Abhidharmadīpa with auto (with commentary) · Verses 61-80
dharmadhātuḥ khalu kaścitkāmāvacara eva yathā pratighādayaḥ | kaścitkāme prathamadhyānayoryathā vitarkavicārādayaḥ | kaścitkāme prathamadvitīyadhyānayoryathā prītiḥ | kaścitkāme tṛtīyadhyānayoryathā sukhendriyam | kaścittraidhātuko yathā jīvitendriyādayaḥ | ata ucyate 'yathāyogaṃ vinirdi śet | evamanyānapi dhātūnanenaiva yathoktena nyāyena 'yathāyogaṃ vinirdiśet'; iti ||
idamidānīmanyadvaktavyam | yadā pṛthagjanaścakṣurdhātuṃ rūpāptaṃ parijānāti tadā katamāddhātorvairāgyamāpnoti ? kati ca kutratyānanuśayān jahāti ? kāni ca saṃyojanāni paryādāya jahāti ? tadāviṣkriyate-
cakṣurdhātuṃ hi rūpāptaṃ parijānan pṛthagjanaḥ /
kṛtsnādrūpamayāddhātorvairāgyamadhigacchati
tasmādanuśayāndhātorekatriṃśajjahāti ca /
paryādatte na kiñcittu saṃyojanamasau tadā
anuśayānāṃ hi dhātuparicchedo na saṃyojanānām |
rūpavairāgyamāpnoti jahātyanuśayatrayam /
satkāyadṛṣṭiśīlavrataparāmarśavicikitsākhyaṃ rūpadhātuparyāpannam |
tadā saṃyojanaṃ tvāryaḥ paryādatte na kiñcana
anuśayatrayaṃ kataradāryo jahāti bhavarāgamānāvidyākhyam ? bhāvanāprahātavyaṃ saṃyojanaṃ tu na dhātuparicchinnamiti na kiñcittadā jahāti ||
cakṣurvijñānadhātuṃ tu parijānaṃstameva ca /
parijānātyavaśyaṃ ca brahmalokādvirajyate
na tu saṃyojanaṃ kiñcitparyādatte tadā hyasau /
gandhadhātuṃ rasākhyaṃ ca parijānan pṛthagjanaḥ
kāmavairāgyamāpnoti dhruvaṃ hyanuśayānapi /
tadā jahāti ṣaṭtriṃśadvartisaṃyojanatrayam
kāmāvacarācchaṭtriṃśadanuśayāñjahāti | trīṇi ca saṃyojanāni pratighasaṃyojanamīrṣyāmātsaryasaṃyojane ca | gandharasadhātūparijānan pṛthagjanaḥ ||
āryastu kāmavairāgyaṃ karotyanuśayānapi /
caturaḥ parijānāti
pratighakāmarāgamānāvidyākhyān bhāvanāheyān ||
paryādatte 'pi ca trayam
pratigherṣyāmātsaryasaṃyojanākhyam ||
parijānanmanodhātumārūpyebhyo virajyate /
ārya iti vartate |
jahātyanuśayāṃstrīṃśca
rāgamānāvidyākhyān |
paryādatte trayaṃ tathā
etadeva ||
parijānankhalu prīrti tāmeva prajahātyasau /
ābhāsvarācca vairāgyaṃ yāti hanti tu nāsravān
tasyāstaduparyabhāvāt |
parijānansukhaṃ yogī prajahāti tadeha ca /
śubhakṛtsnācca vairāgyaṃ yāti kleśānna hanti tu
sukhendriyasya tatīyādhyānāduparyabhāvādakṛtsnadhātūnna kleśāñjahāti ||
gamatetatprayojanāgataṃ prakaraṇam | prakṛtamevocyatām | athaiṣāṃ dhātūnāṃ ke kati vijñānavijñeyāḥ ? tadārabhyate-
dvivijñeyāḥ guṇāḥ pañca
pañcarūpādiguṇākhyā dhātavaścakṣurādivijñānamanovijñānavijñeyāḥ | śeṣā manovijñānavijñeyāḥ ||
kati hetuḥ kati na hetuḥ ? tadākhyāyate-
hetuḥ sarve kṣarākṣarāḥ /
sarvadharmā hi kāraṇahetusvabhāvāḥ | kṣarāstu yathāyogaṃ cintyāḥ ||
katīndriyātmakāḥ ? kati nendriyasvabhāvāḥ ? tadāviṣkriyate-
anyatra dharmadhātvardhācchaḍbāhyā nendriyātmakāḥ
arthādāyātamādhyātmikāḥ sarve dhātavaḥ | bāhyāḥ pañcarūpaśabdagandharasasparśadharmadhātoścārdhaṃ nendriyasvabhāvaṃ jīvitendriyaśraddhādisukhādipañcakavarjamiti |
abhidharmadīpe vibhāṣāprabhāyāṃ vṛttau prathamo 'dhyāyaḥ |
dvitīyo 'dhyāyaḥ
prathamaḥ pādaḥ |
dvāviṃśatiprakārasya kṛtsnasyendriyaparvaṇaḥ /
saṃkṣepeṇābhidhāsyante dharmā nirvacanādayaḥ
cakṣurādīnyājñātāvīndriyaparyantāni khalvindriyāṇi etāvānindriyagrāmo na bhūyānnālpīyān |
uktaṃ hi bhagavatā- "dvāviṃśatirindriyāṇi katamāni dvāviṃśatiḥ ? cakṣurindriyaṃ śrotrendriyaṃ yāvadājñātāvīndriyam" iti |
tasyendriyarāśernirvacanānukramadhātubhūmyādiprakārabhedāḥ saṃkṣepeṇābhidhāyiṣyanta iti ||
kiṃ punardravyato dvāviṃśatirindriyāṇyatha nāmataḥ ? tadidamākhyāyate-
nāmnā dvāviṃśatistāni dravyato daśa sapta ca /
yasmānnānyaddvayaṃ kāryātsukhādinavakatrayam
kāyendriyapradeśa eva hi kaścitstrīpuruṣendriyākhyaṃ labhate, viśiṣṭakliṣṭavijñānasaṃnniśrayabhūtatvāt | śraddhādīnāṃ ca navānāṃ samudāyeṣu triṣvanājñātamājñāsyāmīndriyāditrayākhyāḥ ||
anye punaḥ paśyanti-
nāmasallakṣaṇābhāvāttannāmnaḥ sārthakatvataḥ /
trayāṇāṃ vargavṛttitve 'pyarthamabhyeṣyate paraiḥ
yatkhalu saṃvṛtisatyasya lakṣaṇaṃ tatteṣāṃ nāsti kriyāpauruṣyadvāreṇa tacchabdapravṛtteḥ, laukikāgradharmavat | sārthakatvāttannāmno 'rthavattatkhalvetannāmneti ||
strīpuruṣendriyasyāpi-
viśiṣṭabuddhihetutvādādhipatyaviśeṣataḥ /
kāyendriyādviśiṣṭatvaṃ dvayornetrendriyādivat
yathaiva hi cakṣurādīni kāyendriyaviśiṣṭāni viśiṣṭabuddhijanakatvādādhipatyaviśeṣācca, tadvadanayorapīti ||
kaḥ punarindriyārthastadārabhyate-
aiśvaryārtho vipaścidbhirindriyārtho 'bhidhīyate /
keṣu punarartheṣu keṣāmīśitvam ? vayaṃ tāvatpaśyāmaḥ-
svārthavyaktiṣu pañcānāṃ
cakṣurādīnāṃ pañcānāṃ svārthaprakāśanakriyāyāmādhipatyaṃ samaviṣamamārgālocanādityarthaḥ |
caturṇāṃ tvarthayordvayoḥ
jīvitamanastrīpuruṣendriyāṇāṃ pratyekamarthadvaye | tatra tāvajjīvitendriyasya nikāyasabhāgasaṃbandhasandhāraṇayoḥ | manaindriyasyāpi saṃkleśavyavadānayoḥ | yathoktam- "cittasaṃkleśāt sattvāḥ saṃkliśyante cittavyavadānahetorviśuddhyante" ( Jaini_46 ) iti | punarbhavasaṃbandhavaśibhāvānuvartanayorvā | punarbhavasaṃbandhe tāvadyathoktam- "gandharvasya tasmin samaye dvayościttayoranyataratsaṃmukhībhūtaṃ bhavatyanunayasahagataṃ vā pratighasahagataṃ vā |" tathā "vijñānaṃ cedānanda mātuḥ kukṣiṃ nāvakrāmet" iti | vaśibhāvānuvartane yathoktam- "cittenāyaṃ loko nīyate" iti vistaraḥ |
strīpurūṣendriyayorapi sattvotpattivikalpanayorādhipatyam | sattvotpattau tāvat, prāyastadadhīnatvāttadutpatteḥ | sattvavikalpe 'pi tadvaśāt | prāthamakalpikānāṃ ca sattvānāṃ ceṣṭā strīpuruṣasvarācārādivikalpabhedāt |
svagocaropalabdhyādāvīśitvamapare viduḥ /
paurāṇāḥ punarācāryāḥ kathayanti- "cakṣurādīnāṃ pañcānāṃ pratyekaṃ caturṣvartheṣvādhipatyam | cakṣuḥśrotrayostāvadātmabhāvaśobhāyāmandhabadhirayorakāntarūpatvāt | ātmabhāvaparikarṣaṇe, dṛṣṭvā śrutvā ca viṣayavivarjanāt | cakṣuḥśrotravijñānayoḥ sasaṃprayogayorūtpattau | rūpadarśanaśabdaśravaṇayoścāsādhāraṇakāraṇatve | ghrāṇajihvākāyānāṃ tvātmabhāvaśobhāyāṃ ( Jaini_47 ) pūrvavat | ātmabhāvaparikarṣaṇe, taiḥ kabaḍīkārāhāraparibhogāt | anyat prāgvat |
