Language

ENहिગુ
Scripture Library

Abhidharmadīpa with auto (with commentary) · Verses 581-597

581

"savitarkaḥ savicāraḥ samādhiḥ avitarko vicāramātro 'vitarko 'vicāraḥ" iti | tatra dhyānāntaraṃ tāvadavitarko vicāramātraḥ | satatodhaḥ savitarkaḥ savicāraḥ samāviḥ | paratastvavitarko 'vicāraśca ||
punaḥ
sāsravānāsravaścānya ekādaśabhuvastrayaḥ /
āryākāramatidyotāḥ śūnyatādyaḥ samādhayaḥ

582

śūnyatābhidheyaḥ samādhirapraṇihita animittaśca tṛtīyaḥ ||
katamaiḥ punareta āryākārāḥ..........................vat ṣoḍaśabhirākārairityatastrayo 'pyanityatādiṣoḍaśākāramatidyotāḥ(?) | pratyekaṃ tu
daśāpraṇihitākārāḥ śūnyatāyā dvayaṃ matam /
animitto 'mṛtākāraiścaturbhiḥ saṃpravartate

583

apraṇihitaḥ khalu samādhiranityaduḥkhākārābhyāṃ saṃprayuktaścaturbhiḥ samudayākāraiścaturbhiśca mārgākāraiḥ..............................tānātmākārābhyāṃ saṃprayuktaḥ | animittaḥ samādhirnirodhākāraiścaturbhirnirodhākārādibhiḥ saṃprayuktaḥ ||
vimukterdviprakārāyāḥ prāptaye nirmalāḥ punaḥ /
vimokṣasu(mu ?)khaśabdena ta evāviṣkṛtāstrayaḥ

584

rāgavirāgāccetovimuktiravidyāvirāgāt prajñāvimuktiḥ | tasya vimuktidvayasya.................āviṣkṛtāni | tatra śūnyatāyāḥ saṃprayuktaḥ samādhiḥ śūnyatāsamādhiḥ | na praṇidhatte bhavamityapraṇihitaḥ | daśanimittāpagamādanimittaṃ tadālambanasamādhiranimittaḥ || punaḥ
trayo 'parasamādhyākhyā śūnyatāśūnyatādayaḥ /
teṣāṃ trayāṇāṃ samādhīnāmutsargopāyapradarśanārthaṃ śūnyatāśūnyatādayaḥ trayaḥ samādhayo 'bhidharmebhihitāḥ |
dvayamālambate 'śaikṣaṃ śūnyato 'nityatastathā

585

kṣayamapratisaṃkhyākhyamantyo gṛhṇāti śāntataḥ /
śūnyatādyālambanatvāttannāma aśaikṣaṃ samādhiṃ dvāvaparasamādhī ālambete | śūnyatāśūnyatā aśaikṣaṃ śūnyatāsamādhimālambate śūnyākāreṇa | apraṇihitāpraṇihito 'pyaśaikṣamapraṇihitam anityākāreṇa | na duḥkhato na hetvādito 'nāsravasya atallakṣaṇatvāt | na mārgākārairdūṣaṇīyatvāt | animittānimittatvāt samādhiraśaikṣasyānimittasyāpratisaṃkhyānirodhamālambate | śāntākāreṇānāsravasya pratisaṃkhyānirodhābhāvāt | na nirodhapraṇītaniḥsaraṇākārairanityatānirodhasādhāraṇatvādavyākṛtatvādavisaṃyogācca |
te punarete samādhayaḥ
ekādaśabhuvaḥ sarve sāsravā nṛṣvakopinaḥ

586

tatra sāsravā āryamārgadveṣitvānmanuṣyeṣūtpādyante | akopyasyārhataḥ ekādaśabhuvaśca saptasāmantakāni hitvānyāsvekādaśasu bhūmiṣu kāmadhātvanāgamyadhyānāntaradhyānārūpyeṣu |
punaḥ
samādhibhāvanādhyānaṃ sukhāya prathamaṃ śubham /
darśanāyākṣyabhijñoktā prajñābhedāya yātnikāḥ

