અભિધર્મદીપ (ટીકા સહિત) · શ્લોક 61-80

ધર્મધાતુઃ ખલુ કશ્ચિત્કામાવચર એવ યથા પ્રતિઘાદયઃ । કશ્ચિત્કામે પ્રથમધ્યાનયોર્યથા વિતર્કવિચારાદયઃ । કશ્ચિત્કામે પ્રથમદ્વિતીયધ્યાનયોર્યથા પ્રીતિઃ । કશ્ચિત્કામે તૃતીયધ્યાનયોર્યથા સુખેન્દ્રિયમ્ । કશ્ચિત્ત્રૈધાતુકો યથા જીવિતેન્દ્રિયાદયઃ । અત ઉચ્યતે ઽયથાયોગં વિનિર્દિ શેત્ । એવમન્યાનપિ ધાતૂનનેનૈવ યથોક્તેન ન્યાયેન ઽયથાયોગં વિનિર્દિશેત્ઽ; ઇતિ ॥
ઇદમિદાનીમન્યદ્વક્તવ્યમ્ । યદા પૃથગ્જનશ્ચક્ષુર્ધાતું રૂપાપ્તં પરિજાનાતિ તદા કતમાદ્ધાતોર્વૈરાગ્યમાપ્નોતિ ? કતિ ચ કુત્રત્યાનનુશયાન્ જહાતિ ? કાનિ ચ સંયોજનાનિ પર્યાદાય જહાતિ ? તદાવિષ્ક્રિયતે-
ચક્ષુર્ધાતું હિ રૂપાપ્તં પરિજાનન્ પૃથગ્જનઃ ।
કૃત્સ્નાદ્રૂપમયાદ્ધાતોર્વૈરાગ્યમધિગચ્છતિ

તસ્માદનુશયાન્ધાતોરેકત્રિંશજ્જહાતિ ચ ।
પર્યાદત્તે ન કિઞ્ચિત્તુ સંયોજનમસૌ તદા

અનુશયાનાં હિ ધાતુપરિચ્છેદો ન સંયોજનાનામ્ ।
રૂપવૈરાગ્યમાપ્નોતિ જહાત્યનુશયત્રયમ્ ।
સત્કાયદૃષ્ટિશીલવ્રતપરામર્શવિચિકિત્સાખ્યં રૂપધાતુપર્યાપન્નમ્ ।
તદા સંયોજનં ત્વાર્યઃ પર્યાદત્તે ન કિઞ્ચન

અનુશયત્રયં કતરદાર્યો જહાતિ ભવરાગમાનાવિદ્યાખ્યમ્ ? ભાવનાપ્રહાતવ્યં સંયોજનં તુ ન ધાતુપરિચ્છિન્નમિતિ ન કિઞ્ચિત્તદા જહાતિ ॥
ચક્ષુર્વિજ્ઞાનધાતું તુ પરિજાનંસ્તમેવ ચ ।
પરિજાનાત્યવશ્યં ચ બ્રહ્મલોકાદ્વિરજ્યતે

ન તુ સંયોજનં કિઞ્ચિત્પર્યાદત્તે તદા હ્યસૌ ।
ગન્ધધાતું રસાખ્યં ચ પરિજાનન્ પૃથગ્જનઃ

કામવૈરાગ્યમાપ્નોતિ ધ્રુવં હ્યનુશયાનપિ ।
તદા જહાતિ ષટ્ત્રિંશદ્વર્તિસંયોજનત્રયમ્

કામાવચરાચ્છટ્ત્રિંશદનુશયાઞ્જહાતિ । ત્રીણિ ચ સંયોજનાનિ પ્રતિઘસંયોજનમીર્ષ્યામાત્સર્યસંયોજને ચ । ગન્ધરસધાતૂપરિજાનન્ પૃથગ્જનઃ ॥
આર્યસ્તુ કામવૈરાગ્યં કરોત્યનુશયાનપિ ।
ચતુરઃ પરિજાનાતિ
પ્રતિઘકામરાગમાનાવિદ્યાખ્યાન્ ભાવનાહેયાન્ ॥
પર્યાદત્તે ઽપિ ચ ત્રયમ્

