañjanā yathā devādiṣu | aṣṭau vā yadyubhayavyañjanā bhavanti yathāpāyeṣu | evaṃ tāvat kāmadhātau |
ṣaḍ rūpe
rūpadhātau punaḥ ṣaḍindriyāṇi vipākaḥ prathamato labhyante | cakṣurādīni pañca jīvitendriyaṃ ca |
antye tu jīvitam
ārūpye jīvitendriyaṃ vipāko labhyate | ukto lābhaḥ ||
tyāgo vaktavyaḥ | so 'yamāviṣkriyate-
mriyamāṇairnirodhyante trīṇyante
jīvitam, manaḥ, upekṣā ceti |
aṣṭau tu madhyame /
rūpadhātau mriyamāṇairaṣṭau nirudhyante | tāni ca trīṇi, cakṣurādīni ca pañca |
daśāṣṭau nava catvāri kāme pañca śubhāni vā
ubhayavyañjanairdaśa nirodhyante | tāni cāṣṭau strīpuruṣendriye ca | ekavyañjanairnava | avyañjanairaṣṭau | sakṛnmaraṇe khalveṣa nyāyaḥ | krameṇa tu mriyamāṇaiścatvāri nirodhyante kāyajīvitamanaupekṣendriyāṇi | na hyeṣāṃ pṛthaṅnirodhaḥ | epa ca vidhiḥ kliṣṭāvyākṛtacittasya maraṇe draṣṭavyaḥ | kuśale tu citte sarvatra śraddhādīni pañcādhikāni | evamārūpyeṣvaṣṭau, rūpeṣu trayodaśa | ityevaṃ vistareṇa gaṇayitavyāni ||
abhidharmadīpe vibhāṣāprabhāyāṃ vṛttau dvitīyasyādhyāyasya prathamaḥ pādaḥ ||
dvitīyādhyāye
dvitīyapādaḥ |
indriyaprastāve sarva indriyadharmā vicāryanta ityataḥ pṛcchati | athaiṣāṃ kuśalānāmindriyāṇāṃ katareṇendriyeṇa kataracchrāmaṇyaphalaṃ prāpyata iti ? tadidaṃ prastūyate-
ādyantalābho navabhiḥ saptāṣṭābhiśca madhyayoḥ /
yā khalveṣā catuṣphalamayī mālā tasyāḥ prathamaṃ strotaāpattiphalamantyamarhattvaṃ madhye sakṛdāgāmyanāgāmiphale | tatrādyāntayoḥ phalayornavabhirindriyairlābhaḥ | strotaāpattiphalasya tāvat- śraddhādibhiḥ pañcabhirājñāsyāmīndriyājñendriyābhyāmekamanayorānantaryamārgād, dvitīyaṃ vimuktimārgādveditavyam | prathamena kleśaprāpticchedo dvitīyena visaṃyogaprāptyākarṣaṇam | manaupekṣendriyābhyāṃ ceti | arhattvasya punaḥ śraddhādibhirājñāsyāmīndriyavarjjaiḥ, manaindriyeṇa sukhasaumanasyopekṣendriyāṇāṃ cānyatamena |
'saptāṣṭābhiśca madhyayoḥ |'; sakṛdāgāmyanāgāmiphalayoḥ punaḥ saptabhiraṣṭābhirnavabhiśceti 'ca'śabdāt | tatra sakṛdāgāmiphalaṃ tāvadyadyānupūrviko labhate, sa ca laukikena mārgeṇa tasya saptabhirlābhaḥ | pañcabhiḥ ( Jaini_58 ) śraddhādibhiḥ, manaupekṣendribhyāṃ ca | atha lokottareṇa mārgeṇa tasyāṣṭābhiḥ, ājñendriyamaṣṭamaṃ bhavati | atha bhūyovītarāgaḥ prāpnoti, tasya navabhiryaireva strotaāpattiphalasya | anāgāmiphalaṃ yadyānupūrvīkaḥ prāpnoti, sa ca laukikena mārgeṇa, tasya saptabhiryathā sakṛdāgāmiphalasya |
atha lokottareṇa, tasyāṣṭābhistathaiva | atha vītarāgaḥ prāpnoti, tasya navabhiryathā strotaāpattiphalasya | tasya tu niśrayaviśeṣāt sukhasaumanasyopekṣendriyāṇāmanyatamadbhavati | yadāpyayamānupūrviko navame vimuktimārge dhyānaṃ praviśati laukikena mārgeṇa, tadāpyaṣṭābhirindriyairanāgāmiphalaṃ labhate | tasya navame vimuktimārge saumanasyamaṣṭamaṃ bhavati, ānantaryamārge tūpekṣendriyameva | nityamubhābhyāṃ hi tasya prāptiḥ | atha lokottareṇa praviśati, tasya navabhirājñendriyaṃ navamaṃ bhavati ||
yattarhyabhidharme paṭhyate- "arhatphalasyaikādaśabhiḥ" iti | tatkathamucyate 'navabhistasya prāptiḥ'; iti ? naiva doṣaḥ | yasmāt-
ekādaśabhirāptistu phalasyāntyasya hānitaḥ
parihāya parihāyāyaṃ samayavimukto 'rhanniśrayaviśeṣātpunarlabhate | kadācit tṛtīyaṃ dhyānaṃ niśritya | kadācid dvitīyaṃ prathamaṃ vā | kadāciccaturthamanāgamyaṃ vā | ityatastisṛṇāṃ vedanānāṃ saṃbhavādekādaśabhiruktam ||
athaiṣāṃ trayāṇāṃ kāmarūpārūpyadhātūnāṃ kataradhātubhūmyālambanena mārgeṇa katarasya dhātoḥ parijñānaṃ bhavatīti ? tadāvirbhāvyate |
svasya dhātoḥ parijñānaṃ svavipakṣadṛśā pathā
svavipakṣadṛśā ca mārgeṇānāsraveṇa parijñānaṃ bhavati | tatra svadhātudṛśā tāvad duḥkhasamudayālambanena, svavipakṣadṛśā nirodhamārgālambanena traidhātukaparijñānaṃ bhavati | sāsraveṇa tvānantaryamārgeṇa saṃgṛhītena sannikṛṣṭādhobhūmiviṣayeṇordhvasannikṛṣṭabhūmyālambanena ca vimuktimārgasaṃgṛhītenādhobhūmiparijñānaṃ bhavati | ānantaryamārgāṇāmadhobhūmiviṣayatvādvimuktyākhyānāmūrdhvabhūmyālambanatvācca | anāsravāṇāṃ tūbhayeṣāmekabhūmigocaratvāditi |
atha katibhīrindriyaiḥ kāmadhātuparijñānaṃ katibhī rūpārūpyadhātuparijñānamiti ? tadidaṃ pratāyate-
kāmadhātuparijñānaṃ prāyaḥ saptabhiriṣyate /
samalairnirmalaistvarthairaṣṭābhirabhidhīyate
kāmadhātostāvat- sāsravaiḥ saptabhiḥ parijñānaṃ bhavati prahāṇamityarthaḥ | pañcabhiḥ śraddhādibhiḥ manaupekṣendriyābhyāṃ ca | prāyo grahaṇātsaumanasyendriyeṇāpi kasyacitsamāpattyabhiprāyasya yogino maulabhūmipraveśāt | anāsravaistvindriyairaṣṭābhiḥ | ebhireva saptabhirājñedriyeṇa ca | prāyo vacanātsaumanasyendriyeṇa ca navamena ||
rūpadhātuparijñānamiṣṭaṃ daśabhirindriyaiḥ /
pañcabhiḥ śraddhādibhiḥ, mana indriyeṇa, tisṛbhirvedanābhiḥ, niśrayaviśeṣādājñendriyeṇa ca ||
antyadhātuparijñānamekādaśabhirucyate
yathoktairdaśabhirājñātavadindriyeṇa ca | ubhābhyāṃ tasya parijñānamekaṃ vajropamasamādhisahacaram, dvitīyaṃ kṣayajñānasahagatamiti ||
idamidānīṃ vaktavyam- kaḥ katibhirindriyaiḥ samanvāgata iti ? tatra tāvadayaṃ niyamaḥ-
sarvasattvāstridhātusthā upekṣāyurmano 'nvitāḥ /
ebhistribhiḥ sarvasattvāḥ samanvāgatāḥ |
tvakstrītvavyañjanaiḥ kāme
kāmāvacarāḥ sattvāḥ kāyapuruṣastrīndriyairebhiḥ pūrvāktaśca |
rūpiṇaścakṣurādibhiḥ
rūpiṇaḥ khalu sattvāścakṣurādibhistribhiścopekṣāyurmanobhiḥ ||
kāminaḥ khalu duḥkhena tadrāgī durmanastayā /
avītarāgaḥ kāmadhātau duḥkhadaurmanasyābhyāṃ samanvāgataḥ |
ūrdhvajastu sukhenāryaḥ śubhāhvādharajau tathā
ūrdhvajo rūpārūpyadhātuja āryaḥ sukhena samanvāgataḥ | anāsraveṇa śubhakṛtsnaparīttaśubhāpramāṇaśubhāḥ kliṣṭākliṣṭena ||
prītyābhāhvādharodbhūtau
ābhāsvareṣūpapannastadadharajaśca prītyā samanvāgataḥ |
śubhaiḥ sa śubhamūlakaḥ /
śraddhādibhiḥ pañcabhiḥ kuśalairanucchinnakuśalamūlaḥ sarvatra samanvāgataḥ |
śaikṣābhyāṃ mokṣamārgasthau
dvābhyāṃ śaikṣābhyāṃ indriyābhyāṃ darśanabhāvanāmārgasthau ||
aśaikṣo 'rhan svamārgagaḥ
atha niyamena kaḥ katibhirindriyaiḥ samanvāgata iti ? tadidamupadarśyate-
upekṣāyurmanoyukto 'vaśyaṃ trayasamanvitaḥ /
ebhireva tribhiḥ | na hyeṣāmanyonyena vinā samanvāgataḥ | śeṣairaniyamaḥ |
tatra tāvaccakṣurādibhiḥ saptabhirārūpyopapanno na samanvāgataḥ | kāmadhātau ca yenāpratilabdhavihīnāni | sukhendriyeṇa caturthadhyānādyupapannāḥ pṛthagjanāḥ, saumanasyena tṛtīyādyupapannāḥ pṛthagjanāḥ, sukhendriyeṇa rūpārūpyopapannāḥ, daurmanasyena kāmavītarāgaḥ, śraddhādibhirniḥśubhaḥ, anāsravaestribhiḥ pṛthagjanā na samanvāgatāḥ |
caturbhiḥ kāyasukhavān
yaḥ kāyendriyeṇa so 'vaśyaṃ caturbhistaiśca tribhiḥ kāyendriyeṇa ca | yo 'pi sukhandriyeṇa sa caturbhiḥ- taiśca tribhirupekṣādibhiḥ sukhendriyeṇa ca |
cakṣuṣmānapi pañcabhiḥ
'api'śabdācchotraghrāṇajihvendriyairveditavyam | yaścakṣurindriyeṇa so 'vaśyaṃ pañcabhiḥ- upekṣājīvitamanorūpendriyaiścakṣuṣā ca ||
strīndriyādyanvito 'ṣṭābhiḥ
taiśca saptabhiḥ strīṃndriyeṇa ca | ādigrahaṇāt puruṣendriyadaurmanasyaśraddhādīnāṃ grahaṇaṃ veditavyam | tadvānapi pratyekamaṣṭābhiḥ- taiśca saptabhiḥ puruṣendriyeṇa cāṣṭamena | ebhiśca kāyajīvitamanobhiścatasṛbhirvedanābhiḥ, daurmanasyendriyeṇa ca | śraddhā dibhistaiśca pañcabhirupekṣājīvitamanobhiśca |
duḥkhī yuktastu saptabhiḥ /
yo duḥkhena sa saptabhiḥ- kāyajītimanobhiścatasṛbhirvedanendriyairdaurmanasyaṃ hitvā, tadvītarāgasya nāstīti |
ekādaśabhirantyābhyāṃ
dvābhyāmantyābhyāṃ yukto 'vaśyamekādaśabhiḥ, pratyekaṃ sukhasaumanasyopekṣājīvitamanaḥśraddhādibhirājñendriyeṇa ca | evamājñātavadindriyeṇa tena taiśceti |
sapta ṣaḍbhistadādyavān
Original text: Abhidharmadīpa with auto(?)entary Vibhāṣāprabhāvṛtti · Edition: P.S. Jaini. Abhidharmadīpa with Vibhāṣāprabhāvṛtti, Patna 1959 (Tibetan Sanskrit Works Series, 4). · Data entry members of the Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0