Abhidharmadīpa with auto (with commentary) · Verses 561-580
hiṃsānṛtalobhādayo hi doṣāḥ kugatigamanahetavo na svargāpavargagamanopāyāḥ | śāstracoditā hiṃsā nādharma iti cet | na | śāstralakṣaṇāparijñānāt | katham ? yasmāt
yuktārthacodanād duḥkhatrāṇāddoṣānuśāsanāt /
śāstramityucyate 'to 'nyajjñeyaṃ vātikabhāṣitam
yatkhalu pramāṇatrayaviruddhārthaṃ vākyam, yacca pāpakebhyaḥ karmebhyaḥ kugatigamanahetubhyo nivāraṇena trāyate, yacca rāgadveṣamohānanuśāsti tadvākyaṃ ( Jaini_418 ) śāstramityucyate | nānyaditi | tasmādanyadanāptavacanam | na | vedamantrāṇāṃ viṣopaśamanasāmarthyadarśanāt | pratyakṣaṃ hi pramāṇaṃ balīyastatpūrvake ca dve pramāṇe trayīdharmābhihite pramāṇamiti | tatredaṃ pratyucyate-
pārasīkādimantrāṇāṃ viṣotsadabalaṃ kvacit /
dṛśyate na tu sarvasminnariṣṭādyanivartanāt
dṛṣṭaṃ hi sāmarthyaṃ pārasīkaśabarakāpālikādimantrāṇāmapi na tu tairmantraiḥ pāpanāśo 'bhyupagabhyate bhavadbhiḥ, na ca sarvasya viṣamaṃ praśamayanti; tadgatāriṣṭādinā maraṇadarśanāt | yadi ca śāstracoditā hiṃsā mantrasāmarthyāddharmāṅgaṃ sampadyate kasmānna mantrasāmarthyādeva paśuṃ ghātayati ? kiṃ śastrapātanagalāmreḍakādyupakramānuṣṭhānena ? mantrasāmarthyādeva ca piṣṭakṛtapuroḍāśānāṃ svargagamanahetorapūrvasyābhivyaktirbhavatvalaṃ paśvādivadheneti | dṛṣṭaṃ ca mantrāṇāṃ viṣopaśamane sāmarthyaṃ na tu vināhārapānādibhiḥ kṣuttṛṣṇapraśamanādiṣu | evaṃ mantrāṇāṃ viṣopaśamane sāmarthyaṃ bhavatu | mā bhūtpāpavināśana iti |
yadapyucyate bhavadbhiḥ | vaitānakarmānuṣṭhātāro brāhmaṇā eva mokṣavartmanyadhikriyante netare varṇā iti tadapi ḍimbhābhihitameva satāṃ pratibhāti | yasmāt |
rāgādyairdūṣyate cittaṃ śraddhādyaiśca viśudhyate /
viprasyāpi yatastasmād guṇavāneva mucyate
tadyathauṣadhaṃ viśuddhakoṣṭhasyaivārogyaṃ janayati nolbanavātādidoṣasya | tasmādbhavyajātīyaḥ śraddhādiguṇaparibhāvitātmā kumbhakāro 'pi mokṣavartmanyadhikriyate | na caturvedo rāgadveṣamohādidoṣorarīkṛtacittabhūmiriti | alamatiprasaṅgena prakṛtameva prastūyatām | tadidamārabhyate-
śuddhaṃ caturvidhaṃ hānabhāgīyādi yathākramam /
nyūnatulyabalotkṛṣṭanirmalānuguṇaṃ hi tat
caturvidhaṃ khalu śuddhakaṃ hānabhāgīyaṃ sthitibhāgīyaṃ viśeṣabhāgīyaṃ nirvedhabhāgīyam evamārupyamanyatra bhavāgrāt | taddhi trividhaṃ viśeṣabhāgīyaṃ hitvā ||
kiṃ punareṣāṃ lakṣaṇam ?
kleśasvoparimasthānanīrajaskānuvarti vā /
yathākramaṃ khalu kleśotpattyanuguṇaṃ hānabhāgīyaṃ, svabhūmyanuguṇaṃ sthitibhāgīyamūrdhvabhūmyanuguṇaṃ viśeṣabhāgīyamanāsravānuguṇaṃ nirvedhabhāgīyam | tasmādanāsravamutpadyate |
athaiṣāṃ caturṇāṃ kati kasmādanantaramutpadyante ?
dve trīṇi trīṇi ca dve vā hānapakṣyādyanantaram
hānabhāgīyasya khalvanantaraṃ dve utpadyete hānasthitibhāgīye | sthitibhāgīyasya trīṇyanyatra nirvedhabhāgīyāt | viśeṣabhāgīyasyāpi trīṇyanyatra hānabhāgīyāt | nirvedhabhāgīyānantaraṃ tadevaikamiti ||
vyutkrāntakasamāpattirarhato 'kopyadharmaṇaḥ /
sa khalveṣārhato 'kopyadharmaṇa eva niṣkleśatvātsamādhivaśitvācca | dṛṣṭiprāptasya yadyapi tīkṣṇendriyatvātsamādhau vaśitvaṃ na tu niṣkleśā santatiḥ | samayavimukto yadyapi niṣkleśo na tvasya samādhau vaśitvamiti |
kathaṃ punariyamutpādyate ?
tatprayogo dvidhā bhūmirgatvāgamyajigīṣayā
dharmabhūmyutkrameṇāṣṭau śuddhakākhyādanāsravam /
śuddhakācca tṛtīyaṃ svaṃ niṣṭhā śuddhācca nirmalam
'gatve'tyanulomamaṣṭau bhūmīḥ samāpadya | 'āgamye'ti pratilome samāpadya | 'dvidhe'ti sāsravānāsravā | 'jigīṣaye'ti jayaṃ cikīrṣandharmabhūmyutkrameṇa jetukāmaḥ | śuddhakādanāsravaṃ 'śuddhakācca tṛtīyaṃ svaṃ |'; 'niṣṭhā'; tu śuddhādanāsravam | sa khalvevaṃ vijityānāsravāśca sapta paścātsāsravā prathamāddhyānātsāsravaṃ tṛtīyaṃ samāpadyate | tasmādākāśānantyāyatanaṃ tasmādākiñcanyāyatanamevaṃ punaḥ pratilomaṃ nirjityānāsravā apyekavilaṅghitā anulomaṃ pratilomaṃ ca samāpadyate | eṣa prayogo vyutkrāntasamāpatteḥ |
yadā tu prathamāḥ sāsravāḥ tṛtīyamanāsravaṃ dhyānaṃ samāpadyate tasmātsāsravamākāśānantyāyatanaṃ tasmādanāsravākiñcanyāyatanamevaṃ punaḥ pratilomam | tadā visabhāgatṛtīyadravyagamanādabhiniṣpannā bhavati | ativiprakṛṣṭatvānna caturthaṃ samāpadyate | tāṃ ca triṣu dvīpeṣu samāpadyate ||
svordhvā evopajanyante dhyānārūpyabhavaḥ śubhāḥ /
bhavāgrasthastvagatyādau nirmalāmavalambate
bhavāgraṃ bhavāgre ca saṃmukhīkriyate | adhaśca yāvatkāmadhātorevaṃ śeṣāṇi svasyāṃ ca bhūmāvadhaśceti | ūrdhvo papanno nādharāṃ samāpattiṃ saṃmukhīkaroti vaiyarthyāt | na hi tatrānāsravo mārgo 'sti saṃsāramūlatvāt | na ca vinānāsraveṇa mārgeṇa tatratyāḥ kleśā hantuṃ śakyante | caitanyarūpaṃ puruṣamālambya tadvairāgyamiti cet | na | yuṣmatpuruṣasya kriyāvattve sattvānekatvaikatvopapatteḥ saṃsargidharmitvopapatteḥ buddhivaditi vijñānajñānopalabdhe ca..............................................ti ||
kasya punardhyānasya prāptyā kataradbhāvyate ? tadanukramyate-
bālādyadhyānasaṃprāptau laukikasyaiva bhāvanā /
yadā khala pṛthagjanaḥ prathamaṃ dhyānaṃ labhate tadāsyānāgataṃ laukikameva bhāvyate |
ūṣmādivarjye cālabdhe dhyānāntarasamudbhave
caramabhavikasyoṣmādivarjite '.....................gikasvā(?)nucitam | tatra dhyānāntare prathamaṃ sāsravameva bhāvyate | ucite tu vairāgyalabdhatvānna bhāvyate | ūṣmagatādiṣu tu na bhāvyate | tānyeva dhyānāntarasaṃgṛhītāni bhāvyante prathamaṃ nānāgamyam ||
vītarāgasya cālabdhe pūrvasāmantake tathā /
vītarāgasyānāgamye 'pyalabdhe 'nucite prathamaṃ bhāvyate......................a nāgamyasaṃgṛhītāni bhāvyante na prathamāryamārgasādṛśyāt |
viraktasya tu pūrvasya nirmalasyaiva bhāvanā
vītarāgasya tvāryasya prathamasyānāsravasyaiva bhāvanānyāme vā 'bhisamayāntikakṣaṇavarjyeṣu anāsravameva bhāvyate | śaikṣasya ca dvābhyāṃ kṣaṇābhyāmakṣavivardhane bhavāgre ca saptadaśasu .................. | evaṃ navaprakāratayākopyaprativedhe tatpṛṣṭhe ca yatkiñcidbhāvanāmayaṃ saṃmukhīkarotyalabdhaṃ tatrānāsravameva prathamaṃ bhāvyate nobhayabhāvanocyate ||
nyāmamārgānvayajñāne śaikṣasyākṣavivardhane /
ānantaryāhvaye mārge dṛṅmārge dvādaśakṣaṇāḥ
bhavāgrasya ca vairāgye kṣayajñānavivarjite /
ākopyā ................................
āryasya kāmavairāgye carame muktivartmani /
jñānatraye trayākhye ca nyāme 'nāgamyavarjite
śaikṣasya rāgiṇaḥ pūrvatribhūmīndriyavardhane /
prayogamuktimārgeṣu kāmādyadhyānajasya ca
dvividhārhatvasaṃprāptau muktivartmani paścime /
viraktānāṃ ca śaikṣāṇāmavyagrānyatribhūjaye
bhāvanā dvividhasyāpi
........................su sāsravānāsravasyāpi prathamasya dhyānasya bhāvanā bhavatīti |
nobhayasya tu bhāvanām /
anāgamyāśraye nyāma tadbhāgīyodbhavādiṣu
yadyanāgamyaṃ niḥśrito niyāmamavakrāmati, tasyānāgamyameva bhāvyate na tu prathamaṃ dhyānaṃ kiñcidapi bhāvyate | yadā khalvapyanāgamyānirvedhabhāgīyānyutpādayati................bhāvanayā bhāvyate na tu prathamaṃ dhyānaṃ darśanamārgasādṛśyādityāviṣkṛtametaditi ||
dvitīyādiṣvanenaiva vidhinābhyuhya yuktitaḥ /
abhidharmanayajñāne jñeyānāgatabhāvanā
dvitīyādiṣu khalvadhidhyāneṣvanayaiva prathamadhyānānāgatābhāvanānītyā tatra yuktimanusaratā yathātantrama............ |
dhyānaṃ kasya kimālambanamityata idamanukramyate |
sāsvādaḥ svabhavālambaḥ śubhaṃ dhyānaṃ samantadṛk /
ārupyāḥ kuśalā maulā nādholokāvalambinaḥ
āsvādanāsraṃprayuktaḥ svabhūmikaṃ bhavamālambate sāsravaṃ vastvityarthaḥ | nādharāṃbhūmimālambate vītarāgatvānnottarāṃ tṛṣṇāparicchinnatvāt | nānāsravaṃ kuśalatvaprasaṅgāt | kuśalaṃ tu dhyānaṃ śuddhakamanāsravaṃ vā sarvālambanaṃ yatkiñcidasti saṃskṛtamasaṃskṛtaṃ vā | maulānāṃ tu kuśalārūpyāṇāmadhobhūmikaṃ ca sāsravaṃ vastu nālambanam | svabhūmyordhvabhūmyālambanatvāt | anāsravaṃ tvālambanam | sarvānvayajñānapakṣo na dharmajñānapakṣo nādhobhūminirodhaḥ | sāmantakānantaryamārgāṇāṃ tvadharābhūmirālambanam ||
eṣāñca punastrividhānāṃ dhyānārūpyāṇām
dhyānārūpyaiḥ prahīyante nirmalairmānaso malāḥ /
adhobhūmestu labhyante sāmantairapi śuddhakaiḥ
anāsraveṇaiva dhyānārūpyeṇa kleśāḥ prahīyante na kuśalena | kuta eva kliṣṭena ? vītarāgavannādhaḥ prahīyante tasyaiva tadapratipakṣatvāt, na svabhūmau ( Jaini_423 ) viśiṣṭarataratvānnorddhvamiti | dhyānārūpyasāmantakena śuddhakenāpi kleśāḥ prahīyante 'dhobhūmipratipakṣatvāt ||
punaśca | sarvaṃ samādhiṃ saṃkalayya trayaḥ samādhaya uktāḥ sūtre-
savitarkavicārādyāstrayaḥ proktāḥ samādhayaḥ /
dhyānāntare sa cārodhaḥ sadvayo 'nyatra nirdvayaḥ
Original text: Abhidharmadīpa with auto(?)entary Vibhāṣāprabhāvṛtti · Edition: P.S. Jaini. Abhidharmadīpa with Vibhāṣāprabhāvṛtti, Patna 1959 (Tibetan Sanskrit Works Series, 4). · Data entry members of the Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0