Language

ENहिગુ
Scripture Library

Abhidharmadīpa with auto (with commentary) · Verses 541-560

541

prathamadhyānasāmantaṃ hitvānyāni sapta sāmantāni dviprakārāṇyanyatrānāsravāt | prathamadhyānasāmantakaṃ tu triprakāram | kecittu āsvādanāsaṃprayuktaṃ necchanti | tadvad dhyānāntarikā tridheti vartate | yattatrākliṣṭaṃ tadadharāśrayaṃ dravyamiti ||
kiṃ punareṣāmāsvādanādisaṃprayuktānāṃ trayāṇāṃ lakṣaṇam ? ucyate-
āsvādavatsatṛṣṇaṃ yacchaddhakaṃ laukikaṃ matam /
ado(dho?)dhvastaṃ tadāsvādyamatilokamanāsravam

542

yatkhalu satṛṣṇaṃ tadāsvādanāsaṃprayuktamityucyate | tṛṣṇāyā āsvādaparyāyatvāt | yattu na saṃprayuktaṃ tadapi tṛṣṇāsahagatatvādāsvādavadityucyate tṛṣṇayaikaphalatvāt | yattu sāsravaṃ kuśalaṃ samāpattidravyaṃ tacchuddhakamākhyāyate | kleśamalāsaṃparkādalobhādiśukladharmayogācca |
tadetacchuddhakaṃ tasyāsvādanāsaṃprayuktasyāsvādyam | tena hi tatsamanantarātītamāsvādyate | yenāsvādayati tamāpanno yadāsvādayati tasmādvyutthitaḥ | anyonyasaṃsargāddhi tṛṣṇāsamādhyornnāmanirvṛtiḥ | tṛṣṇāvaśātsamādherāsvāda nāma, samādhivaśāttṛṣṇāyāḥ dhyāna nāma, anyathā vipratiṣiddhaṃ syāt | na hi kaścittṛṣṇāṃ samāpadyate, na ca samādhināsvādayatoti | lokottaraṃ tu samāpattidravyamanāsravamityucyate ||
āsāṃ punaḥ samāpattīnāṃ dhyānānyevāṅgavarti nārūpyāḥ | kati punaḥ kasya dhyānasyāṅgāni ? tadidaṃ prastūyate-
aṅgānyādye śubhe pañca vitarkaścittasūkṣmatā /
prītiḥ sukhaṃ samādhānaṃ kliṣṭaṃ sukhavivarjitam

543

prathame tāvacchubhe dhyāne pañcāṅgāni vitarkavicāraprītisaukhyasamādhayaḥ | kliṣṭe catvāri sukhaṃ hitvā ||
sādhyātmasaprasādāstu sukhaprītisamādhayaḥ /
dvitīye 'ṅgāni catvāri kliṣṭe śraddhā sukhādṛte

544

dvitīye kuśale dhyāne catvāryaṅgāni | ādhyātmasaṃprasādaḥ prītiḥ sukhaṃ cittaikāgratā ca kliṣṭe dve śraddhā sukhaṃ hitvā ||
tṛtīye pañcame prajñā smṛtyupekṣā sukhaṃ sthitiḥ /
kliṣṭe tvaṅgadvayaṃ jñeyaṃ samādhirvedanāsukham

545

tṛtīye śubhe dhyāne upekṣā smṛtiḥ saṃprajñānaṃ sukhaṃ samādhiśca | kliṣṭe tu dve 'samādhirvedanāsukham'; ||
antye catvāryupekṣe dve samādhiḥ smṛtireva ca /
kliṣṭe dhyāne caturthe tu dve aṅge vedanā sthitiḥ

546

caturthe khalu dhyāne śubhe catvāryaṅgāni | aduḥkhāsukhāvedanā upekṣā ca smṛtipariśuddhiḥ samādhiśca | kliṣṭe tu dve vedanā sthitiśca ||
kati punareṣāṃ dravyato bhavanti kati nāmataḥ ?
dravyātmanā daśaikaṃ ca nāmnā tvaṣṭau daśaiva ca /
aṅgānyetāni kathyante catuṣkoṭirataḥ smṛtaḥ

547

dravyataḥ khalvekādaśa bhavanti | prathame dhyānāṅgāni pañca | dvitīye 'dhyātmasaṃprasādo vardhate | tṛtīye samādhivarjyāni vardhante | caturthe tvaduḥkhāsukhāvedaneti |
nanu ca yat tṛtīye dhyāne sukhamuktaṃ tathā prathamadvitīyayoḥ..........
abhidharmadīpe vibhāṣāprabhāyāṃ vṛttau aṣṭamasyādhyāyasya prathamaḥ pādaḥ samāptaḥ ||
aṣṭamādhyāye
dvitīyapādaḥ |
śamathasya ca /
dhyānasāmantakārūpyeṣvaṅgānāmavyavasthitiḥ

548

dhyānasāmantakeṣu khalu vidarśanodṛktā śamatho nyūnaḥ | ārūpyeṣu sarvatra śamatho 'dhikavṛttirvipaśyanā nyūnatarā | vipaśya paśyato saṃjñāyāmiti vacanādaṅginyapi paścāduddeśo bhavati | tataḥ siddhaṃ vipaśyanāḥ ||
yadā khalu catvāryapi dhyānāni vipākaṃ prati neñjante kasmāccaturthamevānejyamucyate ? tatrāpadiśyate-
vitarkacāravidhvaṃsātpraśvāsāśvāsasaṃkṣayāt /
upekṣāveditābhāvādantyamānejyamucyate

549

trīṇi khalvapi dhyānāni señjitānyuktāni bhagavatā vitarkādyapakṣālayogāt | vitarkavicārāśvāsapraśvāsau sukhaduḥkhasaumanasyadaurmanasyānītyaṣṭāpakṣālāḥ | taiścaturthaṃ dhyānamakampyamityuktamabhidharme | vitarkavicāraprītisukhairakampanīyatvādānejyaṃ caturthamuktaṃ sūtre | ābhiprāyikaḥ sūtranirdeśo lākṣaṇikastvabhidharme | tathāhi "sukhaduḥkhayoḥ prahāṇātsaumanasyadaurmanasyayoścāstaṅgamāccaturthaṃ dhyānamupasampadya viharati" ityuktam | abhidharme vitarkavicāraprītisukhānyeveñjitam ||
idamidānīṃ vaktavyam | iha dhyānasamāpattiṣu prathamadvitīyayordhyānayoḥ saumanasyamuktaṃ prītivacanāt | prītirhi saumanasyam | tṛtīye sukhaṃ caturthe upekṣā | tatkiṃmupapattidhyāneṣvapyeṣa eva vedanāniyamaḥ ? netyucyate | kiṃ tarhi ?
ādye prītisukhopekṣā dvitīye tu sukhādṛte /
sukhopekṣe tṛtīye 'ntye upekṣaiva vidiṣyate

550

prathamadhyānopapattau khalu tisro vedanāḥ | sukhaṃ trivijñānakāyikaṃ, saumanasyaṃ manobhaumamupekṣā caturvijñānakāyikī | dviṃtīyadhyānopapattau dve vedane saumanasyopekṣe manobhūmike | nātra sukhamasti pañcavijñānakāyābhāvāt | tṛtīyadhyānopapattau dve vedane manobhūmike | caturthadhyānopapattāvupekṣaiva vedanā vidyata iti ||
nanu ca dvitīyādiṣu dhyāneṣu rūpaśabdaspraṣṭavyānāmupalabdhayaḥ santi vijñaptisamutthāpakaṃ ca cittam | tatkathaṃ tatra trivijñānakāyikā vedanā nāstītyucyate, vitarkavicārau ceti ? naiṣa doṣaḥ | svabhūmikapratiṣedhāt | kutastena tarhi rūpādayo vijñāyante ka yavijñaptiścotthāpyate ? tadapadiśyate-
dṛkchrotrakāyavijñānaṃ vijñaptijanakaṃ tathā /
yadbhūmāvavicārāyāmādyādavyākṛtaṃ tu tat

551

dvitīyadhyānopapannāḥ khalu rūpaśabdaspraṣṭavyānyupalipsavo jigamiṣavo prathamadhyānabhūmikāni cakṣuvijñānādīni trīṇi vijñānāni vijñaptisamutthāpakaṃ ca saṃmukhīkṛtya nirmāṇacittavadupalabhante spandante ceti | tatpunaḥ prathamadhyānabhūmikaṃ cittamavyākṛtameva saṃmukhīkurvanti na kuśalaṃ nyūnenābahumānatvānna kliṣṭaṃ vītarāgatvāt | tadyathā kaścidīśvaro daridramitragṛhaṃ gataḥ | tenāsau suhṛdā sarvasvapradānenopanimantrito mitracittānuvartanayā hīnotkṛṣṭaṃ vastu hitvā yatkiñcid gṛhṇīte tadvaditi | vyākhyātasvarūpāṇi dhyānāni ||
ārūpyāḥ vaktavyāḥ | tadārabhyate-
khanimittodgrahākṛṣṭaḥ proktānantamanaskṛtiḥ /
visarvarūpa ārūpya ākāśānantyasaṃjñakaḥ

