અભિધર્મદીપ (ટીકા સહિત) · શ્લોક 561-580

હિંસાનૃતલોભાદયો હિ દોષાઃ કુગતિગમનહેતવો ન સ્વર્ગાપવર્ગગમનોપાયાઃ । શાસ્ત્રચોદિતા હિંસા નાધર્મ ઇતિ ચેત્ । ન । શાસ્ત્રલક્ષણાપરિજ્ઞાનાત્ । કથમ્ ? યસ્માત્
યુક્તાર્થચોદનાદ્ દુઃખત્રાણાદ્દોષાનુશાસનાત્ ।
શાસ્ત્રમિત્યુચ્યતે ઽતો ઽન્યજ્જ્ઞેયં વાતિકભાષિતમ્

યત્ખલુ પ્રમાણત્રયવિરુદ્ધાર્થં વાક્યમ્, યચ્ચ પાપકેભ્યઃ કર્મેભ્યઃ કુગતિગમનહેતુભ્યો નિવારણેન ત્રાયતે, યચ્ચ રાગદ્વેષમોહાનનુશાસ્તિ તદ્વાક્યં ( જૈનિ_418 ) શાસ્ત્રમિત્યુચ્યતે । નાન્યદિતિ । તસ્માદન્યદનાપ્તવચનમ્ । ન । વેદમન્ત્રાણાં વિષોપશમનસામર્થ્યદર્શનાત્ । પ્રત્યક્ષં હિ પ્રમાણં બલીયસ્તત્પૂર્વકે ચ દ્વે પ્રમાણે ત્રયીધર્માભિહિતે પ્રમાણમિતિ । તત્રેદં પ્રત્યુચ્યતે-
પારસીકાદિમન્ત્રાણાં વિષોત્સદબલં ક્વચિત્ ।
દૃશ્યતે ન તુ સર્વસ્મિન્નરિષ્ટાદ્યનિવર્તનાત્

દૃષ્ટં હિ સામર્થ્યં પારસીકશબરકાપાલિકાદિમન્ત્રાણામપિ ન તુ તૈર્મન્ત્રૈઃ પાપનાશો ઽભ્યુપગભ્યતે ભવદ્ભિઃ, ન ચ સર્વસ્ય વિષમં પ્રશમયન્તિ; તદ્ગતારિષ્ટાદિના મરણદર્શનાત્ । યદિ ચ શાસ્ત્રચોદિતા હિંસા મન્ત્રસામર્થ્યાદ્ધર્માઙ્ગં સમ્પદ્યતે કસ્માન્ન મન્ત્રસામર્થ્યાદેવ પશું ઘાતયતિ ? કિં શસ્ત્રપાતનગલામ્રેડકાદ્યુપક્રમાનુષ્ઠાનેન ? મન્ત્રસામર્થ્યાદેવ ચ પિષ્ટકૃતપુરોડાશાનાં સ્વર્ગગમનહેતોરપૂર્વસ્યાભિવ્યક્તિર્ભવત્વલં પશ્વાદિવધેનેતિ । દૃષ્ટં ચ મન્ત્રાણાં વિષોપશમને સામર્થ્યં ન તુ વિનાહારપાનાદિભિઃ ક્ષુત્તૃષ્ણપ્રશમનાદિષુ । એવં મન્ત્રાણાં વિષોપશમને સામર્થ્યં ભવતુ । મા ભૂત્પાપવિનાશન ઇતિ ।
યદપ્યુચ્યતે ભવદ્ભિઃ । વૈતાનકર્માનુષ્ઠાતારો બ્રાહ્મણા એવ મોક્ષવર્ત્મન્યધિક્રિયન્તે નેતરે વર્ણા ઇતિ તદપિ ડિમ્ભાભિહિતમેવ સતાં પ્રતિભાતિ । યસ્માત્ ।
રાગાદ્યૈર્દૂષ્યતે ચિત્તં શ્રદ્ધાદ્યૈશ્ચ વિશુધ્યતે ।
વિપ્રસ્યાપિ યતસ્તસ્માદ્ ગુણવાનેવ મુચ્યતે