587

"catasraḥ khalu samādhibhāvanāḥ | asti samādhibhāvanā āsevitā bhāvitā bahulīkṛtā dṛṣṭadharmavihārāya saṃvartate" iti vistaraḥ | kuśalaṃ khalu ( Jaini_426 ) prathamaṃ dhyānaṃ śuddhakamanāsravaṃ vā dṛṣṭadharmasukhavihārāya samādhibhāvanā | tadadhikatvāt anyānyapi jñeyāni | nāvaśyaṃ samparāyasukhavihārāya, parihīṇordhvopapannaḥ parinirvitatadabhāvāt | divyacakṣurabhijñādarśanāya samādhibhāvanā | prayogajāḥ khalu sarve guṇāstraidhātukānāsravāḥ prajñāprabhedāya samādhibhāvanāḥ ||
yo 'ntyo vajropame dhyāne sarvakleśakṣayāya sā /
yaścaturthe dhyāne vajropamaḥ samādhiḥ sa āsravakṣayāya samādhibhāvanā |
sūtraṃ caitatsamākhyātaṃ buddhenātmopanāyikam

588

ataścaturthameva dhyānamuktamiti ||
abhidharmapradīpe vibhāṣāprabhāyāṃ vṛttau aṣṭamasyādhyāyasya tṛtīyaḥ pādaḥ samāptaḥ ||
aṣṭamādhyāye
caturthapādaḥ |
nirdiṣṭāḥ samādhayaḥ | ataḥ paraṃ samādhisanniśritā guṇā nirdiśyante |
apramāṇāki catvāri maitrī karuṇā muditopekṣā ca | apramāṇāḥ, sattvādhiṣṭhānapravṛtterapramāṇapuṇyanirvartakatvādaprameyeṣu phalahetutvācca |
athāpramāṇānāṃ kaḥ svabhāvaḥ ?
caturṇāmapramāṇānāṃ maitryadveṣastathā kṛpā /
muditā prītirekeṣāmupekṣālobha iṣyate

589

adveṣasvabhāvā maitrī | tathā karuṇā adveṣasvabhāvā | kastarhyetayorapramāṇayorviśeṣaḥ ? ubhayoradveṣātmakatve 'pi maitrī sattvāparityāgavartino dveṣasya pratipakṣo harṣākārapravṛttā ca | karuṇā tāḍanapīḍanābhiprāyavartino dveṣasya pratipakṣo dainyākārapravṛttā ca | ityasti viśeṣaḥ | "somanasyasvabhāvāmuditā" iti paurāṇāḥ | upekṣāpyalobhātmakaiva | eṣo 'pramāṇānāṃ svabhāvaḥ |
kasmāccatvāryeva na nyūnānyadhikāni vā ?
vyāpādasya vihiṃsāyā aratestṛḍdviṣastathā /
pratipakṣo 'yamākhyāto damanārthaṃ svacetasaḥ

590

sūtra uktam- "maitrī āsevitā bhāvitā bahulīkṛtā vyāpādaprahāṇāya saṃvartate | karuṇā vihiṃsāprahāṇāya | aratiprahāṇāya muditā kāmarāgavyāpādaprahāṇāyopekṣā || "
vṛttiḥ punardraṣṭavyā-
sukhādhāne sukhā maitrī duḥkhanāśonmukhī kṛpā /
muditā modanānimnā sattvā ebhyeva paścimā

591

draṣṭavyā vṛttireteṣāṃ
ākārastu punaḥ kathaṃ pratipattavya iti | tadapadiśyate-
ākāraiḥ sukhitādi bhiḥ /
sukhitā vata santu sattvā iti manasi kurvan maitrīṃ samāpadyate | duḥkhitā vata sattvā iti karuṇām | modantāṃ vata sattvā iti muditām | sattvā ityeva manasi kurvannupekṣāṃ samāpadyate mādhyasthyāt |
ebhyastvanyatamenāpi brahmasāyujyamaśnute

592

ebhyo 'pramāṇebhya ekenāpi bhāvitena brahmatvaṃ pratilabhyata iti ||
kimālambanā apramāṇāḥ, kati bhūmikā vetyapadiśyate-
nṛṣu kāmāvalambīni dhyānayormuditāhvayoḥ /
ṣaḍbhaumāni tadanyāni kecidicchanti saptasu