caturṇāṃ punaḥ strīpuruṣajīvitamanaindriyāṇāṃ dvayorarthayoḥ | strīpuruṣendriyayostāvat- sattvabhedasattvavikalpayoḥ | sattvabhedaḥ strīpuruṣa iti | vikalpabhedo 'pi saṃsthānavacanagamanādi prāgvat | saṃkleśavyavadānayorvā | tadviyutavikalpānāṃ saṃvarāsaṃvarādīni na bhavanti | tadvatāṃ tu saṃvaraphalaprāptiḥ |
jīvitendriyamanaindriyayorapyarthadvaye pūrvavat ||
svārthavijñāna evānya āhuḥ paṇḍitamāninaḥ
kośakārādayaḥ punarāhuḥ- "svārthopalabdhāveva cakṣurādīnāṃ pañcānāmādhipatyam |" tadetadvaibhāṣikīyameva kiñcidgṛhītam | nātra kiñcit kośakārakasya svakarṣasvakaṃ darśanam | vaibhāṣaireva svārthopalabdhirukteti ||
dārṣṭāntikasya hi sarvamapratyakṣam | pañcānāṃ vijñānakāyānāmatītaviṣayatvādyadā ( Jaini_48 ) khalu cakṣūrūpe vidyete tadā vijñānamasat | yadā vijñānaṃ sat, cakṣūrūpe tadāsatī, vijñānakṣaṇasthityabhāve svārthopalabdhyanupapatteśca ||
kleśotpattau sukhādīnāṃ śraddhādīnāṃ guṇāptiṣu /
sukhādīnāmapi pañcānāmindriyāṇāṃ rāgādikleśotpattāvādhipatyam | yathoktam- "vedanāpratyayā tṛṣṇā" iti | "sukhāyāṃ vedanāyāṃ rāgo 'nuśete" iti vistaraḥ | śraddhādīnāṃ punaraṣṭānāṃ sarvaguṇotpattau prabhutvamiti |
vaibhāṣāḥ punarāhuḥ "saṃkleśavedanābhiḥ" | tathā hyuktam- "sukhāyāṃ vedanāyāṃ rāgo 'nuśete" iti vistaraḥ |
vyavadāne śraddhādīnāṃ pañcānāṃ taiḥ kleśān viṣkambhya mārgotpādanāt | yathoktam- "śraddheṣīkāsaṃpanno baladhairyasmṛtidauvārikasaṃpannaḥ samāhitacitto vimucyate prajñāśastreṇāryaśrāvakaḥ sarvāṇi saṃyojanāni saṃchinatti" ityādi |
anājñātamājñāsyāmīndriyādīnāṃ tu trayāṇāmuttarottarāṅgabhāve nirvāṇe cādhipatyamiti ||
kaḥ punareṣāmindriyāṇāmanukramaḥ ? brūmaḥ-
phalasaṃkleśasaṃbhāraviśuddhitvādanukramaḥ
prākkarma phalaṃ tāvadaṣṭau vipākajatvāttasmāttāni pūrvamuktāni | tasmin vipāke sati saṃkleśasukhādibhiḥ | pañcabhirmārgasaṃbhāraśraddhādibhiḥ | viśuddhiranāsravaistribhiḥ ||
kasmāt punardvāviṃśatireva yathā parikīrtitānyuktāni na bhūyāṃsi nālpīyāṃsīti ? tadapadiśyate-
sattvākhyā sattvavaicitryaṃ dhṛtiḥ kleśodbhavaśca yaiḥ /
mārgopāyaḥ phalaprāptisteṣāmindriyatā matā
sattvākhyā khalu pravartate cakṣurādiṣu manaḥparyanteṣu ṣaṭsu | etaddhi maulasattvadravyam | sattvavaicitryaṃ dvābhyāṃ strīpuruṣendriyābhyām | dhṛtirjīvitendriyeṇa | kleśodbhavaḥ pañcabhirvedanābhiḥ | mārgopāyaḥ śraddhādibhiḥ | phalaprāptistribhirantyaiḥ | ityetasmādeṣāmindriyatā matā ||
sparśāśrayodbhavādhārasaṃbhogatvāccaturdaśa /
svargāpavargahetutvāt tadanyadvendriyāṣṭakam
Original text: Abhidharmadīpa with auto(?)entary Vibhāṣāprabhāvṛtti · Edition: P.S. Jaini. Abhidharmadīpa with Vibhāṣāprabhāvṛtti, Patna 1959 (Tibetan Sanskrit Works Series, 4). · Data entry members of the Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0