પ્રતિઘેર્ષ્યામાત્સર્યસંયોજનાખ્યમ્ ॥
પરિજાનન્મનોધાતુમારૂપ્યેભ્યો વિરજ્યતે ।
આર્ય ઇતિ વર્તતે ।
જહાત્યનુશયાંસ્ત્રીંશ્ચ
રાગમાનાવિદ્યાખ્યાન્ ।
પર્યાદત્તે ત્રયં તથા

એતદેવ ॥
પરિજાનન્ખલુ પ્રીર્તિ તામેવ પ્રજહાત્યસૌ ।
આભાસ્વરાચ્ચ વૈરાગ્યં યાતિ હન્તિ તુ નાસ્રવાન્

તસ્યાસ્તદુપર્યભાવાત્ ।
પરિજાનન્સુખં યોગી પ્રજહાતિ તદેહ ચ ।
શુભકૃત્સ્નાચ્ચ વૈરાગ્યં યાતિ ક્લેશાન્ન હન્તિ તુ

સુખેન્દ્રિયસ્ય તતીયાધ્યાનાદુપર્યભાવાદકૃત્સ્નધાતૂન્ન ક્લેશાઞ્જહાતિ ॥
ગમતેતત્પ્રયોજનાગતં પ્રકરણમ્ । પ્રકૃતમેવોચ્યતામ્ । અથૈષાં ધાતૂનાં કે કતિ વિજ્ઞાનવિજ્ઞેયાઃ ? તદારભ્યતે-
દ્વિવિજ્ઞેયાઃ ગુણાઃ પઞ્ચ
પઞ્ચરૂપાદિગુણાખ્યા ધાતવશ્ચક્ષુરાદિવિજ્ઞાનમનોવિજ્ઞાનવિજ્ઞેયાઃ । શેષા મનોવિજ્ઞાનવિજ્ઞેયાઃ ॥
કતિ હેતુઃ કતિ ન હેતુઃ ? તદાખ્યાયતે-
હેતુઃ સર્વે ક્ષરાક્ષરાઃ ।
સર્વધર્મા હિ કારણહેતુસ્વભાવાઃ । ક્ષરાસ્તુ યથાયોગં ચિન્ત્યાઃ ॥
કતીન્દ્રિયાત્મકાઃ ? કતિ નેન્દ્રિયસ્વભાવાઃ ? તદાવિષ્ક્રિયતે-
અન્યત્ર ધર્મધાત્વર્ધાચ્છડ્બાહ્યા નેન્દ્રિયાત્મકાઃ

અર્થાદાયાતમાધ્યાત્મિકાઃ સર્વે ધાતવઃ । બાહ્યાઃ પઞ્ચરૂપશબ્દગન્ધરસસ્પર્શધર્મધાતોશ્ચાર્ધં નેન્દ્રિયસ્વભાવં જીવિતેન્દ્રિયશ્રદ્ધાદિસુખાદિપઞ્ચકવર્જમિતિ ।
અભિધર્મદીપે વિભાષાપ્રભાયાં વૃત્તૌ પ્રથમો ઽધ્યાયઃ ।
દ્વિતીયો ઽધ્યાયઃ
પ્રથમઃ પાદઃ ।
દ્વાવિંશતિપ્રકારસ્ય કૃત્સ્નસ્યેન્દ્રિયપર્વણઃ ।
સંક્ષેપેણાભિધાસ્યન્તે ધર્મા નિર્વચનાદયઃ

ચક્ષુરાદીન્યાજ્ઞાતાવીન્દ્રિયપર્યન્તાનિ ખલ્વિન્દ્રિયાણિ એતાવાનિન્દ્રિયગ્રામો ન ભૂયાન્નાલ્પીયાન્ ।
ઉક્તં હિ ભગવતા- "દ્વાવિંશતિરિન્દ્રિયાણિ કતમાનિ દ્વાવિંશતિઃ ? ચક્ષુરિન્દ્રિયં શ્રોત્રેન્દ્રિયં યાવદાજ્ઞાતાવીન્દ્રિયમ્" ઇતિ ।
તસ્યેન્દ્રિયરાશેર્નિર્વચનાનુક્રમધાતુભૂમ્યાદિપ્રકારભેદાઃ સંક્ષેપેણાભિધાયિષ્યન્ત ઇતિ ॥
કિં પુનર્દ્રવ્યતો દ્વાવિંશતિરિન્દ્રિયાણ્યથ નામતઃ ? તદિદમાખ્યાયતે-
નામ્ના દ્વાવિંશતિસ્તાનિ દ્રવ્યતો દશ સપ્ત ચ ।
યસ્માન્નાન્યદ્દ્વયં કાર્યાત્સુખાદિનવકત્રયમ્

