અભિધર્મદીપ (ટીકા સહિત) · શ્લોક 81-100

તત્ર સ્પર્શાશ્રયશ્ચક્ષુરાદીનિ ષડિન્દ્રિયાણિ । પ્રાદુર્ભાવઃ સ્ત્રીપુરુષેન્દ્રિયામ્યામ્ । આધારો જીવિતેન્દ્રિયેણ । સંભોગો વેદનાભિઃ પઞ્ચભિઃ । અતસ્તાવચ્ચતુર્દશોક્તાનિ । સ્વર્ગોપપત્તિનિમિત્તાનિ શ્રદ્ધાદીનિ પઞ્ચ । અપવર્ગકારણાનિ ત્રીણ્યનાજ્ઞાતમાજ્ઞાસ્યામીન્દ્રિયાદીનિ અત એતાવન્ત્યેવ ॥
યદ્યાધિપત્યાર્થ ઇન્દ્રિયાર્થઃ કસ્માચ્છન્દસ્પર્શમનસ્કારસંજ્ઞાચેતનામહાભૌમાનાં સત્યાધિપત્યે નેન્દ્રિયત્વમ્ ? ઉક્તં હિ ભગવતા- "છન્દમૂલકાઃ સર્વધર્માઃ સ્પર્શજાતીયાઃ મનસ્કારપ્રભાવાઃ ।" સંજ્ઞાચેતનયોશ્ચ સંક્લેશવ્યવદાનયોરાધિપત્યમુક્તમેવ કુશલચેતનાયાશ્ચ । એવં ક્લેશાનામપિ સંસારહેતુપ્રવર્તને આધિપત્યમ્ । નિર્વાણસ્ય ચ ધર્માગ્ર્યત્વે કસ્માન્નેન્દ્રિયત્વમ્ ? તદિદમુચ્યતે-
છન્દં વીર્યાઙ્ગભૂતત્વાત્ સ્પર્શો વિત્ત્યનુબૃંહણાત્ ।
સંજ્ઞા પ્રજ્ઞાભિભૂતત્વાન્નેન્દ્રિયં મુનિરભ્યધાત્

છન્દો હિ કર્તુકામતા સા ચ વીર્યાઙ્ગભૂતા । વીર્યં તુ સાક્ષાત્ ક્રિયયાભિસંબધ્યતે । તદેવેન્દ્રિયમુક્તમ્ । સ્પર્શો ઽપિ "સ્પર્શપ્રત્યયા વેદના" ઇતિ તદુત્પત્તૌ પરિક્ષીણશક્તિઃ । સંજ્ઞાપિ પ્રાયો ઽપિ (પ્રાયો) લોકવ્યવહારપતિતા । સા પ્રજ્ઞયા પરમાર્થૈકરસયાભિભૂતેતિ નેન્દ્રિયમુક્તા ॥
શ્રદ્ધાદીનાં વિદાં ચૈવ દોષઃ શુદ્ધૌ મલોદયે ।
પ્રધાનત્વાન્મનસ્કારો નેન્દ્રિયં સમુદાહૃતમ્

યોનિશો મનસિકારઃ ખલુ શ્રદ્ધાદીનાં સઙ્ગીભવતિ । અયોનિશો મનસિકારો ઽપિ વેદનાદીનાં રાગાદિસંપ્રયુક્તાનામિતિ સો ઽપિ નેન્દ્રિયમ્ ॥
સંભાવનાનુકૂલત્વાદધિમોક્ષો ઽપિ નેન્દ્રિયમ્ ।
અધિમોક્ષો ઽપિ શ્રદ્ધોપકારીતિ નેન્દ્રિયમ્ ॥
કાલાન્તરફલોત્પાદસંદેહાભ્યાં ન ચેતના

ચેતનાયાઃ ખલ્વપિ કાલાન્તરેણ ફલમિતિ તસ્ય નાસતિ ફલે શક્તિરાવિર્ભવતિ । લોકોપિ તસ્યાઃ ફલસત્ત્વાવિનાશં દૃષ્ટ્વા વિપ્રતિપન્નઃ । કશ્ચિદ્ બ્રૂતે નિર્હેતુકં ફલમિતિ કશ્ચિદીશ્વરકૃતં કશ્ચિદદૃષ્ટાદિહેતુકમિતિ । ચેતનાયાઃ ફલમનભિવ્યક્તમિતિ । ઈશિત્વં ભગવતા જાનાનેનાપ્યતસ્તસ્યાસ્ત્રૈલોક્યકારણત્વે ઽપિ સતિ ચેતના નેન્દ્રિયેષુ વ્યવસ્થાપિતા ॥
કુશલમહાભૌમેભ્યો ઽપિ
નાપ્રમાદો ઽપ્યસૌ વીર્યાત્, ન હ્રીઃ પ્રાગલ્ભનિગ્રહાત્ ।
નોપેક્ષા નાપિ ચાલોભો વીર્યશ્રદ્ધાભિભૂતિતઃ

અપ્રમાદસ્તાવદ્વીર્યસ્ય ભાણ્ડાગારિકસ્થાનીયઃ । વીર્યં કુશલાન્ ધર્માનુપાજેયતિ સતાન્ રક્ષતિ । હ્રીરપિ વૈશારદ્યસપત્નભૂતા નવવધૂરિવાપ્રગલ્ભા । તસ્યાઃ કુત આધિપત્યમ્ ? ઉપેક્ષાપિ શ્રદ્ધાભિભૂતા । અલોભશ્વ વીર્યવિરોધીતિ નેન્દ્રિયમ્ ॥
ન પ્રસ્રબ્ધિર્વિદૌત્કટ્યાદ્વિનિન્દ્યત્વાચ્ચ નાસ્રવાઃ ।
પ્રસ્રબ્ધિઃ ખલુ વેદનાયાઃ વૃત્તિપ્રાધાન્યેનાભિભૂતા । સાપિ નેન્દ્રિયમ્ । અકુશલાનામપિ ધર્માણાં વિનિન્દ્યત્વાત્તુ નાસ્રવાશ્ચણ્ડાલરાજવત્ ॥
વિપ્રયુક્તાનામપિ
જાત્યાદયો ન પારાર્થ્યાત્
પરતન્ત્રા હિ જાત્યાદયો ધર્માઃ પરિચારકવત્ તેષાં કુતઃ પ્રભુત્વમ્ ?
નિષ્ક્રિયત્વાન્ન નિર્વૃતિઃ

નિર્વાણમપિ નિષ્ક્રિયમસત્ફલં સત્ક્રિયાશ્ચ ધર્માઃ ફલવન્ત આધિપત્યયુક્તા ઇતિ ભગવતા નિર્વાણં નેન્દ્રિયં વ્યવસ્થાપિતમિતિ । નાત્ર કિઞ્ચિદુપસંખ્યેયં નાપ્યપનેયમિતિ ॥
લક્ષણમિદાનીમિન્દ્રિયાણાં વક્તવ્યમ્ । તત્ર ચક્ષુરાદીનામુક્તમ્ । જીવિતશ્રદ્ધાદીનાં સંપ્રયુક્તવિપ્રયુક્તેષૂચ્યમાનેષુ વક્ષ્યતે । દુઃખાદીનાં ત્વધુનોચ્યતે ।
કાયસ્ય બાધનં દુઃખં દૌર્મનસ્યં તુ ચેતસઃ ।
બાધનમિતિ વર્તતે ॥
સુખં ચ સુમનસ્તા ચ સાતં શારીરમાનસમ્

સાતમિતિ પ્રહ્લાદનાપર્યાયઃ ।
વૈશિષ્ટ્યાન્માનસં સાતં સુખં ક્વચિદુદાહૃતમ્

તૃતીયે ધ્યાને માનસં સાતં સુખમિત્યુદાહૃતં ભગવતા પઞ્ચેન્દ્રિયસુખાતિશયત્વાત્ । સૌમનસ્યં તુ પ્રીતિસ્વભાવં સા ચ તૃતીયધ્યાને નાસ્તીતિ સુખં ચ તત્રોક્તમિતિ ।..........
......... ભૌમમ્ તદપદિશ્યતે-
ષટ્સુ ભૂમિષુ વિજ્ઞેયં નીરજસ્કાદ્યમિન્દ્રિયમ્ ।
અનાજ્ઞાતમાજ્ઞાસ્યામીન્દ્રિયં ષટ્ષુ ભૂમિષુ, ચતુર્ષુ ધ્યાનેષ્વનાગમ્યે ધ્યાનાન્તરિકાયાં ચ ।
તદન્યે નિર્મલે ત્વક્ષે દ્રષ્ટવ્યે નવભૂમિકે

આજ્ઞેન્દ્રિયમાજ્ઞાતાવીન્દ્રિયં ચ નવસુ ભમિષુ- આસ્વેવ ષટ્ષુ ત્રિષુ ચાદ્યાસ્વારૂપ્યભૂમિષુ ॥
અથ કાનિ દ્વાવિંશતિરિન્દ્રિયાણિ કાનિ ર્કિ પ્રહાતવ્યાનિ ? દુદાહ્રિયતે-
દૌર્મનસ્યં દ્વિહાતવ્યં
દર્શનભાવનાપ્રહાતવ્યમ્ ।
મનોવિત્તિત્રયં ત્રિધા ।
મનૈન્દ્રિયં સુખસૌમનસ્યોપેક્ષાશ્ચ દર્શનભાવનાહેયાશ્ચાહેયાશ્ચ ।
નવાભ્યાસપ્રહેયાણિ
ચક્ષુરાદીનિ જીવિતાવસાનાન્યષ્ટૌ દુઃખેન્દ્રિયં ચ ।
દ્વિધા પઞ્ચ
શ્રદ્ધાદીનિ ભાવનાહેયાન્યહેયાનિ ચ । સાસ્રવાનાસ્રવાત્ ।
ન તુ ત્રયમ્

ત્રીણ્યનાસ્રવાણ્યપ્રહેયાન્યેવ નિર્દોંષત્વાત્ ॥
યદિ તર્હિ શ્રદ્ધાદીનિ સાસ્રવાનાસ્રવત્વાત્પ્રહેયાનિ ચાપ્રહેયાનિ ચ દ્વિધા ભવન્તિ, ત્રયમેવાનાસ્રવમ્ । ઇદં તર્હિ સૂત્રં કથં નીયતે ? યદુક્તં ભગવતા- ( જૈનિ_54 ) "યસ્યેમાનિ પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ સર્વેણ સર્વં ન સન્તિ તમહં બાહ્યં પૃથગ્જનપક્ષાવસ્થિતં વદામિ" ઇતિ ?
અનાસ્રવાધિકારાદજ્ઞાપકમેતત્ । અનાસ્રવાણિ ખલ્વધિકૃત્યૈતદુક્તમ્ । યસ્માદાર્યપુદ્ગલવ્યવસ્થાનં કૃત્વા "યસ્યેમાનિ" ઇતિ ભગવાનવોચત્ । પૃથગ્જનો વા દ્વિવિધઃ । આભ્યન્તરશ્ચાસમુચ્છિન્નકુશલમૂલઃ, બાહ્યશ્ચ સમુચ્છિન્નકુશલમૂલઃ । તમધિકૃત્યોક્તમ્- "બાહ્યં પૃથગ્જનપક્ષાવસ્થિતં વદામિ" ઇતિ । "સર્વેણ સર્વાણિ" ઇતિ વચનાદ્વા ઽયસ્ય લૌકિકાન્યપિ ન સન્તિઽ; ઇત્યાકૂતમ્ । બાહ્યમિત્યશાક્યપુત્રીયં પૃથગ્જનપક્ષાવસ્થિતમિત્યાર્યધર્મવિપક્ષાવસ્થિતમ્ । અન્યથા હ્યેવમવક્ષ્યત્- ઽયસ્યેમાનિ પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ ન સન્તિ તમહં પૃથગ્જનપક્ષાવસ્થિતં વદામિઽ; ઇતિ । ઉક્તં હિ- "સન્ત્રસન્તિ સત્ત્વા લોકે જાતા લોકે વૃદ્ધાસ્તીક્ષ્ણેન્દ્રિયા અપિ મધ્યેન્દ્રિયા અપિ મૃદ્વિન્દ્રિયા અપિ" ઇત્યપ્રવર્તિત એવ ધર્મચક્રે । પુનશ્ચોક્તમ્- "યાવચ્ચાહમેષાં પઞ્ચાનામિન્દ્રિયાણાં સમુદયં ચાસ્તઙ્ગમં ચાસ્વાદં ચાદીનવં ચ નિઃસરણં ચ યથાભૂતં ( જૈનિ_55 ) નાપ્યજ્ઞાસિષં ન તાવદહમસ્માત્સદેવકાલ્લોકાત્" ઇતિ વિસ્તરઃ । ન ચાયમનાસ્રવાણાં ધર્માણાં પરીક્ષાપ્રકારઃ ।
વયં ત્વત્રેમમાગમં બ્રૂમઃ- "ત્રીણીમાનિ શ્રાદ્ધસ્ય શ્રદ્ધાલિઙ્ગાનિ" ઇતિ વિસ્તરઃ । કથં કૃત્વા જ્ઞાપકમ્ ? શ્રદ્ધાયાં હ્યસત્યામાર્યાણાં દર્શનકામતા ન ભવેત્ । સદ્ધર્મશ્રોતુકામતા ચ, વિગતમાત્સર્યેણ ચેતસા અગારમધ્યવસ્તુકામતા ચ । યસ્ય ચ પૃથગ્જનસ્યૈતાનીન્દ્રિયાણિ ન સન્તિ સ સર્વથા બાહ્યપૃથગ્જનો ભવતિ કુશલધર્મોપનિષદ્ધેતુવૈકલ્યાત્ । તસ્માત્સાસ્ત્રવાણીતિ સિદ્ધમ્ ॥
ઉક્તઃ પ્રકારભેદઃ । લાભ ઇદાનીં વક્તવ્યઃ । કતીન્દ્રિયાણિ કસ્મિન્ ધાતૌ વિપાકઃ પ્રથમતો લભ્યતે ? તદિદમારભ્યતે ।
પૂર્વં ક્રમોદ્ભવૈઃ કામે વિપાકો લભ્યતે દ્વયમ્ ।
કામધાતૌ ક્રમોદ્ભવૈઃ - અણ્ડજજરાયુજસંસ્વેદજૈઃ પૂર્વં ઇન્દ્રિયદ્વયં લભ્યતે । કાયેન્દ્રિયં જીવિતેન્દ્રિયં ચ । એતદ્ધિ દ્વયં તસ્મિન્ શુક્રશોણિતબિન્દૌ પ્રથમં વિપાકજં ભવતિ । ક્લિષ્ટત્વાત્તુ ન મનૌપેક્ષેન્દ્રિયે વિપાકઃ ।
અન્યૈઃ ષટ્ સપ્ત વાષ્ટૌ વા
ઔપપાદુકૈઃ પુનઃ ષટ્ । ચક્ષુરાદીનિ પઞ્ચ જીવિતેન્દ્રિયં ચ । યદ્યવ્યઞ્જના ભવન્તિ યથા પ્રાથમકલ્પિકઃ । સપ્ત પુનર્યદ્યેકવ્યઞ્જના યથા દેવાદિષુ । અષ્ટૌ વા યદ્યુભયવ્યઞ્જના ભવન્તિ યથાપાયેષુ । એવં તાવત્ કામધાતૌ ।
ષડ્ રૂપે
રૂપધાતૌ પુનઃ ષડિન્દ્રિયાણિ વિપાકઃ પ્રથમતો લભ્યન્તે । ચક્ષુરાદીનિ પઞ્ચ જીવિતેન્દ્રિયં ચ ।
અન્ત્યે તુ જીવિતમ્

આરૂપ્યે જીવિતેન્દ્રિયં વિપાકો લભ્યતે । ઉક્તો લાભઃ ॥
ત્યાગો વક્તવ્યઃ । સો ઽયમાવિષ્ક્રિયતે-
મ્રિયમાણૈર્નિરોધ્યન્તે ત્રીણ્યન્તે
જીવિતમ્, મનઃ, ઉપેક્ષા ચેતિ ।
અષ્ટૌ તુ મધ્યમે ।
રૂપધાતૌ મ્રિયમાણૈરષ્ટૌ નિરુધ્યન્તે । તાનિ ચ ત્રીણિ, ચક્ષુરાદીનિ ચ પઞ્ચ ।
દશાષ્ટૌ નવ ચત્વારિ કામે પઞ્ચ શુભાનિ વા

ઉભયવ્યઞ્જનૈર્દશ નિરોધ્યન્તે । તાનિ ચાષ્ટૌ સ્ત્રીપુરુષેન્દ્રિયે ચ । એકવ્યઞ્જનૈર્નવ । અવ્યઞ્જનૈરષ્ટૌ । સકૃન્મરણે ખલ્વેષ ન્યાયઃ । ક્રમેણ તુ મ્રિયમાણૈશ્ચત્વારિ નિરોધ્યન્તે કાયજીવિતમનૌપેક્ષેન્દ્રિયાણિ । ન હ્યેષાં પૃથઙ્નિરોધઃ । એપ ચ વિધિઃ ક્લિષ્ટાવ્યાકૃતચિત્તસ્ય મરણે દ્રષ્ટવ્યઃ । કુશલે તુ ચિત્તે સર્વત્ર શ્રદ્ધાદીનિ પઞ્ચાધિકાનિ । એવમારૂપ્યેષ્વષ્ટૌ, રૂપેષુ ત્રયોદશ । ઇત્યેવં વિસ્તરેણ ગણયિતવ્યાનિ ॥
અભિધર્મદીપે વિભાષાપ્રભાયાં વૃત્તૌ દ્વિતીયસ્યાધ્યાયસ્ય પ્રથમઃ પાદઃ ॥
દ્વિતીયાધ્યાયે
દ્વિતીયપાદઃ ।
ઇન્દ્રિયપ્રસ્તાવે સર્વ ઇન્દ્રિયધર્મા વિચાર્યન્ત ઇત્યતઃ પૃચ્છતિ । અથૈષાં કુશલાનામિન્દ્રિયાણાં કતરેણેન્દ્રિયેણ કતરચ્છ્રામણ્યફલં પ્રાપ્યત ઇતિ ? તદિદં પ્રસ્તૂયતે-
આદ્યન્તલાભો નવભિઃ સપ્તાષ્ટાભિશ્ચ મધ્યયોઃ ।
યા ખલ્વેષા ચતુષ્ફલમયી માલા તસ્યાઃ પ્રથમં સ્ત્રોતઆપત્તિફલમન્ત્યમર્હત્ત્વં મધ્યે સકૃદાગામ્યનાગામિફલે । તત્રાદ્યાન્તયોઃ ફલયોર્નવભિરિન્દ્રિયૈર્લાભઃ । સ્ત્રોતઆપત્તિફલસ્ય તાવત્- શ્રદ્ધાદિભિઃ પઞ્ચભિરાજ્ઞાસ્યામીન્દ્રિયાજ્ઞેન્દ્રિયાભ્યામેકમનયોરાનન્તર્યમાર્ગાદ્, દ્વિતીયં વિમુક્તિમાર્ગાદ્વેદિતવ્યમ્ । પ્રથમેન ક્લેશપ્રાપ્તિચ્છેદો દ્વિતીયેન વિસંયોગપ્રાપ્ત્યાકર્ષણમ્ । મનૌપેક્ષેન્દ્રિયાભ્યાં ચેતિ । અર્હત્ત્વસ્ય પુનઃ શ્રદ્ધાદિભિરાજ્ઞાસ્યામીન્દ્રિયવર્જ્જૈઃ, મનૈન્દ્રિયેણ સુખસૌમનસ્યોપેક્ષેન્દ્રિયાણાં ચાન્યતમેન ।
ઽસપ્તાષ્ટાભિશ્ચ મધ્યયોઃ ।ઽ; સકૃદાગામ્યનાગામિફલયોઃ પુનઃ સપ્તભિરષ્ટાભિર્નવભિશ્ચેતિ ઽચઽશબ્દાત્ । તત્ર સકૃદાગામિફલં તાવદ્યદ્યાનુપૂર્વિકો લભતે, સ ચ લૌકિકેન માર્ગેણ તસ્ય સપ્તભિર્લાભઃ । પઞ્ચભિઃ ( જૈનિ_58 ) શ્રદ્ધાદિભિઃ, મનૌપેક્ષેન્દ્રિભ્યાં ચ । અથ લોકોત્તરેણ માર્ગેણ તસ્યાષ્ટાભિઃ, આજ્ઞેન્દ્રિયમષ્ટમં ભવતિ । અથ ભૂયોવીતરાગઃ પ્રાપ્નોતિ, તસ્ય નવભિર્યૈરેવ સ્ત્રોતઆપત્તિફલસ્ય । અનાગામિફલં યદ્યાનુપૂર્વીકઃ પ્રાપ્નોતિ, સ ચ લૌકિકેન માર્ગેણ, તસ્ય સપ્તભિર્યથા સકૃદાગામિફલસ્ય ।
અથ લોકોત્તરેણ, તસ્યાષ્ટાભિસ્તથૈવ । અથ વીતરાગઃ પ્રાપ્નોતિ, તસ્ય નવભિર્યથા સ્ત્રોતઆપત્તિફલસ્ય । તસ્ય તુ નિશ્રયવિશેષાત્ સુખસૌમનસ્યોપેક્ષેન્દ્રિયાણામન્યતમદ્ભવતિ । યદાપ્યયમાનુપૂર્વિકો નવમે વિમુક્તિમાર્ગે ધ્યાનં પ્રવિશતિ લૌકિકેન માર્ગેણ, તદાપ્યષ્ટાભિરિન્દ્રિયૈરનાગામિફલં લભતે । તસ્ય નવમે વિમુક્તિમાર્ગે સૌમનસ્યમષ્ટમં ભવતિ, આનન્તર્યમાર્ગે તૂપેક્ષેન્દ્રિયમેવ । નિત્યમુભાભ્યાં હિ તસ્ય પ્રાપ્તિઃ । અથ લોકોત્તરેણ પ્રવિશતિ, તસ્ય નવભિરાજ્ઞેન્દ્રિયં નવમં ભવતિ ॥
યત્તર્હ્યભિધર્મે પઠ્યતે- "અર્હત્ફલસ્યૈકાદશભિઃ" ઇતિ । તત્કથમુચ્યતે ઽનવભિસ્તસ્ય પ્રાપ્તિઃઽ; ઇતિ ? નૈવ દોષઃ । યસ્માત્-
એકાદશભિરાપ્તિસ્તુ ફલસ્યાન્ત્યસ્ય હાનિતઃ

પરિહાય પરિહાયાયં સમયવિમુક્તો ઽર્હન્નિશ્રયવિશેષાત્પુનર્લભતે । કદાચિત્ તૃતીયં ધ્યાનં નિશ્રિત્ય । કદાચિદ્ દ્વિતીયં પ્રથમં વા । કદાચિચ્ચતુર્થમનાગમ્યં વા । ઇત્યતસ્તિસૃણાં વેદનાનાં સંભવાદેકાદશભિરુક્તમ્ ॥
અથૈષાં ત્રયાણાં કામરૂપારૂપ્યધાતૂનાં કતરધાતુભૂમ્યાલમ્બનેન માર્ગેણ કતરસ્ય ધાતોઃ પરિજ્ઞાનં ભવતીતિ ? તદાવિર્ભાવ્યતે ।
સ્વસ્ય ધાતોઃ પરિજ્ઞાનં સ્વવિપક્ષદૃશા પથા

સ્વવિપક્ષદૃશા ચ માર્ગેણાનાસ્રવેણ પરિજ્ઞાનં ભવતિ । તત્ર સ્વધાતુદૃશા તાવદ્ દુઃખસમુદયાલમ્બનેન, સ્વવિપક્ષદૃશા નિરોધમાર્ગાલમ્બનેન ત્રૈધાતુકપરિજ્ઞાનં ભવતિ । સાસ્રવેણ ત્વાનન્તર્યમાર્ગેણ સંગૃહીતેન સન્નિકૃષ્ટાધોભૂમિવિષયેણોર્ધ્વસન્નિકૃષ્ટભૂમ્યાલમ્બનેન ચ વિમુક્તિમાર્ગસંગૃહીતેનાધોભૂમિપરિજ્ઞાનં ભવતિ । આનન્તર્યમાર્ગાણામધોભૂમિવિષયત્વાદ્વિમુક્ત્યાખ્યાનામૂર્ધ્વભૂમ્યાલમ્બનત્વાચ્ચ । અનાસ્રવાણાં તૂભયેષામેકભૂમિગોચરત્વાદિતિ ।
અથ કતિભીરિન્દ્રિયૈઃ કામધાતુપરિજ્ઞાનં કતિભી રૂપારૂપ્યધાતુપરિજ્ઞાનમિતિ ? તદિદં પ્રતાયતે-
કામધાતુપરિજ્ઞાનં પ્રાયઃ સપ્તભિરિષ્યતે ।
સમલૈર્નિર્મલૈસ્ત્વર્થૈરષ્ટાભિરભિધીયતે

કામધાતોસ્તાવત્- સાસ્રવૈઃ સપ્તભિઃ પરિજ્ઞાનં ભવતિ પ્રહાણમિત્યર્થઃ । પઞ્ચભિઃ શ્રદ્ધાદિભિઃ મનૌપેક્ષેન્દ્રિયાભ્યાં ચ । પ્રાયો ગ્રહણાત્સૌમનસ્યેન્દ્રિયેણાપિ કસ્યચિત્સમાપત્ત્યભિપ્રાયસ્ય યોગિનો મૌલભૂમિપ્રવેશાત્ । અનાસ્રવૈસ્ત્વિન્દ્રિયૈરષ્ટાભિઃ । એભિરેવ સપ્તભિરાજ્ઞેદ્રિયેણ ચ । પ્રાયો વચનાત્સૌમનસ્યેન્દ્રિયેણ ચ નવમેન ॥
રૂપધાતુપરિજ્ઞાનમિષ્ટં દશભિરિન્દ્રિયૈઃ ।
પઞ્ચભિઃ શ્રદ્ધાદિભિઃ, મન ઇન્દ્રિયેણ, તિસૃભિર્વેદનાભિઃ, નિશ્રયવિશેષાદાજ્ઞેન્દ્રિયેણ ચ ॥
અન્ત્યધાતુપરિજ્ઞાનમેકાદશભિરુચ્યતે

યથોક્તૈર્દશભિરાજ્ઞાતવદિન્દ્રિયેણ ચ । ઉભાભ્યાં તસ્ય પરિજ્ઞાનમેકં વજ્રોપમસમાધિસહચરમ્, દ્વિતીયં ક્ષયજ્ઞાનસહગતમિતિ ॥
ઇદમિદાનીં વક્તવ્યમ્- કઃ કતિભિરિન્દ્રિયૈઃ સમન્વાગત ઇતિ ? તત્ર તાવદયં નિયમઃ-
સર્વસત્ત્વાસ્ત્રિધાતુસ્થા ઉપેક્ષાયુર્મનો ઽન્વિતાઃ ।
એભિસ્ત્રિભિઃ સર્વસત્ત્વાઃ સમન્વાગતાઃ ।
ત્વક્સ્ત્રીત્વવ્યઞ્જનૈઃ કામે
કામાવચરાઃ સત્ત્વાઃ કાયપુરુષસ્ત્રીન્દ્રિયૈરેભિઃ પૂર્વાક્તશ્ચ ।
રૂપિણશ્ચક્ષુરાદિભિઃ

રૂપિણઃ ખલુ સત્ત્વાશ્ચક્ષુરાદિભિસ્ત્રિભિશ્ચોપેક્ષાયુર્મનોભિઃ ॥
કામિનઃ ખલુ દુઃખેન તદ્રાગી દુર્મનસ્તયા ।
અવીતરાગઃ કામધાતૌ દુઃખદૌર્મનસ્યાભ્યાં સમન્વાગતઃ ।
ઊર્ધ્વજસ્તુ સુખેનાર્યઃ શુભાહ્વાધરજૌ તથા

ઊર્ધ્વજો રૂપારૂપ્યધાતુજ આર્યઃ સુખેન સમન્વાગતઃ । અનાસ્રવેણ શુભકૃત્સ્નપરીત્તશુભાપ્રમાણશુભાઃ ક્લિષ્ટાક્લિષ્ટેન ॥
પ્રીત્યાભાહ્વાધરોદ્ભૂતૌ
આભાસ્વરેષૂપપન્નસ્તદધરજશ્ચ પ્રીત્યા સમન્વાગતઃ ।
શુભૈઃ સ શુભમૂલકઃ ।
શ્રદ્ધાદિભિઃ પઞ્ચભિઃ કુશલૈરનુચ્છિન્નકુશલમૂલઃ સર્વત્ર સમન્વાગતઃ ।
શૈક્ષાભ્યાં મોક્ષમાર્ગસ્થૌ
દ્વાભ્યાં શૈક્ષાભ્યાં ઇન્દ્રિયાભ્યાં દર્શનભાવનામાર્ગસ્થૌ ॥
અશૈક્ષો ઽર્હન્ સ્વમાર્ગગઃ

અથ નિયમેન કઃ કતિભિરિન્દ્રિયૈઃ સમન્વાગત ઇતિ ? તદિદમુપદર્શ્યતે-
ઉપેક્ષાયુર્મનોયુક્તો ઽવશ્યં ત્રયસમન્વિતઃ ।
એભિરેવ ત્રિભિઃ । ન હ્યેષામન્યોન્યેન વિના સમન્વાગતઃ । શેષૈરનિયમઃ ।
તત્ર તાવચ્ચક્ષુરાદિભિઃ સપ્તભિરારૂપ્યોપપન્નો ન સમન્વાગતઃ । કામધાતૌ ચ યેનાપ્રતિલબ્ધવિહીનાનિ । સુખેન્દ્રિયેણ ચતુર્થધ્યાનાદ્યુપપન્નાઃ પૃથગ્જનાઃ, સૌમનસ્યેન તૃતીયાદ્યુપપન્નાઃ પૃથગ્જનાઃ, સુખેન્દ્રિયેણ રૂપારૂપ્યોપપન્નાઃ, દૌર્મનસ્યેન કામવીતરાગઃ, શ્રદ્ધાદિભિર્નિઃશુભઃ, અનાસ્રવએસ્ત્રિભિઃ પૃથગ્જના ન સમન્વાગતાઃ ।
ચતુર્ભિઃ કાયસુખવાન્
યઃ કાયેન્દ્રિયેણ સો ઽવશ્યં ચતુર્ભિસ્તૈશ્ચ ત્રિભિઃ કાયેન્દ્રિયેણ ચ । યો ઽપિ સુખન્દ્રિયેણ સ ચતુર્ભિઃ- તૈશ્ચ ત્રિભિરુપેક્ષાદિભિઃ સુખેન્દ્રિયેણ ચ ।
ચક્ષુષ્માનપિ પઞ્ચભિઃ

ઽઅપિઽશબ્દાચ્છોત્રઘ્રાણજિહ્વેન્દ્રિયૈર્વેદિતવ્યમ્ । યશ્ચક્ષુરિન્દ્રિયેણ સો ઽવશ્યં પઞ્ચભિઃ- ઉપેક્ષાજીવિતમનોરૂપેન્દ્રિયૈશ્ચક્ષુષા ચ ॥
સ્ત્રીન્દ્રિયાદ્યન્વિતો ઽષ્ટાભિઃ
તૈશ્ચ સપ્તભિઃ સ્ત્રીંન્દ્રિયેણ ચ । આદિગ્રહણાત્ પુરુષેન્દ્રિયદૌર્મનસ્યશ્રદ્ધાદીનાં ગ્રહણં વેદિતવ્યમ્ । તદ્વાનપિ પ્રત્યેકમષ્ટાભિઃ- તૈશ્ચ સપ્તભિઃ પુરુષેન્દ્રિયેણ ચાષ્ટમેન । એભિશ્ચ કાયજીવિતમનોભિશ્ચતસૃભિર્વેદનાભિઃ, દૌર્મનસ્યેન્દ્રિયેણ ચ । શ્રદ્ધા દિભિસ્તૈશ્ચ પઞ્ચભિરુપેક્ષાજીવિતમનોભિશ્ચ ।
દુઃખી યુક્તસ્તુ સપ્તભિઃ ।
યો દુઃખેન સ સપ્તભિઃ- કાયજીતિમનોભિશ્ચતસૃભિર્વેદનેન્દ્રિયૈર્દૌર્મનસ્યં હિત્વા, તદ્વીતરાગસ્ય નાસ્તીતિ ।
એકાદશભિરન્ત્યાભ્યાં
દ્વાભ્યામન્ત્યાભ્યાં યુક્તો ઽવશ્યમેકાદશભિઃ, પ્રત્યેકં સુખસૌમનસ્યોપેક્ષાજીવિતમનઃશ્રદ્ધાદિભિરાજ્ઞેન્દ્રિયેણ ચ । એવમાજ્ઞાતવદિન્દ્રિયેણ તેન તૈશ્ચેતિ ।
સપ્ત ષડ્ભિસ્તદાદ્યવાન્