તદ્યથૌષધં વિશુદ્ધકોષ્ઠસ્યૈવારોગ્યં જનયતિ નોલ્બનવાતાદિદોષસ્ય । તસ્માદ્ભવ્યજાતીયઃ શ્રદ્ધાદિગુણપરિભાવિતાત્મા કુમ્ભકારો ઽપિ મોક્ષવર્ત્મન્યધિક્રિયતે । ન ચતુર્વેદો રાગદ્વેષમોહાદિદોષોરરીકૃતચિત્તભૂમિરિતિ । અલમતિપ્રસઙ્ગેન પ્રકૃતમેવ પ્રસ્તૂયતામ્ । તદિદમારભ્યતે-
શુદ્ધં ચતુર્વિધં હાનભાગીયાદિ યથાક્રમમ્ ।
ન્યૂનતુલ્યબલોત્કૃષ્ટનિર્મલાનુગુણં હિ તત્

ચતુર્વિધં ખલુ શુદ્ધકં હાનભાગીયં સ્થિતિભાગીયં વિશેષભાગીયં નિર્વેધભાગીયમ્ એવમારુપ્યમન્યત્ર ભવાગ્રાત્ । તદ્ધિ ત્રિવિધં વિશેષભાગીયં હિત્વા ॥
કિં પુનરેષાં લક્ષણમ્ ?
ક્લેશસ્વોપરિમસ્થાનનીરજસ્કાનુવર્તિ વા ।
યથાક્રમં ખલુ ક્લેશોત્પત્ત્યનુગુણં હાનભાગીયં, સ્વભૂમ્યનુગુણં સ્થિતિભાગીયમૂર્ધ્વભૂમ્યનુગુણં વિશેષભાગીયમનાસ્રવાનુગુણં નિર્વેધભાગીયમ્ । તસ્માદનાસ્રવમુત્પદ્યતે ।
અથૈષાં ચતુર્ણાં કતિ કસ્માદનન્તરમુત્પદ્યન્તે ?
દ્વે ત્રીણિ ત્રીણિ ચ દ્વે વા હાનપક્ષ્યાદ્યનન્તરમ્

હાનભાગીયસ્ય ખલ્વનન્તરં દ્વે ઉત્પદ્યેતે હાનસ્થિતિભાગીયે । સ્થિતિભાગીયસ્ય ત્રીણ્યન્યત્ર નિર્વેધભાગીયાત્ । વિશેષભાગીયસ્યાપિ ત્રીણ્યન્યત્ર હાનભાગીયાત્ । નિર્વેધભાગીયાનન્તરં તદેવૈકમિતિ ॥
વ્યુત્ક્રાન્તકસમાપત્તિરર્હતો ઽકોપ્યધર્મણઃ ।
સ ખલ્વેષાર્હતો ઽકોપ્યધર્મણ એવ નિષ્ક્લેશત્વાત્સમાધિવશિત્વાચ્ચ । દૃષ્ટિપ્રાપ્તસ્ય યદ્યપિ તીક્ષ્ણેન્દ્રિયત્વાત્સમાધૌ વશિત્વં ન તુ નિષ્ક્લેશા સન્તતિઃ । સમયવિમુક્તો યદ્યપિ નિષ્ક્લેશો ન ત્વસ્ય સમાધૌ વશિત્વમિતિ ।
કથં પુનરિયમુત્પાદ્યતે ?
તત્પ્રયોગો દ્વિધા ભૂમિર્ગત્વાગમ્યજિગીષયા

ધર્મભૂમ્યુત્ક્રમેણાષ્ટૌ શુદ્ધકાખ્યાદનાસ્રવમ્ ।
શુદ્ધકાચ્ચ તૃતીયં સ્વં નિષ્ઠા શુદ્ધાચ્ચ નિર્મલમ્

ઽગત્વેઽત્યનુલોમમષ્ટૌ ભૂમીઃ સમાપદ્ય । ઽઆગમ્યેઽતિ પ્રતિલોમે સમાપદ્ય । ઽદ્વિધેઽતિ સાસ્રવાનાસ્રવા । ઽજિગીષયેઽતિ જયં ચિકીર્ષન્ધર્મભૂમ્યુત્ક્રમેણ જેતુકામઃ । શુદ્ધકાદનાસ્રવં ઽશુદ્ધકાચ્ચ તૃતીયં સ્વં ।ઽ; ઽનિષ્ઠાઽ; તુ શુદ્ધાદનાસ્રવમ્ । સ ખલ્વેવં વિજિત્યાનાસ્રવાશ્ચ સપ્ત પશ્ચાત્સાસ્રવા પ્રથમાદ્ધ્યાનાત્સાસ્રવં તૃતીયં સમાપદ્યતે । તસ્માદાકાશાનન્ત્યાયતનં તસ્માદાકિઞ્ચન્યાયતનમેવં પુનઃ પ્રતિલોમં નિર્જિત્યાનાસ્રવા અપ્યેકવિલઙ્ઘિતા અનુલોમં પ્રતિલોમં ચ સમાપદ્યતે । એષ પ્રયોગો વ્યુત્ક્રાન્તસમાપત્તેઃ ।
યદા તુ પ્રથમાઃ સાસ્રવાઃ તૃતીયમનાસ્રવં ધ્યાનં સમાપદ્યતે તસ્માત્સાસ્રવમાકાશાનન્ત્યાયતનં તસ્માદનાસ્રવાકિઞ્ચન્યાયતનમેવં પુનઃ પ્રતિલોમમ્ । તદા વિસભાગતૃતીયદ્રવ્યગમનાદભિનિષ્પન્ના ભવતિ । અતિવિપ્રકૃષ્ટત્વાન્ન ચતુર્થં સમાપદ્યતે । તાં ચ ત્રિષુ દ્વીપેષુ સમાપદ્યતે ॥
સ્વોર્ધ્વા એવોપજન્યન્તે ધ્યાનારૂપ્યભવઃ શુભાઃ ।
ભવાગ્રસ્થસ્ત્વગત્યાદૌ નિર્મલામવલમ્બતે

ભવાગ્રં ભવાગ્રે ચ સંમુખીક્રિયતે । અધશ્ચ યાવત્કામધાતોરેવં શેષાણિ સ્વસ્યાં ચ ભૂમાવધશ્ચેતિ । ઊર્ધ્વો પપન્નો નાધરાં સમાપત્તિં સંમુખીકરોતિ વૈયર્થ્યાત્ । ન હિ તત્રાનાસ્રવો માર્ગો ઽસ્તિ સંસારમૂલત્વાત્ । ન ચ વિનાનાસ્રવેણ માર્ગેણ તત્રત્યાઃ ક્લેશા હન્તું શક્યન્તે । ચૈતન્યરૂપં પુરુષમાલમ્બ્ય તદ્વૈરાગ્યમિતિ ચેત્ । ન । યુષ્મત્પુરુષસ્ય ક્રિયાવત્ત્વે સત્ત્વાનેકત્વૈકત્વોપપત્તેઃ સંસર્ગિધર્મિત્વોપપત્તેઃ બુદ્ધિવદિતિ વિજ્ઞાનજ્ઞાનોપલબ્ધે ચ..............................................તિ ॥
કસ્ય પુનર્ધ્યાનસ્ય પ્રાપ્ત્યા કતરદ્ભાવ્યતે ? તદનુક્રમ્યતે-
બાલાદ્યધ્યાનસંપ્રાપ્તૌ લૌકિકસ્યૈવ ભાવના ।
યદા ખલ પૃથગ્જનઃ પ્રથમં ધ્યાનં લભતે તદાસ્યાનાગતં લૌકિકમેવ ભાવ્યતે ।
ઊષ્માદિવર્જ્યે ચાલબ્ધે ધ્યાનાન્તરસમુદ્ભવે

ચરમભવિકસ્યોષ્માદિવર્જિતે ઽ.....................ગિકસ્વા(?)નુચિતમ્ । તત્ર ધ્યાનાન્તરે પ્રથમં સાસ્રવમેવ ભાવ્યતે । ઉચિતે તુ વૈરાગ્યલબ્ધત્વાન્ન ભાવ્યતે । ઊષ્મગતાદિષુ તુ ન ભાવ્યતે । તાન્યેવ ધ્યાનાન્તરસંગૃહીતાનિ ભાવ્યન્તે પ્રથમં નાનાગમ્યમ્ ॥
વીતરાગસ્ય ચાલબ્ધે પૂર્વસામન્તકે તથા ।
વીતરાગસ્યાનાગમ્યે ઽપ્યલબ્ધે ઽનુચિતે પ્રથમં ભાવ્યતે......................અ નાગમ્યસંગૃહીતાનિ ભાવ્યન્તે ન પ્રથમાર્યમાર્ગસાદૃશ્યાત્ ।
વિરક્તસ્ય તુ પૂર્વસ્ય નિર્મલસ્યૈવ ભાવના

વીતરાગસ્ય ત્વાર્યસ્ય પ્રથમસ્યાનાસ્રવસ્યૈવ ભાવનાન્યામે વા ઽભિસમયાન્તિકક્ષણવર્જ્યેષુ અનાસ્રવમેવ ભાવ્યતે । શૈક્ષસ્ય ચ દ્વાભ્યાં ક્ષણાભ્યામક્ષવિવર્ધને ભવાગ્રે ચ સપ્તદશસુ .................. । એવં નવપ્રકારતયાકોપ્યપ્રતિવેધે તત્પૃષ્ઠે ચ યત્કિઞ્ચિદ્ભાવનામયં સંમુખીકરોત્યલબ્ધં તત્રાનાસ્રવમેવ પ્રથમં ભાવ્યતે નોભયભાવનોચ્યતે ॥
ન્યામમાર્ગાન્વયજ્ઞાને શૈક્ષસ્યાક્ષવિવર્ધને ।
આનન્તર્યાહ્વયે માર્ગે દૃઙ્માર્ગે દ્વાદશક્ષણાઃ

ભવાગ્રસ્ય ચ વૈરાગ્યે ક્ષયજ્ઞાનવિવર્જિતે ।
આકોપ્યા ................................

આર્યસ્ય કામવૈરાગ્યે ચરમે મુક્તિવર્ત્મનિ ।
જ્ઞાનત્રયે ત્રયાખ્યે ચ ન્યામે ઽનાગમ્યવર્જિતે

શૈક્ષસ્ય રાગિણઃ પૂર્વત્રિભૂમીન્દ્રિયવર્ધને ।
પ્રયોગમુક્તિમાર્ગેષુ કામાદ્યધ્યાનજસ્ય ચ

દ્વિવિધાર્હત્વસંપ્રાપ્તૌ મુક્તિવર્ત્મનિ પશ્ચિમે ।
વિરક્તાનાં ચ શૈક્ષાણામવ્યગ્રાન્યત્રિભૂજયે

ભાવના દ્વિવિધસ્યાપિ
........................સુ સાસ્રવાનાસ્રવસ્યાપિ પ્રથમસ્ય ધ્યાનસ્ય ભાવના ભવતીતિ ।
નોભયસ્ય તુ ભાવનામ્ ।
અનાગમ્યાશ્રયે ન્યામ તદ્ભાગીયોદ્ભવાદિષુ

યદ્યનાગમ્યં નિઃશ્રિતો નિયામમવક્રામતિ, તસ્યાનાગમ્યમેવ ભાવ્યતે ન તુ પ્રથમં ધ્યાનં કિઞ્ચિદપિ ભાવ્યતે । યદા ખલ્વપ્યનાગમ્યાનિર્વેધભાગીયાન્યુત્પાદયતિ................ભાવનયા ભાવ્યતે ન તુ પ્રથમં ધ્યાનં દર્શનમાર્ગસાદૃશ્યાદિત્યાવિષ્કૃતમેતદિતિ ॥
દ્વિતીયાદિષ્વનેનૈવ વિધિનાભ્યુહ્ય યુક્તિતઃ ।
અભિધર્મનયજ્ઞાને જ્ઞેયાનાગતભાવના

દ્વિતીયાદિષુ ખલ્વધિધ્યાનેષ્વનયૈવ પ્રથમધ્યાનાનાગતાભાવનાનીત્યા તત્ર યુક્તિમનુસરતા યથાતન્ત્રમ............ ।
ધ્યાનં કસ્ય કિમાલમ્બનમિત્યત ઇદમનુક્રમ્યતે ।
સાસ્વાદઃ સ્વભવાલમ્બઃ શુભં ધ્યાનં સમન્તદૃક્ ।
આરુપ્યાઃ કુશલા મૌલા નાધોલોકાવલમ્બિનઃ

આસ્વાદનાસ્રંપ્રયુક્તઃ સ્વભૂમિકં ભવમાલમ્બતે સાસ્રવં વસ્ત્વિત્યર્થઃ । નાધરાંભૂમિમાલમ્બતે વીતરાગત્વાન્નોત્તરાં તૃષ્ણાપરિચ્છિન્નત્વાત્ । નાનાસ્રવં કુશલત્વપ્રસઙ્ગાત્ । કુશલં તુ ધ્યાનં શુદ્ધકમનાસ્રવં વા સર્વાલમ્બનં યત્કિઞ્ચિદસ્તિ સંસ્કૃતમસંસ્કૃતં વા । મૌલાનાં તુ કુશલારૂપ્યાણામધોભૂમિકં ચ સાસ્રવં વસ્તુ નાલમ્બનમ્ । સ્વભૂમ્યોર્ધ્વભૂમ્યાલમ્બનત્વાત્ । અનાસ્રવં ત્વાલમ્બનમ્ । સર્વાન્વયજ્ઞાનપક્ષો ન ધર્મજ્ઞાનપક્ષો નાધોભૂમિનિરોધઃ । સામન્તકાનન્તર્યમાર્ગાણાં ત્વધરાભૂમિરાલમ્બનમ્ ॥
એષાઞ્ચ પુનસ્ત્રિવિધાનાં ધ્યાનારૂપ્યાણામ્
ધ્યાનારૂપ્યૈઃ પ્રહીયન્તે નિર્મલૈર્માનસો મલાઃ ।
અધોભૂમેસ્તુ લભ્યન્તે સામન્તૈરપિ શુદ્ધકૈઃ

અનાસ્રવેણૈવ ધ્યાનારૂપ્યેણ ક્લેશાઃ પ્રહીયન્તે ન કુશલેન । કુત એવ ક્લિષ્ટેન ? વીતરાગવન્નાધઃ પ્રહીયન્તે તસ્યૈવ તદપ્રતિપક્ષત્વાત્, ન સ્વભૂમૌ ( જૈનિ_423 ) વિશિષ્ટરતરત્વાન્નોર્દ્ધ્વમિતિ । ધ્યાનારૂપ્યસામન્તકેન શુદ્ધકેનાપિ ક્લેશાઃ પ્રહીયન્તે ઽધોભૂમિપ્રતિપક્ષત્વાત્ ॥
પુનશ્ચ । સર્વં સમાધિં સંકલય્ય ત્રયઃ સમાધય ઉક્તાઃ સૂત્રે-
સવિતર્કવિચારાદ્યાસ્ત્રયઃ પ્રોક્તાઃ સમાધયઃ ।
ધ્યાનાન્તરે સ ચારોધઃ સદ્વયો ઽન્યત્ર નિર્દ્વયઃ