કાયેન્દ્રિયપ્રદેશ એવ હિ કશ્ચિત્સ્ત્રીપુરુષેન્દ્રિયાખ્યં લભતે, વિશિષ્ટક્લિષ્ટવિજ્ઞાનસંન્નિશ્રયભૂતત્વાત્ । શ્રદ્ધાદીનાં ચ નવાનાં સમુદાયેષુ ત્રિષ્વનાજ્ઞાતમાજ્ઞાસ્યામીન્દ્રિયાદિત્રયાખ્યાઃ ॥
અન્યે પુનઃ પશ્યન્તિ-
નામસલ્લક્ષણાભાવાત્તન્નામ્નઃ સાર્થકત્વતઃ ।
ત્રયાણાં વર્ગવૃત્તિત્વે ઽપ્યર્થમભ્યેષ્યતે પરૈઃ

યત્ખલુ સંવૃતિસત્યસ્ય લક્ષણં તત્તેષાં નાસ્તિ ક્રિયાપૌરુષ્યદ્વારેણ તચ્છબ્દપ્રવૃત્તેઃ, લૌકિકાગ્રધર્મવત્ । સાર્થકત્વાત્તન્નામ્નો ઽર્થવત્તત્ખલ્વેતન્નામ્નેતિ ॥
સ્ત્રીપુરુષેન્દ્રિયસ્યાપિ-
વિશિષ્ટબુદ્ધિહેતુત્વાદાધિપત્યવિશેષતઃ ।
કાયેન્દ્રિયાદ્વિશિષ્ટત્વં દ્વયોર્નેત્રેન્દ્રિયાદિવત્

યથૈવ હિ ચક્ષુરાદીનિ કાયેન્દ્રિયવિશિષ્ટાનિ વિશિષ્ટબુદ્ધિજનકત્વાદાધિપત્યવિશેષાચ્ચ, તદ્વદનયોરપીતિ ॥
કઃ પુનરિન્દ્રિયાર્થસ્તદારભ્યતે-
ઐશ્વર્યાર્થો વિપશ્ચિદ્ભિરિન્દ્રિયાર્થો ઽભિધીયતે ।
કેષુ પુનરર્થેષુ કેષામીશિત્વમ્ ? વયં તાવત્પશ્યામઃ-
સ્વાર્થવ્યક્તિષુ પઞ્ચાનાં
ચક્ષુરાદીનાં પઞ્ચાનાં સ્વાર્થપ્રકાશનક્રિયાયામાધિપત્યં સમવિષમમાર્ગાલોચનાદિત્યર્થઃ ।
ચતુર્ણાં ત્વર્થયોર્દ્વયોઃ