552

anantākāśanimittodgrahaḥ tatsaṃjñāpravṛttinimittaṃ paścāttu catuḥskandhālambanāstadanyatamālambanā anyadharmālambanā vā manaskārāḥ saṃmukhībhāvaṃ gacchanti | uktaṃ hi bhagavatā- "sarvvaśo rupasaṃjñānāṃ samatikramātpratidhasaṃjñānāmastagamānnānātvasaṃjñānāmamanasikārādanantamākāśamānantyayāyatanamupasampadya viharati" iti |
kaḥ punarāsāṃ tisṛṇāṃ rūpādisaṃjñānāṃ viśeṣaḥ ? prapañcarūpasaṃjñābhiratra viśeṣo boddhavyaḥ | tadasmādāgamādvividhādyā rūpārūpyaskandhāḥ saṃgṛhītāḥ | tatra samāpattilakṣaṇā cittānuparivartinā śīlena viyutā śeṣenopapatti lakṣaṇāt | ta eta ārūpyāḥ prathamārūpyasāmantakaṃ hitvā vibhūtarūpasaṃjñā bhavanti | prathamasāmantakaṃ tu caturthadhyānāvidūṣitavṛttitvādgāḍhabandha miti | atastadekaṃ na vibhūtarūpasaṃjñākhyaṃ labhate |
kathaṃ punarnirdhāryate nārūpyeṣu rūpamastīti ? āgamādyuktitaśca | ( Jaini_413 ) āgamastāvat- "sarvaśo rūpasaṃjñānāṃ samatikramāt" ityāviṣkṛtamidam | anyadāptavacanam- "arūpiṇaḥ santi sattvāḥ" iti | īṣadrūpatvādarūpiṇonudarā kanyāvaditi cet | na | sarvaśa ityapadeśāt, niḥsaraṇokteśca | uktaṃ hi "rūpāṇāṃ niḥsaraṇamārūpyāḥ" iti | yathā hi "yat kiñcidabhisaṃskṛtamabhisaṃviditaṃ nirodhastasya niḥsaraṇam |" nirodhe khalu sarvasaṃskṛtaviyogo 'myupagamyate | na hi mūrtivigrahalakṣaṇo mokṣaḥ tatpravṛttinirodhitvāt |
yuktirapi | rūpāśrayādīnyavadhūya svodvegamukhena tadāśrayāddasyūpadrutatadviyuktadeśāśrayavat | uktastarhyārūpyebhyo rūpiṣūpapadyamānānāṃ rūpamutpadyate hetupratyayādhipatipratyayabalāt, nāmarūpasyānyonyahetutvācca | tatra sabhāgavipākahetvoreva tayorapyastitvāt kāraṇatvaṃ rūpapratyayena ca vijñānotpattidarśanāt, cittaviśeṣotpādāt mahābhūtendriyaprasādādirūpotpattidarśanāccānyonyahetutvasiddhiḥ ||
uktaḥ prayogaprathamārupyaḥ | dvitīyo 'pyucyate-
tadvaccittavibhutvekṣī vijñānānantyalakṣaṇaḥ /
ākāśānantyasaṃjñādveṣī tadālambanānantyavijñānādhimokṣābhimukhabuddhiranantaṃ vijñānānantyāyatanamupasampadya viharati | atrāpi paścāccatuḥskandhālambanāstadanyataskandhālambanā śāśvatadharmālambanāśca manaskārāḥ saṃmukhībhavanti | tadvikṣiptasaṃjñakaḥ
vijñānānantyadveṣī ca akiñcanyāhvayaḥ punaḥ

553

sa khalu yogī vijñānānantyasaṃjñādveṣī tatrākiñcanasaṃjñitvādākiñcanyāyatanamupasampadya viharati | athavā nāsti kiñciṃdupekṣāprayoganiṣpattirākiñcanyāyatanamityucyate | anantākāraudārikadarśano hi tadviveke saṃjñāvimokṣaḥ pravartate | ata evākiñcanyāyatanaṃ paramopekṣetyucyate | yasmāttatrānantākārānabhisaṃcetanā cetaso 'nābhogatā saṃtiṣṭhate ||
tadvittūcchedaśaṅkī ca na saṃjñāsaṃjñasaṃjñakaḥ /
sa khalu saṃkṣiptāmapi vibhutvasaṃjñāṃ saṃjñāśalya iti kṛtvā tāmalpāmapi vispaṣṭaparicchinnarūpāṃ saṃjñāmutsṛjyocchedaśaṅkī ca vispaṣṭarūpāṃ satīṃ naivasaṃjñaṃ nāsaṃjñamupasampadyate | ato naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanaṃ samāpadyate | na saṃjñāveditanirodhaṃ nāpi vispaṣṭāṃ pūrvasamāpattisaṃjñām | sarvaiṣu cārūpyeṣu
ādau tathā prayuktatvāt tatsaṃjñā vyapadiśyate

554

na tu tanmātrasaṃjñā evārūpyā ityāviṣkṛtametatpūrvameveti | vyākhyātāni maulānyaṣṭau samāpattidravyāṇi ||
sāmantakānāṃ punarādidhyānasāmantakasyānāgamyākhyasya kiṃ rūpam ? tadapadiśyate-
savitarkavicāraṃ yatsāpekṣaṃ sānuvartakam /
cittamāryetarākāraṃ tadānāgamyamucyate

555

yatkhalu prathamamauladhyānapraveśopāyacittaṃ savitarkaṃ savicāramupekṣāvedanāsaṃprayuktaṃ sānuparivartakaṃ...............
......abhidharmadīpe vibhāṣāprabhāyāṃ vṛttau aṣṭamasyādhyāyasya dvitīyapādaḥ || .......
aṣṭamādhyāye
tṛtīyapādaḥ | ......
..........vyutkrāntakasamāpattiṃ, samāpadyante tadapadiśyate-
catvāro dhyāyinaḥ proktāścaturdhyānavidarśanāt /
sampadvipattisaṃjñāyā hānapakṣyādivedinaḥ

556

catvāro hi dhyāyino bhagavatoktāḥ | "teṣāmekaḥ samāpattau vipattisaṃjñī, dvitīyo vipattau sampattisaṃjñī, tṛtīyaḥ sampattau sampattisaṃjñī, caturtho vipattau vipattisaṃjñī" iti | ete hānasthitiviśeṣotkarṣadhyānabhedadarśanayogāt catvāro bhavanti ||
kaḥ punarayaṃ dhyātā kāni vā dhyānadhyeyadhyānaphalāni ? tadāviṣkriyate-
dhyātā proktastathā dhyeyaṃ dhyānaṃ dhyānaphalaṃ tathā /
sarvametaccatuṣṭayaṃ pūrvameva vistareṇābhihitam | bhavatastu
asiddheruktadoṣatvānnāstyātmādicatuṣṭayam

557

na hi tavaitaccatuṣṭayaṃ siddham aupaniṣadasāṃkhyavaiśeṣikādiparikalpitapramātṛpramāṇaprameyapramāṇaphalāni pūrvamevoktadoṣāṇi ||
kiṃ punaḥ karmānuṣṭhānānmokṣo bhavati, āhosvijjñānānuṣṭhānāditi ? tatra brūmaḥ-
karmānuṣṭhānato mokṣo jñānānuṣṭhānatastathā /
vyāpāre sati sadbhāvādyāthātmyāvagamepi ca

558

trīṇi khalu karmāṇi | dānaśīlabhāvanākhyānyanuṣṭhāya daśa ca jñānāni dharmasvasāmānyalakṣaṇasaṃmohapratipakṣabhūtānyanuṣṭhāya paraṃ brahma prāpnoti nānyatheti | tadetadāviṣkriyate-
karma tvatra dvidhā jñeyaṃ puṇyāpuṇyakriyākriye /
tatra khalu
puṇyakriyā tridhā proktā viratistadvidhoditā

559

karmādicintāyām ||
jñānaṃ tu naiṣṭhikaṃ jñeyaṃ yathāpūvaṃmudāhṛtam /
ato 'nyadbhajate yastu khalīnaṃ carvayatyasau

560

yastu manyate paśvādyālaṃbhanādibhiḥ karmabhiḥ bhoktṛbhogyāntaraparijñānādibhiśca mokṣo bhavati sa vaktavyaḥ 'khalīnaṃ carvayati |'; yasmāt
parapīḍāpravṛttatvādvadhalobhānṛtādayaḥ /
apāyahetavo jñeyāḥ śreyodvāravibandhinaḥ

Original text: Abhidharmadīpa with auto(?)entary Vibhāṣāprabhāvṛtti · Edition: P.S. Jaini. Abhidharmadīpa with Vibhāṣāprabhāvṛtti, Patna 1959 (Tibetan Sanskrit Works Series, 4). · Data entry members of the Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc