Abhidharmadīpa with auto (with commentary) · Verses 101-120
prathamena tvanāsraveṇa yaḥ samanvāgataḥ so 'vaśyaṃ trayodaśabhirmanojīvitakāyendriyaiścatasṛbhirvedanābhiḥ śraddhādibhistena ceti ||
atha sarvabahubhiḥ kiyadbhiḥ samanvāgatāḥ ? taducyate-
tridvīpanarakotpannā mithyātvaniyatā api /
bahubhiḥ hyekānnaviṃśatyā svalpairaṣṭābhiranvitāḥ
antarābhavikapretatiryakśraddhānusāriṇaḥ /
tryadhikairdaśabhiryuktā daśabhirvā navādhikaiḥ
svalpaistrayodaśabhī rūpabhiḥ pañcabhiḥ śraddhādibhiśca jīvitamanaupekṣābhiśca | nārakasya tūcchinnaśubhabījasya cakṣurādīni pañcaikaṃ vyañjanaṃ vedanāśca pañca jīvitaṃ manaśca | tiraścāṃ nāstyucchedaḥ | ya ihocchinatti so 'vaśyamavīciṃ gacchati | tena natra narake śraddhādyā na santi | pañca cakṣurādīni pañca ca vedā, ekaṃ vyañjanaṃ jīvitaṃ manaśceti trayodaśa bhavanti | syurbahubhiścāntarābhavikādyāḥ pṛthagjanāstrīṇyamalāni hitvaikānnaviṃśatibhiḥ, āryāstu śraddhānusāriṇo dve amale hitvaikaṃ ca vyañjanamityekānnaviṃśatibhireva samanvāgatāḥ ||
samyaktvaniyatā ye tu ye ca śraddhādhimuktikāḥ /
ta ekādaśabhiryuktā daśabhirvā navādhikaiḥ
tatra samyaktvaniyatā āryā ityarthaḥ | te pañcabhiḥ śraddhādibhirmanojīvitābhyāṃ ca tisṛbhirvedanābhirekena cānāsraveṇa | sarvaprabhūtaiḥ punarekānnaviṃśatibhirekaliṅgadvyamalavarjitaiḥ ||
prajñāvimuktanāmārhat kāyasākṣyubhayāhvayāḥ /
akṣaikādaśakopetā yadi vāṣṭādaśānvitāḥ
sarvālpairekādaśabhiḥ śraddhādibhiḥ sukhasaumanasyopekṣājīvitamanobhirekena cānāsraveṇa | bahubhistvaṣṭādaśabhiḥ, dve anāsrave daurmanasyamekaṃ ca vyañjanaṃ hitvā ||
kāmadevā mṛtāḥ svalpairdaśabhiḥ saptakādhikaiḥ /
anāsravatrayaṃ hitvā daurmanasyaṃ ca | tatratyaḥ pṛthagjano yadi vairāgyaṃ gacchati sa devarṣirbhavati | ekaṃ ca vyañjanaṃ hitvā pariśiṣṭaiḥ saptadaśabhiḥ samanvāgataḥ |
ta evaikonaviṃśatyā yuktā bahubhirindriyaiḥ
dve anāsrave hitvaikaṃ ca vyañjanam | atrāpi hi satyāni dṛśyante ||
dvirdhyāna jāstu sarvālpairdaśabhiḥ pañcakādhikaiḥ /
prathamadvitīyadhyānopapannānāṃ pṛthagjanānāṃ duḥkhadaurmanasye hitvā dve ca vyañjane trīṇi cāmalāni, pañcadaśabhiḥ samanvāgamaḥ |
daśabhiḥ sacatuṣkaistu śubhakṛtsnāḥ samanvitāḥ
śubhakṛtsneṣu pṛthagjanasya saumanasyaṃ ca hitvā caturdaśabhiḥ samanvāgamaḥ |
bṛhatphalā hi atyalpaistrayodaśabhiranvitāḥ /
bṛhatphaleṣu pṛthagjanasya sukhaṃ ca hitvā duḥkhādīni pūrvoktāni trayodaśa bhavanti |
yuktāḥ ṣoḍaśabhistvete sarvabhūribhindriyaiḥ
yadyāryā bhavanti teṣāṃ sukhasaumanasyābhyāmanāsravābhyāṃ samanvāgama iti ṣoḍaśa bhavanti ||
aṣṭābhirdaśabhiḥ saikairārūpyāḥ svalpabhūribhiḥ /
svalpairaṣṭābhiḥ | pṛthagjanasyāṣṭāḥ svalpāni bhavanti | pañca śraddhādīni, jīvitaṃ manaupekṣā ca | bahubhirekādaśabhirāryasya samanvāgamaḥ | pañcabhiḥ śraddhādibhiḥ, dvābhyāṃ sukhasaumanasyābhyāmanāsravābhyām, jīvitamanaupekṣendriyaiścaturbhiranāsraveṇa caikena |
sadevakauravāḥ sattvāstrayodaśabhiranvitāḥ
pañcabhiḥ śraddhādibhiḥ pañcabhiḥ sukhādibhiḥ, kāyamanojīvitaiśca tribhiḥ ||
aṣṭābhirniḥśubho yukto daśabhirvā trayādhikaiḥ /
ucchinnaśubhamūlo niḥśubhaḥ sarvālpairaṣṭābhiḥ samanvāgataḥ | sukhādibhiḥ pañcabhiḥ kāyajīvitamanobhiśca | sarvaprabhūtaistu trayodaśabhiryathoktairaṣṭābhiścakṣurādibhiścaturbhirekena ca vyañjanena |
dviliṅgāḥ paścimaiḥ svalpairviśatyāpyekayā param
ubhayavyañjanastrayodaśabhiḥ svalpaiḥ sukhādibhiḥ kāyajīvitamanobhiḥ śraddhādibhiśca pañcabhiḥ | cakṣurādīnāmalabdhavihīnatvādaniyamaḥ | sarvabahubhistvekonaviṃśatibhistrīṇyamalānyapāsya | samāpto 'yaṃ matsyakagranthasamudraḥ |
vyākhyāta indriyāṇāṃ dhātugatiprabhedapradarśanāgatānāṃ vistareṇa prabhedaḥ | adhunā tu momāṃsyate | kimete saṃskṛtā dharmā yathā bhinnasvabhāvāḥ, evaṃ bhinnotpādā atha niyatasahotpādā api kecidvidyanta iti ? vidyanta ityāha |
tatra saṃkṣepeṇa pañcemā dharmajātayaḥ- rūpaṃ cittaṃ caitasikāścittaviprayuktā asaṃskṛtaṃ ca |
tatrāsaṃskṛtaṃ nodeti na ca vyeti |
rūpiṇāṃ tu dharmāṇāmayaṃ niyamaḥ-
saptadravyāvinirbhāgī paramāṇurbahirgataḥ /
kāmeṣvekādhikaḥ kāye dvyadhikaścakṣurādiṣu
sarvasūkṣmaḥ khalu rūpasaṃskāropādānasaṃcayabhedaparyantaḥ paramāṇuriti prajñāpyate | sa tu saptadravyāvinirbhāgī caturbhirbhūtaistribhiścopādāyarūpaistribhistribhirvā bhūtaiścaturbhiścopādāyarūpairavinirbhāgavartyasāvaṣṭama iti |
kośakārastvāha- "sarvasūkṣmo rūpasaṃghātaḥ paramāṇuḥ" iti | tena saṃghātavyatiriktaṃ rūpamanyadvaktavyam | yadi nāsti saṃghāto 'pi nāsti | ataḥ siddhaṃ 'sarvasūkṣmaṃ rūpaparamāṇuḥ'; iti ||
kāyedriyasahagastvaṣṭābhiścakṣurādisahito navabhiḥ ||
evaṃ rūpe 'pi vijñeyo hitvā gandharasadvayam /
rūpadhātau bahirgataḥ pañcadravyāvinirbhāgī gandharasau hitvā | kāyasahagatastu ṣaḍbhiścakṣurādiṣu saptabhiravinirbhāgibhiḥ | yadā punassaśabdakaḥ sa saṃdhāto jāyate, tadā sarvatra yathokteṣu śabdo 'dhiko gaṇayitavyaḥ |
atra punarmahābhūtāni sarvopādāyarūpāśrayabhāvaprādhānyāccatasro dravyajātayo vivakṣyante | upādāyarūpadhātucatuṣṭayaṃ tu ghaṭādidravyaprajñaptinimittatvādāyatanagaṇanayā gaṇyata iti vivakṣitāparijñānānnāsti codyāvakāśaḥ ||
arūpiṇāṃ punaḥ
cittaṃ caitasikaiḥ sārdhaṃ
avinirbhāgeṇa jāyata iti vartate |
saṃskṛtaṃ tu svalakṣaṇaiḥ
sarva hi saṃskṛtaṃ svalakṣaṇaiḥ saha jātyādibhirutpadyata iti veditavyam ||
abhidharmadīpe vibhāṣāprabhāyāṃ vṛttau dvitīyasyaadhyāyasya dvitīyaḥ pādaḥ ||
dvitīyādhyāye
tṛtīyapādaḥ |
yaduktaṃ caitasikāstu sahotpadyanta iti tadabhidhīyatām | ke punaste caitasikā dharmāḥ ?
te pañcaprabhedāḥ- mahābhaumāḥ, kuśalamahābhaumāḥ, kleśamahābhaumāḥ, akuśalamahābhaumāḥ, parīttakleśamahābhaumikāśca | mahatī cittabhūmireṣāmiti ta ime mahābhaumāḥ | bhūmirgatirityarthaḥ | eva sarvatra vigrahaḥ kāryaḥ |
tatra tāvanmahābhaumā nirdiśyante |
daśadharmā mahābhaumā vitsaṃjñācetanāsmṛtiḥ /
chandaḥ sparśo 'dhimokṣaśca dhīḥ samādhirmanaskṛtiḥ
ete daśadharmāḥ sarvasyāṃ cittabhūmau traidhātukyāmanāsravāyāṃ ca samagrā bhavanti |
tatra vedanā sukhādistrividho 'nubhavaḥ | trividhaṃ saṃveditamiti paryāyaḥ | iṣṭāniṣṭobhayaviparītaviṣayendriyavijñānasannipātajā dharmayoniḥ kāyacittāvasthā viśeṣaḥ prahlādyupatāpī tadubhayaviparītaśca tṛṣṇāheturvedanetyucyate |
nimittanāmārthaikyajñā saṃjñā vitarkayoniḥ |
cittābhisaṃskāraścetanā |
cittavyāpārarūpā smṛtiḥ | cittasyārthābhilapanā kṛtakartavyakriyamāṇakarmāntāvipramoṣalakṣaṇā |
chandaḥ kartukāmatā vīryāṅgabhūtaḥ |
viṣayendriyavijñānasannipātajā cittasya viṣayaspṛṣṭiḥ, caitasikadharmo jīvanalakṣaṇaḥ sparśaḥ |
cittasya viṣaye 'dhimuktiradhimokṣo rucidvitīyanāmā cittasya viṣayāpratisaṃkocalakṣaṇaḥ |
dhīḥ prajñā dharmasaṃgrahādyupalakṣaṇasvabhāvā |
cittasyaikāgratā samādhiścittasthitilakṣaṇaḥ |
cittasyābhogo manaskāraḥ pūrvānubhūtādisamanvāhārasvarūpaḥ |
sūkṣmaḥ khalu cittacaittānāṃ viśeṣo duravadhāro rūpiṇīnāmeva tāvadoṣadhīnāṃ bahurasānāmindriyagrāhyo 'pi rasaviśeṣo duravadhāraḥ, kimaṅga punaramūrtānāṃ ( Jaini_71 ) cittacaitasikānāṃ dharmāṇāmekakalāpavartināṃ buddhigamyaḥ ? sa tu hetuphalasvabhāvairmatimadbhirabhyūhya iti ||
kuśalamahābhaume bhavāḥ kuśalamahābhaumāḥ | te punaḥ
śraddhāpekṣāpramādaśca prasrabdhirhrīrapatrapā /
mūlavīryamahiṃsā ca śubhabhūkā daśasmṛtāḥ
tatra śraddhā cetasaḥ prasādo guṇiguṇārthitvābhisaṃpratyayākāraḥ, cittakāluṣyāpanāyī | tadyathodakaprasādako maṇiḥ sarasi prakṣiptaḥ sarvaṃ kāluṣyamapanīyācchatāmutpādayati tadvaccittasarasi jātaḥ śraddhāmaṇiriti |
apramādaḥ kuśaladharmabhāvanā tadavahitatetyarthaḥ |
prasrabdhiścittakarmaṇyatā | kāyaprasrabdhirapyasti | sā tu tadānukūlyādbodhyaṅgaśabdaṃ labhate | tadyathā prītiḥ | prītisthānīyāśca dharmāḥ prītibodhyaṅgamuktaṃ bhagavatā | samyagdṛṣṭisaṃkalpavyāyāmāśca prajñānukūlyāt prajñāskandha ityuktāḥ | tadvatkāyakarmaṇyatā cittakarmaṇyatā bodhyaṅgāvāhakatvāttacchabdenoktā |
upekṣā cittasamatā cittānābhogaḥ saṃskārānimittābhogamadhyupekṣānimittapravaṇatā |
hrīḥ svātmāpekṣā | akāryakaraṇe lajjā |
apatrāpyantu parāpekṣā |
dve tu kuśalamūle alobhādveṣau | amohastu prajñāsvabhāvatvānmahābhaumeṣūkta iti na gaṇyate |
vīrvaṃ kuśalākuśaladharmotpādanirodhābhyutsāhaḥ, saṃsāranimagnasya cetaso 'bhyunnatirityarthaḥ |
avihiṃsā sattvāviheṭhanā |
uktāḥ kuśalamahābhaumāḥ ||
styānaṃ pramattirāśraddhyamālasyaṃ mūḍhiruddhatiḥ /
kliṣṭe ṣaṭ
tatra
styānaṃ kāyacittākarmaṇyatā |
pramādaḥ kuśalānāṃ dharmāṇāmabhāvanā | bhāvanāvipakṣabhūto dharmaḥ |
āśraddhyaṃ cittāprasādaḥ, cittakāluṣyamityarthaḥ | guṇeṣu guṇavatsu cāsaṃpratyayo 'narthitvaṃ ca |
kausīdyaṃ cittasyānabhyutsāhaḥ |
mūḍhiravidyānukārāsaṃprakhyānarūpā |
auddhatyaṃ cittasyāvyupaśamaḥ |
uktāḥ ṣaṭ kleśamahābhaumāḥ |
abhidharme tu daśa paṭhyante- "āśraddhaym, kausīdyam, muṣitasmṛtitā, cetaso vikṣepaḥ, avidyā, asaṃprajanyam, ayoniśo manasikāraḥ, mithyādhimokṣaḥ, auddhatyam, pramādaśca" iti |
tatra muṣitasmṛtivikṣepāsaṃprajanyāyoniśomanasikāramithyādhimokṣāḥ pañcamahābhaumeṣu paṭhitāḥ | kliṣṭākliṣṭānāmubhayeṣāṃ smṛtyādisvābhāvyāditīha na pṛthaggaṇyante | tasmāt ṣaḍeva kleśamahābhaumāḥ |
aśubhe tu dve āhrīkyamanapatrapā
akuśale tu cetasi āhrīkyamanapatrāpyaṃ ca dvau dharmāvakuśalamahābhaumikau bhavataḥ | tatrāhrīkyaṃ hrīvipakṣabhūto dharmaḥ | anapatrāpyamapatrāpyasyeti | akāryaṃ kurvāṇasyālajjā svātmano 'hrīḥ | parebhyo 'lajjā anapatrāpyamityapare |
parīttakleśamahābhaumā nirdiśyante |
māyāśāṭhyamadakrodhavihiṃserṣyāpradaṣṭayaḥ /
sūkṣmopanāhamātsaryāṇyalpakleśabhuvo daśa
ete hi kleśā bhāvanāheyenāvidyāmātreṇa manobhūmikenaiva saṃprayujyante |
eṣāṃ tu lakṣaṇamupakleśacintāyāṃ pañcame 'dhyāye 'bhidhāyiṣyate ||
kathaṃ punaridaṃ vijñāyate cittādarthāntarabhūtāścaitasikāḥ ? cittameva hi tadvedanādināmabhirvyapadiśyata ityevaṃ ceṣyamāne buddhasūtramanulomitaṃ bhavati | yaduktaṃ bhagavatā- "ṣaḍdhāturayaṃ bhikṣavaḥ puruṣapudgalaḥ" ityatra vijñānadhāturevoktaḥ | tasmānnārthāntarabhūtāścaitasikā iti bhadantabuddhadevaḥ | taṃ pratīdamabhidhīyate-
pṛthivyādi yathā dravyaṃ nīlādiguṇayogataḥ /
taistairviśeṣyate śabdaiścaittayogānmanastathā
yathā hi pṛthivīdhāturabdhāturvā rūparasagandhādyupādāyarūpairviśeṣyate | nīlā grāvāṇaḥ, nīlamudakaṃ madhurā drākṣā madhurāḥ kharjūrā madhurataro guḍa ityevaṃ sukhitaṃ cittaṃ duḥkhitaṃ cittaṃ samāhitaṃ cittaṃ sotsāhaṃ kusīdaṃ mūḍhaṃ raktaṃ dviṣṭamityevamādibhiḥ śabdaiścaitasikairdharmairyogādviśeṣyate | sādhyasamatvādayuktamiti cet | na | uktottaratvāt | vihitamatra- bhūtabhautikānyatvacintāyāmuttaramiti | tasmādviśeṣapratyayānāmanākasmikatvātsiddhamanyatvaṃ caitāsikānāmiti |
itaśca cittacaitasikānyatvam-
bhūtabhautikanānātvaṃ svarūpehākṛtaṃ yathā /
tathaiva cittacaittānāṃ pṛthaktvamupadhāryatām
yathā khalu bhūtānāṃ bhautikasya ca rūpasya svabhāvabhedāt, kriyābhedāccānyatvam; tathā cittasya caittānāṃ ca svabhāvakriyābhedādanyatvaṃ draṣṭavyam ||
yathā saṃbandhisaṃbandhādvikāro 'mbhasi lakṣyate /
tathā saṃsargisaṃsargāccetovikṛtirīkṣyatām
yathā khalu vahniharītakīguḍalavaṇādidravyasaṃbandhādvikāro 'mbuni dṛśyate, uṣṇamamblaṃ kaṣāyaṃ madhuraṃ lavaṇamiti | tadvaccaitasikasaṃbandhāccittamapi sukhitaṃ duḥkhitaṃ prasannamabhyunnataṃ sālokaṃ sāndhakāramiti |
sūtre 'pi cānyatvamuktam- "saṃjñā ca vedanā ca caitasika eṣa dharmaḥ" iti ||
idamidānīṃ vaktavyam | yugapadutpannānāṃ cittacaitasikānāṃ dharmāṇāṃ kathaṃ caitasikā dharmā ityucyante ? ko vā dharmārthaḥ? tadapadiśyate-
guṇo viśeṣaṇaṃ dharmo mātrāvṛttistathāśrayī /
ityevamādayaḥ śabdāḥ pradhānāpekṣavṛttayaḥ
pradhānaṃ hi dravyaṃ viśeṣyabhūtamapekṣya guṇadharmaviśeṣeṇa mātrāvṛttayaḥ śabdāḥ pravartante | ki punaratra pradhānam ?
cittaṃ pradhānameteṣāṃ
kuta iti cet |
vastumātragrahādibhiḥ /
vastūpalabdhimātraṃ hi cittaṃ tenopalabdhe vastuni saṃjñāsmaraṇe lakṣaṇānusmaraṇābhinirūpaṇādayo viśeṣāḥ saṃjñāprajñāsmṛtyādibhirgṛhyante | 'ādi'grahaṇādatrātmābhiniveśādrājasthānīyatvācca | kiñca,
bījaṃ caitatpravṛttīnāṃ śuddhisaṃkarayorapi
Original text: Abhidharmadīpa with auto(?)entary Vibhāṣāprabhāvṛtti · Edition: P.S. Jaini. Abhidharmadīpa with Vibhāṣāprabhāvṛtti, Patna 1959 (Tibetan Sanskrit Works Series, 4). · Data entry members of the Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0