593

maitrīkaruṇāmuditāstrayaḥ kāmāvacarasattvālambanāḥ | upekṣā aniyatā iti | yeṣāṃ tāvadbhāvanāmayānyetāni muditā ca saumanasyendriyaṃ teṣāṃ prathamadvitīyayordhyānayormuditā | nordhvaṃ saumanasyendriyābhāvāt | anyāni trīṇyapramāṇāni ṣaṭsu bhūmiṣvanāgamye dhyānāntare caturṣu dhyāneṣu | kecit punaḥ cintāmayānyapyetāni pramodyaṃ ca prīterdharmāntaraṃ iti teṣāṃ saptabhūmikā | prāmodyasya vedanādvayasaṃyogitvāt | uktānyapramāṇāni ||
atha kati vimokṣāḥ |
vimokṣāḥ kathitā aṣṭau teṣāṃ dvāvaśubhātmakau /
tāvādyadhyānayorantye tṛtīyo 'lobhalakṣaṇaḥ

594

rūpī rūpāṇi paśyatīti prathamo vimokṣaḥ | ādhyātmamarūpasaṃjñī bahirdhā rūpāṇi paśyatīti dvitīyo vimokṣaḥ | śubhaṃ vimokṣaṃ kāyeṇa sākṣātkṛtvopasampadya viharatīti tṛtīyaḥ | teṣāṃ dvāvaśubhasvabhāvau prathamau tadākāratvād bhūmitaśca tau sasāmantakayoḥ prathamadvitīyayordhyānayordhyānāntare ca | sasāmantake caturthe dhyāne śubho vimokṣaḥ | ca cālobhasvabhāva eva na tvaśubhātmakaḥ, tacchubhākārapravṛttatvāt | saparivārāstvete pañcaskandhasvabhāvāḥ ||
catvāraḥ kuśalārūpā vimokṣākhyā samāhitāḥ /
nirodhākhyasamāpattirvimokṣaḥ kathito 'ṣṭamaḥ

595

catvāro 'nye vimokṣāḥ samāhitāḥ kuśalā evārūpyāḥ draṣṭavyāḥ | saṃjñāveditanirodhastvaṣṭamo vimokṣaḥ | vaimukhyārtho hi vimokṣārthaḥ, nirodhasamāpattiḥ; sarvasālambanapravṛttivaimukhyāt ||
tasyāstu saṃmukhībhāvaḥ sūkṣmasūkṣmādanantaram /
trividhaṃ hi bhāvāgrikaṃ cittaṃ saṃjñāsūkṣmasūkṣmākhyabhedāt | etadyathākramamaudārikam | ( Jaini_431 ) ataḥ sūkṣmasūkṣmākhyaṃ bhavāgrānantaraṃ tāṃ samāpattiṃ samāpadyante | tathā samāpannānāṃ tu
vyutthānacittamapyasyāḥ svaṃ śuddhaṃ nirmalaṃ tvadhaḥ

596

sāsravānāsravatvāt | tadvyutthānacittasya sāsraveṇa cedvyuttiṣṭhate bhāvāgrikeṇa | anāsraveṇa cedākiñcanyāyatanabhūmikena ||
athaiva vimokṣāḥ kiṃ viṣayāḥ ?
kāmāvacaradṛśyārthā vimokṣāḥ prathamāstrayaḥ /
kāmāvacaraṃ rūpāvacarameṣāmālambanaṃ yathāyogamaśubhataḥ śubhataśca |
anye tvanvayadhīpakṣasvordhvaduḥkhādyavekṣiṇāḥ

597

ārūpyavimokṣāṇāṃ svabhūmyūrdhvabhūmikaṃ duḥkhamālambanaṃ taddhetunirodhau ca | sarvacānvayajñānapakṣyo mārga ūrdhvādharabhūmisaṃgṛhītaḥ, apratisaṃkhyānirodhaśca | uktā vimokṣāḥ ||
sūtre 'bhibhavasaṃjñākhyaṃ proktamāyatanāṣṭakam /
vimokṣādhikavṛttyetaccittaiśvaryapradarśakam

Original text: Abhidharmadīpa with auto(?)entary Vibhāṣāprabhāvṛtti · Edition: P.S. Jaini. Abhidharmadīpa with Vibhāṣāprabhāvṛtti, Patna 1959 (Tibetan Sanskrit Works Series, 4). · Data entry members of the Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc