અભિધર્મદીપ (ટીકા સહિત) · શ્લોક 541-560

પ્રથમધ્યાનસામન્તં હિત્વાન્યાનિ સપ્ત સામન્તાનિ દ્વિપ્રકારાણ્યન્યત્રાનાસ્રવાત્ । પ્રથમધ્યાનસામન્તકં તુ ત્રિપ્રકારમ્ । કેચિત્તુ આસ્વાદનાસંપ્રયુક્તં નેચ્છન્તિ । તદ્વદ્ ધ્યાનાન્તરિકા ત્રિધેતિ વર્તતે । યત્તત્રાક્લિષ્ટં તદધરાશ્રયં દ્રવ્યમિતિ ॥
કિં પુનરેષામાસ્વાદનાદિસંપ્રયુક્તાનાં ત્રયાણાં લક્ષણમ્ ? ઉચ્યતે-
આસ્વાદવત્સતૃષ્ણં યચ્છદ્ધકં લૌકિકં મતમ્ ।
અદો(ધો?)ધ્વસ્તં તદાસ્વાદ્યમતિલોકમનાસ્રવમ્

યત્ખલુ સતૃષ્ણં તદાસ્વાદનાસંપ્રયુક્તમિત્યુચ્યતે । તૃષ્ણાયા આસ્વાદપર્યાયત્વાત્ । યત્તુ ન સંપ્રયુક્તં તદપિ તૃષ્ણાસહગતત્વાદાસ્વાદવદિત્યુચ્યતે તૃષ્ણયૈકફલત્વાત્ । યત્તુ સાસ્રવં કુશલં સમાપત્તિદ્રવ્યં તચ્છુદ્ધકમાખ્યાયતે । ક્લેશમલાસંપર્કાદલોભાદિશુક્લધર્મયોગાચ્ચ ।
તદેતચ્છુદ્ધકં તસ્યાસ્વાદનાસંપ્રયુક્તસ્યાસ્વાદ્યમ્ । તેન હિ તત્સમનન્તરાતીતમાસ્વાદ્યતે । યેનાસ્વાદયતિ તમાપન્નો યદાસ્વાદયતિ તસ્માદ્વ્યુત્થિતઃ । અન્યોન્યસંસર્ગાદ્ધિ તૃષ્ણાસમાધ્યોર્ન્નામનિર્વૃતિઃ । તૃષ્ણાવશાત્સમાધેરાસ્વાદ નામ, સમાધિવશાત્તૃષ્ણાયાઃ ધ્યાન નામ, અન્યથા વિપ્રતિષિદ્ધં સ્યાત્ । ન હિ કશ્ચિત્તૃષ્ણાં સમાપદ્યતે, ન ચ સમાધિનાસ્વાદયતોતિ । લોકોત્તરં તુ સમાપત્તિદ્રવ્યમનાસ્રવમિત્યુચ્યતે ॥
આસાં પુનઃ સમાપત્તીનાં ધ્યાનાન્યેવાઙ્ગવર્તિ નારૂપ્યાઃ । કતિ પુનઃ કસ્ય ધ્યાનસ્યાઙ્ગાનિ ? તદિદં પ્રસ્તૂયતે-
અઙ્ગાન્યાદ્યે શુભે પઞ્ચ વિતર્કશ્ચિત્તસૂક્ષ્મતા ।
પ્રીતિઃ સુખં સમાધાનં ક્લિષ્ટં સુખવિવર્જિતમ્

પ્રથમે તાવચ્છુભે ધ્યાને પઞ્ચાઙ્ગાનિ વિતર્કવિચારપ્રીતિસૌખ્યસમાધયઃ । ક્લિષ્ટે ચત્વારિ સુખં હિત્વા ॥
સાધ્યાત્મસપ્રસાદાસ્તુ સુખપ્રીતિસમાધયઃ ।
દ્વિતીયે ઽઙ્ગાનિ ચત્વારિ ક્લિષ્ટે શ્રદ્ધા સુખાદૃતે

દ્વિતીયે કુશલે ધ્યાને ચત્વાર્યઙ્ગાનિ । આધ્યાત્મસંપ્રસાદઃ પ્રીતિઃ સુખં ચિત્તૈકાગ્રતા ચ ક્લિષ્ટે દ્વે શ્રદ્ધા સુખં હિત્વા ॥
તૃતીયે પઞ્ચમે પ્રજ્ઞા સ્મૃત્યુપેક્ષા સુખં સ્થિતિઃ ।
ક્લિષ્ટે ત્વઙ્ગદ્વયં જ્ઞેયં સમાધિર્વેદનાસુખમ્

તૃતીયે શુભે ધ્યાને ઉપેક્ષા સ્મૃતિઃ સંપ્રજ્ઞાનં સુખં સમાધિશ્ચ । ક્લિષ્ટે તુ દ્વે ઽસમાધિર્વેદનાસુખમ્ઽ; ॥
અન્ત્યે ચત્વાર્યુપેક્ષે દ્વે સમાધિઃ સ્મૃતિરેવ ચ ।
ક્લિષ્ટે ધ્યાને ચતુર્થે તુ દ્વે અઙ્ગે વેદના સ્થિતિઃ

ચતુર્થે ખલુ ધ્યાને શુભે ચત્વાર્યઙ્ગાનિ । અદુઃખાસુખાવેદના ઉપેક્ષા ચ સ્મૃતિપરિશુદ્ધિઃ સમાધિશ્ચ । ક્લિષ્ટે તુ દ્વે વેદના સ્થિતિશ્ચ ॥
કતિ પુનરેષાં દ્રવ્યતો ભવન્તિ કતિ નામતઃ ?
દ્રવ્યાત્મના દશૈકં ચ નામ્ના ત્વષ્ટૌ દશૈવ ચ ।
અઙ્ગાન્યેતાનિ કથ્યન્તે ચતુષ્કોટિરતઃ સ્મૃતઃ

દ્રવ્યતઃ ખલ્વેકાદશ ભવન્તિ । પ્રથમે ધ્યાનાઙ્ગાનિ પઞ્ચ । દ્વિતીયે ઽધ્યાત્મસંપ્રસાદો વર્ધતે । તૃતીયે સમાધિવર્જ્યાનિ વર્ધન્તે । ચતુર્થે ત્વદુઃખાસુખાવેદનેતિ ।
નનુ ચ યત્ તૃતીયે ધ્યાને સુખમુક્તં તથા પ્રથમદ્વિતીયયોઃ..........
અભિધર્મદીપે વિભાષાપ્રભાયાં વૃત્તૌ અષ્ટમસ્યાધ્યાયસ્ય પ્રથમઃ પાદઃ સમાપ્તઃ ॥
અષ્ટમાધ્યાયે
દ્વિતીયપાદઃ ।
શમથસ્ય ચ ।
ધ્યાનસામન્તકારૂપ્યેષ્વઙ્ગાનામવ્યવસ્થિતિઃ

ધ્યાનસામન્તકેષુ ખલુ વિદર્શનોદૃક્તા શમથો ન્યૂનઃ । આરૂપ્યેષુ સર્વત્ર શમથો ઽધિકવૃત્તિર્વિપશ્યના ન્યૂનતરા । વિપશ્ય પશ્યતો સંજ્ઞાયામિતિ વચનાદઙ્ગિન્યપિ પશ્ચાદુદ્દેશો ભવતિ । તતઃ સિદ્ધં વિપશ્યનાઃ ॥
યદા ખલુ ચત્વાર્યપિ ધ્યાનાનિ વિપાકં પ્રતિ નેઞ્જન્તે કસ્માચ્ચતુર્થમેવાનેજ્યમુચ્યતે ? તત્રાપદિશ્યતે-
વિતર્કચારવિધ્વંસાત્પ્રશ્વાસાશ્વાસસંક્ષયાત્ ।
ઉપેક્ષાવેદિતાભાવાદન્ત્યમાનેજ્યમુચ્યતે

ત્રીણિ ખલ્વપિ ધ્યાનાનિ સેઞ્જિતાન્યુક્તાનિ ભગવતા વિતર્કાદ્યપક્ષાલયોગાત્ । વિતર્કવિચારાશ્વાસપ્રશ્વાસૌ સુખદુઃખસૌમનસ્યદૌર્મનસ્યાનીત્યષ્ટાપક્ષાલાઃ । તૈશ્ચતુર્થં ધ્યાનમકમ્પ્યમિત્યુક્તમભિધર્મે । વિતર્કવિચારપ્રીતિસુખૈરકમ્પનીયત્વાદાનેજ્યં ચતુર્થમુક્તં સૂત્રે । આભિપ્રાયિકઃ સૂત્રનિર્દેશો લાક્ષણિકસ્ત્વભિધર્મે । તથાહિ "સુખદુઃખયોઃ પ્રહાણાત્સૌમનસ્યદૌર્મનસ્યયોશ્ચાસ્તઙ્ગમાચ્ચતુર્થં ધ્યાનમુપસમ્પદ્ય વિહરતિ" ઇત્યુક્તમ્ । અભિધર્મે વિતર્કવિચારપ્રીતિસુખાન્યેવેઞ્જિતમ્ ॥
ઇદમિદાનીં વક્તવ્યમ્ । ઇહ ધ્યાનસમાપત્તિષુ પ્રથમદ્વિતીયયોર્ધ્યાનયોઃ સૌમનસ્યમુક્તં પ્રીતિવચનાત્ । પ્રીતિર્હિ સૌમનસ્યમ્ । તૃતીયે સુખં ચતુર્થે ઉપેક્ષા । તત્કિંમુપપત્તિધ્યાનેષ્વપ્યેષ એવ વેદનાનિયમઃ ? નેત્યુચ્યતે । કિં તર્હિ ?
આદ્યે પ્રીતિસુખોપેક્ષા દ્વિતીયે તુ સુખાદૃતે ।
સુખોપેક્ષે તૃતીયે ઽન્ત્યે ઉપેક્ષૈવ વિદિષ્યતે

પ્રથમધ્યાનોપપત્તૌ ખલુ તિસ્રો વેદનાઃ । સુખં ત્રિવિજ્ઞાનકાયિકં, સૌમનસ્યં મનોભૌમમુપેક્ષા ચતુર્વિજ્ઞાનકાયિકી । દ્વિંતીયધ્યાનોપપત્તૌ દ્વે વેદને સૌમનસ્યોપેક્ષે મનોભૂમિકે । નાત્ર સુખમસ્તિ પઞ્ચવિજ્ઞાનકાયાભાવાત્ । તૃતીયધ્યાનોપપત્તૌ દ્વે વેદને મનોભૂમિકે । ચતુર્થધ્યાનોપપત્તાવુપેક્ષૈવ વેદના વિદ્યત ઇતિ ॥
નનુ ચ દ્વિતીયાદિષુ ધ્યાનેષુ રૂપશબ્દસ્પ્રષ્ટવ્યાનામુપલબ્ધયઃ સન્તિ વિજ્ઞપ્તિસમુત્થાપકં ચ ચિત્તમ્ । તત્કથં તત્ર ત્રિવિજ્ઞાનકાયિકા વેદના નાસ્તીત્યુચ્યતે, વિતર્કવિચારૌ ચેતિ ? નૈષ દોષઃ । સ્વભૂમિકપ્રતિષેધાત્ । કુતસ્તેન તર્હિ રૂપાદયો વિજ્ઞાયન્તે ક યવિજ્ઞપ્તિશ્ચોત્થાપ્યતે ? તદપદિશ્યતે-
દૃક્છ્રોત્રકાયવિજ્ઞાનં વિજ્ઞપ્તિજનકં તથા ।
યદ્ભૂમાવવિચારાયામાદ્યાદવ્યાકૃતં તુ તત્

દ્વિતીયધ્યાનોપપન્નાઃ ખલુ રૂપશબ્દસ્પ્રષ્ટવ્યાન્યુપલિપ્સવો જિગમિષવો પ્રથમધ્યાનભૂમિકાનિ ચક્ષુવિજ્ઞાનાદીનિ ત્રીણિ વિજ્ઞાનાનિ વિજ્ઞપ્તિસમુત્થાપકં ચ સંમુખીકૃત્ય નિર્માણચિત્તવદુપલભન્તે સ્પન્દન્તે ચેતિ । તત્પુનઃ પ્રથમધ્યાનભૂમિકં ચિત્તમવ્યાકૃતમેવ સંમુખીકુર્વન્તિ ન કુશલં ન્યૂનેનાબહુમાનત્વાન્ન ક્લિષ્ટં વીતરાગત્વાત્ । તદ્યથા કશ્ચિદીશ્વરો દરિદ્રમિત્રગૃહં ગતઃ । તેનાસૌ સુહૃદા સર્વસ્વપ્રદાનેનોપનિમન્ત્રિતો મિત્રચિત્તાનુવર્તનયા હીનોત્કૃષ્ટં વસ્તુ હિત્વા યત્કિઞ્ચિદ્ ગૃહ્ણીતે તદ્વદિતિ । વ્યાખ્યાતસ્વરૂપાણિ ધ્યાનાનિ ॥
આરૂપ્યાઃ વક્તવ્યાઃ । તદારભ્યતે-
ખનિમિત્તોદ્ગ્રહાકૃષ્ટઃ પ્રોક્તાનન્તમનસ્કૃતિઃ ।
વિસર્વરૂપ આરૂપ્ય આકાશાનન્ત્યસંજ્ઞકઃ

અનન્તાકાશનિમિત્તોદ્ગ્રહઃ તત્સંજ્ઞાપ્રવૃત્તિનિમિત્તં પશ્ચાત્તુ ચતુઃસ્કન્ધાલમ્બનાસ્તદન્યતમાલમ્બના અન્યધર્માલમ્બના વા મનસ્કારાઃ સંમુખીભાવં ગચ્છન્તિ । ઉક્તં હિ ભગવતા- "સર્વ્વશો રુપસંજ્ઞાનાં સમતિક્રમાત્પ્રતિધસંજ્ઞાનામસ્તગમાન્નાનાત્વસંજ્ઞાનામમનસિકારાદનન્તમાકાશમાનન્ત્યયાયતનમુપસમ્પદ્ય વિહરતિ" ઇતિ ।
કઃ પુનરાસાં તિસૃણાં રૂપાદિસંજ્ઞાનાં વિશેષઃ ? પ્રપઞ્ચરૂપસંજ્ઞાભિરત્ર વિશેષો બોદ્ધવ્યઃ । તદસ્માદાગમાદ્વિવિધાદ્યા રૂપારૂપ્યસ્કન્ધાઃ સંગૃહીતાઃ । તત્ર સમાપત્તિલક્ષણા ચિત્તાનુપરિવર્તિના શીલેન વિયુતા શેષેનોપપત્તિ લક્ષણાત્ । ત એત આરૂપ્યાઃ પ્રથમારૂપ્યસામન્તકં હિત્વા વિભૂતરૂપસંજ્ઞા ભવન્તિ । પ્રથમસામન્તકં તુ ચતુર્થધ્યાનાવિદૂષિતવૃત્તિત્વાદ્ગાઢબન્ધ મિતિ । અતસ્તદેકં ન વિભૂતરૂપસંજ્ઞાખ્યં લભતે ।
કથં પુનર્નિર્ધાર્યતે નારૂપ્યેષુ રૂપમસ્તીતિ ? આગમાદ્યુક્તિતશ્ચ । ( જૈનિ_413 ) આગમસ્તાવત્- "સર્વશો રૂપસંજ્ઞાનાં સમતિક્રમાત્" ઇત્યાવિષ્કૃતમિદમ્ । અન્યદાપ્તવચનમ્- "અરૂપિણઃ સન્તિ સત્ત્વાઃ" ઇતિ । ઈષદ્રૂપત્વાદરૂપિણોનુદરા કન્યાવદિતિ ચેત્ । ન । સર્વશ ઇત્યપદેશાત્, નિઃસરણોક્તેશ્ચ । ઉક્તં હિ "રૂપાણાં નિઃસરણમારૂપ્યાઃ" ઇતિ । યથા હિ "યત્ કિઞ્ચિદભિસંસ્કૃતમભિસંવિદિતં નિરોધસ્તસ્ય નિઃસરણમ્ ।" નિરોધે ખલુ સર્વસંસ્કૃતવિયોગો ઽમ્યુપગમ્યતે । ન હિ મૂર્તિવિગ્રહલક્ષણો મોક્ષઃ તત્પ્રવૃત્તિનિરોધિત્વાત્ ।
યુક્તિરપિ । રૂપાશ્રયાદીન્યવધૂય સ્વોદ્વેગમુખેન તદાશ્રયાદ્દસ્યૂપદ્રુતતદ્વિયુક્તદેશાશ્રયવત્ । ઉક્તસ્તર્હ્યારૂપ્યેભ્યો રૂપિષૂપપદ્યમાનાનાં રૂપમુત્પદ્યતે હેતુપ્રત્યયાધિપતિપ્રત્યયબલાત્, નામરૂપસ્યાન્યોન્યહેતુત્વાચ્ચ । તત્ર સભાગવિપાકહેત્વોરેવ તયોરપ્યસ્તિત્વાત્ કારણત્વં રૂપપ્રત્યયેન ચ વિજ્ઞાનોત્પત્તિદર્શનાત્, ચિત્તવિશેષોત્પાદાત્ મહાભૂતેન્દ્રિયપ્રસાદાદિરૂપોત્પત્તિદર્શનાચ્ચાન્યોન્યહેતુત્વસિદ્ધિઃ ॥
ઉક્તઃ પ્રયોગપ્રથમારુપ્યઃ । દ્વિતીયો ઽપ્યુચ્યતે-
તદ્વચ્ચિત્તવિભુત્વેક્ષી વિજ્ઞાનાનન્ત્યલક્ષણઃ ।
આકાશાનન્ત્યસંજ્ઞાદ્વેષી તદાલમ્બનાનન્ત્યવિજ્ઞાનાધિમોક્ષાભિમુખબુદ્ધિરનન્તં વિજ્ઞાનાનન્ત્યાયતનમુપસમ્પદ્ય વિહરતિ । અત્રાપિ પશ્ચાચ્ચતુઃસ્કન્ધાલમ્બનાસ્તદન્યતસ્કન્ધાલમ્બના શાશ્વતધર્માલમ્બનાશ્ચ મનસ્કારાઃ સંમુખીભવન્તિ । તદ્વિક્ષિપ્તસંજ્ઞકઃ
વિજ્ઞાનાનન્ત્યદ્વેષી ચ અકિઞ્ચન્યાહ્વયઃ પુનઃ

સ ખલુ યોગી વિજ્ઞાનાનન્ત્યસંજ્ઞાદ્વેષી તત્રાકિઞ્ચનસંજ્ઞિત્વાદાકિઞ્ચન્યાયતનમુપસમ્પદ્ય વિહરતિ । અથવા નાસ્તિ કિઞ્ચિંદુપેક્ષાપ્રયોગનિષ્પત્તિરાકિઞ્ચન્યાયતનમિત્યુચ્યતે । અનન્તાકારૌદારિકદર્શનો હિ તદ્વિવેકે સંજ્ઞાવિમોક્ષઃ પ્રવર્તતે । અત એવાકિઞ્ચન્યાયતનં પરમોપેક્ષેત્યુચ્યતે । યસ્માત્તત્રાનન્તાકારાનભિસંચેતના ચેતસો ઽનાભોગતા સંતિષ્ઠતે ॥
તદ્વિત્તૂચ્છેદશઙ્કી ચ ન સંજ્ઞાસંજ્ઞસંજ્ઞકઃ ।
સ ખલુ સંક્ષિપ્તામપિ વિભુત્વસંજ્ઞાં સંજ્ઞાશલ્ય ઇતિ કૃત્વા તામલ્પામપિ વિસ્પષ્ટપરિચ્છિન્નરૂપાં સંજ્ઞામુત્સૃજ્યોચ્છેદશઙ્કી ચ વિસ્પષ્ટરૂપાં સતીં નૈવસંજ્ઞં નાસંજ્ઞમુપસમ્પદ્યતે । અતો નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનં સમાપદ્યતે । ન સંજ્ઞાવેદિતનિરોધં નાપિ વિસ્પષ્ટાં પૂર્વસમાપત્તિસંજ્ઞામ્ । સર્વૈષુ ચારૂપ્યેષુ
આદૌ તથા પ્રયુક્તત્વાત્ તત્સંજ્ઞા વ્યપદિશ્યતે

ન તુ તન્માત્રસંજ્ઞા એવારૂપ્યા ઇત્યાવિષ્કૃતમેતત્પૂર્વમેવેતિ । વ્યાખ્યાતાનિ મૌલાન્યષ્ટૌ સમાપત્તિદ્રવ્યાણિ ॥
સામન્તકાનાં પુનરાદિધ્યાનસામન્તકસ્યાનાગમ્યાખ્યસ્ય કિં રૂપમ્ ? તદપદિશ્યતે-
સવિતર્કવિચારં યત્સાપેક્ષં સાનુવર્તકમ્ ।
ચિત્તમાર્યેતરાકારં તદાનાગમ્યમુચ્યતે

યત્ખલુ પ્રથમમૌલધ્યાનપ્રવેશોપાયચિત્તં સવિતર્કં સવિચારમુપેક્ષાવેદનાસંપ્રયુક્તં સાનુપરિવર્તકં...............
......અભિધર્મદીપે વિભાષાપ્રભાયાં વૃત્તૌ અષ્ટમસ્યાધ્યાયસ્ય દ્વિતીયપાદઃ ॥ .......
અષ્ટમાધ્યાયે
તૃતીયપાદઃ । ......
..........વ્યુત્ક્રાન્તકસમાપત્તિં, સમાપદ્યન્તે તદપદિશ્યતે-
ચત્વારો ધ્યાયિનઃ પ્રોક્તાશ્ચતુર્ધ્યાનવિદર્શનાત્ ।
સમ્પદ્વિપત્તિસંજ્ઞાયા હાનપક્ષ્યાદિવેદિનઃ

ચત્વારો હિ ધ્યાયિનો ભગવતોક્તાઃ । "તેષામેકઃ સમાપત્તૌ વિપત્તિસંજ્ઞી, દ્વિતીયો વિપત્તૌ સમ્પત્તિસંજ્ઞી, તૃતીયઃ સમ્પત્તૌ સમ્પત્તિસંજ્ઞી, ચતુર્થો વિપત્તૌ વિપત્તિસંજ્ઞી" ઇતિ । એતે હાનસ્થિતિવિશેષોત્કર્ષધ્યાનભેદદર્શનયોગાત્ ચત્વારો ભવન્તિ ॥
કઃ પુનરયં ધ્યાતા કાનિ વા ધ્યાનધ્યેયધ્યાનફલાનિ ? તદાવિષ્ક્રિયતે-
ધ્યાતા પ્રોક્તસ્તથા ધ્યેયં ધ્યાનં ધ્યાનફલં તથા ।
સર્વમેતચ્ચતુષ્ટયં પૂર્વમેવ વિસ્તરેણાભિહિતમ્ । ભવતસ્તુ
અસિદ્ધેરુક્તદોષત્વાન્નાસ્ત્યાત્માદિચતુષ્ટયમ્

ન હિ તવૈતચ્ચતુષ્ટયં સિદ્ધમ્ ઔપનિષદસાંખ્યવૈશેષિકાદિપરિકલ્પિતપ્રમાતૃપ્રમાણપ્રમેયપ્રમાણફલાનિ પૂર્વમેવોક્તદોષાણિ ॥
કિં પુનઃ કર્માનુષ્ઠાનાન્મોક્ષો ભવતિ, આહોસ્વિજ્જ્ઞાનાનુષ્ઠાનાદિતિ ? તત્ર બ્રૂમઃ-
કર્માનુષ્ઠાનતો મોક્ષો જ્ઞાનાનુષ્ઠાનતસ્તથા ।
વ્યાપારે સતિ સદ્ભાવાદ્યાથાત્મ્યાવગમેપિ ચ

ત્રીણિ ખલુ કર્માણિ । દાનશીલભાવનાખ્યાન્યનુષ્ઠાય દશ ચ જ્ઞાનાનિ ધર્મસ્વસામાન્યલક્ષણસંમોહપ્રતિપક્ષભૂતાન્યનુષ્ઠાય પરં બ્રહ્મ પ્રાપ્નોતિ નાન્યથેતિ । તદેતદાવિષ્ક્રિયતે-
કર્મ ત્વત્ર દ્વિધા જ્ઞેયં પુણ્યાપુણ્યક્રિયાક્રિયે ।
તત્ર ખલુ
પુણ્યક્રિયા ત્રિધા પ્રોક્તા વિરતિસ્તદ્વિધોદિતા

કર્માદિચિન્તાયામ્ ॥
જ્ઞાનં તુ નૈષ્ઠિકં જ્ઞેયં યથાપૂવંમુદાહૃતમ્ ।
અતો ઽન્યદ્ભજતે યસ્તુ ખલીનં ચર્વયત્યસૌ

યસ્તુ મન્યતે પશ્વાદ્યાલંભનાદિભિઃ કર્મભિઃ ભોક્તૃભોગ્યાન્તરપરિજ્ઞાનાદિભિશ્ચ મોક્ષો ભવતિ સ વક્તવ્યઃ ઽખલીનં ચર્વયતિ ।ઽ; યસ્માત્
પરપીડાપ્રવૃત્તત્વાદ્વધલોભાનૃતાદયઃ ।
અપાયહેતવો જ્ઞેયાઃ શ્રેયોદ્વારવિબન્ધિનઃ