જીવિતમનસ્ત્રીપુરુષેન્દ્રિયાણાં પ્રત્યેકમર્થદ્વયે । તત્ર તાવજ્જીવિતેન્દ્રિયસ્ય નિકાયસભાગસંબન્ધસન્ધારણયોઃ । મનૈન્દ્રિયસ્યાપિ સંક્લેશવ્યવદાનયોઃ । યથોક્તમ્- "ચિત્તસંક્લેશાત્ સત્ત્વાઃ સંક્લિશ્યન્તે ચિત્તવ્યવદાનહેતોર્વિશુદ્ધ્યન્તે" ( જૈનિ_46 ) ઇતિ । પુનર્ભવસંબન્ધવશિભાવાનુવર્તનયોર્વા । પુનર્ભવસંબન્ધે તાવદ્યથોક્તમ્- "ગન્ધર્વસ્ય તસ્મિન્ સમયે દ્વયોશ્ચિત્તયોરન્યતરત્સંમુખીભૂતં ભવત્યનુનયસહગતં વા પ્રતિઘસહગતં વા ।" તથા "વિજ્ઞાનં ચેદાનન્દ માતુઃ કુક્ષિં નાવક્રામેત્" ઇતિ । વશિભાવાનુવર્તને યથોક્તમ્- "ચિત્તેનાયં લોકો નીયતે" ઇતિ વિસ્તરઃ ।
સ્ત્રીપુરૂષેન્દ્રિયયોરપિ સત્ત્વોત્પત્તિવિકલ્પનયોરાધિપત્યમ્ । સત્ત્વોત્પત્તૌ તાવત્, પ્રાયસ્તદધીનત્વાત્તદુત્પત્તેઃ । સત્ત્વવિકલ્પે ઽપિ તદ્વશાત્ । પ્રાથમકલ્પિકાનાં ચ સત્ત્વાનાં ચેષ્ટા સ્ત્રીપુરુષસ્વરાચારાદિવિકલ્પભેદાત્ ।
સ્વગોચરોપલબ્ધ્યાદાવીશિત્વમપરે વિદુઃ ।
પૌરાણાઃ પુનરાચાર્યાઃ કથયન્તિ- "ચક્ષુરાદીનાં પઞ્ચાનાં પ્રત્યેકં ચતુર્ષ્વર્થેષ્વાધિપત્યમ્ । ચક્ષુઃશ્રોત્રયોસ્તાવદાત્મભાવશોભાયામન્ધબધિરયોરકાન્તરૂપત્વાત્ । આત્મભાવપરિકર્ષણે, દૃષ્ટ્વા શ્રુત્વા ચ વિષયવિવર્જનાત્ । ચક્ષુઃશ્રોત્રવિજ્ઞાનયોઃ સસંપ્રયોગયોરૂત્પત્તૌ । રૂપદર્શનશબ્દશ્રવણયોશ્ચાસાધારણકારણત્વે । ઘ્રાણજિહ્વાકાયાનાં ત્વાત્મભાવશોભાયાં ( જૈનિ_47 ) પૂર્વવત્ । આત્મભાવપરિકર્ષણે, તૈઃ કબડીકારાહારપરિભોગાત્ । અન્યત્ પ્રાગ્વત્ ।
ચતુર્ણાં પુનઃ સ્ત્રીપુરુષજીવિતમનૈન્દ્રિયાણાં દ્વયોરર્થયોઃ । સ્ત્રીપુરુષેન્દ્રિયયોસ્તાવત્- સત્ત્વભેદસત્ત્વવિકલ્પયોઃ । સત્ત્વભેદઃ સ્ત્રીપુરુષ ઇતિ । વિકલ્પભેદો ઽપિ સંસ્થાનવચનગમનાદિ પ્રાગ્વત્ । સંક્લેશવ્યવદાનયોર્વા । તદ્વિયુતવિકલ્પાનાં સંવરાસંવરાદીનિ ન ભવન્તિ । તદ્વતાં તુ સંવરફલપ્રાપ્તિઃ ।
જીવિતેન્દ્રિયમનૈન્દ્રિયયોરપ્યર્થદ્વયે પૂર્વવત્ ॥
સ્વાર્થવિજ્ઞાન એવાન્ય આહુઃ પણ્ડિતમાનિનઃ

કોશકારાદયઃ પુનરાહુઃ- "સ્વાર્થોપલબ્ધાવેવ ચક્ષુરાદીનાં પઞ્ચાનામાધિપત્યમ્ ।" તદેતદ્વૈભાષિકીયમેવ કિઞ્ચિદ્ગૃહીતમ્ । નાત્ર કિઞ્ચિત્ કોશકારકસ્ય સ્વકર્ષસ્વકં દર્શનમ્ । વૈભાષૈરેવ સ્વાર્થોપલબ્ધિરુક્તેતિ ॥
દાર્ષ્ટાન્તિકસ્ય હિ સર્વમપ્રત્યક્ષમ્ । પઞ્ચાનાં વિજ્ઞાનકાયાનામતીતવિષયત્વાદ્યદા ( જૈનિ_48 ) ખલુ ચક્ષૂરૂપે વિદ્યેતે તદા વિજ્ઞાનમસત્ । યદા વિજ્ઞાનં સત્, ચક્ષૂરૂપે તદાસતી, વિજ્ઞાનક્ષણસ્થિત્યભાવે સ્વાર્થોપલબ્ધ્યનુપપત્તેશ્ચ ॥
ક્લેશોત્પત્તૌ સુખાદીનાં શ્રદ્ધાદીનાં ગુણાપ્તિષુ ।
સુખાદીનામપિ પઞ્ચાનામિન્દ્રિયાણાં રાગાદિક્લેશોત્પત્તાવાધિપત્યમ્ । યથોક્તમ્- "વેદનાપ્રત્યયા તૃષ્ણા" ઇતિ । "સુખાયાં વેદનાયાં રાગો ઽનુશેતે" ઇતિ વિસ્તરઃ । શ્રદ્ધાદીનાં પુનરષ્ટાનાં સર્વગુણોત્પત્તૌ પ્રભુત્વમિતિ ।
વૈભાષાઃ પુનરાહુઃ "સંક્લેશવેદનાભિઃ" । તથા હ્યુક્તમ્- "સુખાયાં વેદનાયાં રાગો ઽનુશેતે" ઇતિ વિસ્તરઃ ।
વ્યવદાને શ્રદ્ધાદીનાં પઞ્ચાનાં તૈઃ ક્લેશાન્ વિષ્કમ્ભ્ય માર્ગોત્પાદનાત્ । યથોક્તમ્- "શ્રદ્ધેષીકાસંપન્નો બલધૈર્યસ્મૃતિદૌવારિકસંપન્નઃ સમાહિતચિત્તો વિમુચ્યતે પ્રજ્ઞાશસ્ત્રેણાર્યશ્રાવકઃ સર્વાણિ સંયોજનાનિ સંછિનત્તિ" ઇત્યાદિ ।
અનાજ્ઞાતમાજ્ઞાસ્યામીન્દ્રિયાદીનાં તુ ત્રયાણામુત્તરોત્તરાઙ્ગભાવે નિર્વાણે ચાધિપત્યમિતિ ॥
કઃ પુનરેષામિન્દ્રિયાણામનુક્રમઃ ? બ્રૂમઃ-
ફલસંક્લેશસંભારવિશુદ્ધિત્વાદનુક્રમઃ

પ્રાક્કર્મ ફલં તાવદષ્ટૌ વિપાકજત્વાત્તસ્માત્તાનિ પૂર્વમુક્તાનિ । તસ્મિન્ વિપાકે સતિ સંક્લેશસુખાદિભિઃ । પઞ્ચભિર્માર્ગસંભારશ્રદ્ધાદિભિઃ । વિશુદ્ધિરનાસ્રવૈસ્ત્રિભિઃ ॥
કસ્માત્ પુનર્દ્વાવિંશતિરેવ યથા પરિકીર્તિતાન્યુક્તાનિ ન ભૂયાંસિ નાલ્પીયાંસીતિ ? તદપદિશ્યતે-
સત્ત્વાખ્યા સત્ત્વવૈચિત્ર્યં ધૃતિઃ ક્લેશોદ્ભવશ્ચ યૈઃ ।
માર્ગોપાયઃ ફલપ્રાપ્તિસ્તેષામિન્દ્રિયતા મતા

સત્ત્વાખ્યા ખલુ પ્રવર્તતે ચક્ષુરાદિષુ મનઃપર્યન્તેષુ ષટ્સુ । એતદ્ધિ મૌલસત્ત્વદ્રવ્યમ્ । સત્ત્વવૈચિત્ર્યં દ્વાભ્યાં સ્ત્રીપુરુષેન્દ્રિયાભ્યામ્ । ધૃતિર્જીવિતેન્દ્રિયેણ । ક્લેશોદ્ભવઃ પઞ્ચભિર્વેદનાભિઃ । માર્ગોપાયઃ શ્રદ્ધાદિભિઃ । ફલપ્રાપ્તિસ્ત્રિભિરન્ત્યૈઃ । ઇત્યેતસ્માદેષામિન્દ્રિયતા મતા ॥
સ્પર્શાશ્રયોદ્ભવાધારસંભોગત્વાચ્ચતુર્દશ ।
સ્વર્ગાપવર્ગહેતુત્વાત્ તદન્યદ્વેન્દ્રિયાષ્ટકમ્