Language

ENहिગુ
Scripture Library

Abhidharmadīpa with auto (with commentary) · Verses 521-540

521

paracittābhijñā trīṇi smṛtyupasthānāni kāyasmṛtyupasthānaṃ hitvā | cittacaittālambanā khalveṣā | ṛddhiśrotracakṣurabhijñāḥ kāyasmṛtyupasthānaṃ rūpālambanatvāt | ṛddhiḥ khalu caturbāhyāyatanālambanā | divyaśrotracakṣuṣī yathākramaṃ śabdarūpāyatanālambane |
kuśalādibhedena tu
divyamavyākṛtaṃ śrotraṃ netraṃ cānyā śubhā matāḥ /
divyaśrotracakṣuṣī kilāvyākṛte | tacca na | abhijñānāṃ vimuktimārgasvabhāvyāccakṣuḥśrotravijñānayoścāvikalpatvādvimuktijñānānutpattiḥ | caturṣu dhyāneṣu tu asti prajñāviśeṣaḥ svabhūmikabhūtaphalo yatsaṃmukhībhāvātsvabhūmikaphalameva cakṣuḥśrotraṃ saṃmukhībhāvaṃ gacchati | yattaccakṣuḥśrotravijñānayorāśrayī bhavati tasmānna tadvijñāne saṃprayuktā prajñābhijñeti |
kathaṃ punaretayorabhijñāśabdaḥ ? taducyate-
abhijñāphalatābhijñā manovijñānaprajñayā

522

abhijñāphalamatrābhijñāśabdenoktam | manovijñānasaṃprayuktayā tu prajñayābhijānātīti | saivābhijñā nirūpakatvāt |
kati punarāsāṃ vidyā ?
tisro vidyā matāstryadhvasaṃmohādivyudastaye /
ekā svabhāvato 'śaikṣī dve tvaśaikṣāśrayodayāt

523

pūrvanivāsacyutyupapādāsravakṣayajñānatatsākṣātkriyāstisraḥ khalvaśaikṣyo vidyā ucyante | kasmādetā eva ? eta eva tisro vidyāḥ yasmādābhiravidyātrayaṃ vinivartate | pūrvenivāsābhijñājñayāpūrvāntasaṃmohaḥ nivartate | cyutyupapādābhijñayā tvaparāntasaṃmoho nivartate | āsravakṣayābhijñayā madhyādhvasaṃmohaḥ |
yadyapi ca tisro 'pyaśaikṣāstathāpi 'ekā svabhāvato 'śaikṣī dve tvaśaikṣāśrayodayāt'; | antyā vāśaikṣī svabhāvataḥ santānataśca | ādye dve tvaśaikṣasantānādaśaikṣāvityucyante |
kati punarāsāṃ prātihāryāṇi ?
ṛddhicittakṣayābhijñā pratihāryatrayaṃ smṛtam /
harato dve kuśāstṛbhyo mārebhyo harate param

524

ṛddhyādeśanāprātihārye khalu kuśāstṛbhyaḥ kapilolūkākṣapādādibhyo vineyajanacittamapahṛtya buddhe bhagavati paramārthaśāstari saṃniyojayataḥ | anuśāsanāpratihāryaṃ mārebhyo 'pahṛtya sarvajñaṃ mārgadeśike pravare pratiṣṭhāpayati ||
kā punariyamṛddhiḥ ?
samādhī ṛddhirityuktā phalamaiśvaryaṣṭadhā /
dvidhaitadgatinirmāṇe trividhā gatiriṣyate

525

ṛddhiḥ khalu samādhirūpā tatphalatvāttu prātihāryamṛddhiratyuktaṃ sūtre | aṅgaparigṛhīte samādhau sati sarvametatprātihārya mṛddhyati | tasmātsamādhireva ṛddhiḥ | tasyāḥ phalamaṣṭaguṇamaiśvaryamaṇimādi |
yacca sūtre 'padiṣṭamekānekayathecchitarūpāvasthānādistatpunaretamṛddhiphalaṃ dvividhaṃ gatiśca nirmāṇaṃ ca | gatirapi trividhā | tatra
manomayī gatiḥ śāsturicchāmātrapravṛttitaḥ /
adhimokṣakṛtānyeṣāṃ tato dehābhivāhinī

526

manojavāḥkhalu ṛddhirbuddhasyaiva | manasa iva javastasyāḥ | yāvatā kālena cakṣurvijñānaṃ nīlaṃ pratipadyate yāvatā kālena bhagavāñccharīreṇa sarvalokāntarāṇi vyāpnotyanantarddhiśarīrā hi buddhā bhagabanto 'nābhogena yathecchitābhiprāyasiddheḥ bhagavato buddhasya | śrāvakādīnāṃ punaḥ śarīravāhinī gatirbhavati yathā devānāṃ pakṣiṇāṃ vā | ādhimokṣikī ca dūramapyāsannamadhimucyāstagamanaṃ saṃpadyate | bāhuprasāraṇamātreṇa sumerumūrddhani prādurbhavati | vyākhyātaṃ samādhiphalam ||
gamanaṃ nirmāṇamidānīṃ vaktavm | taddvividhaṃ kāmāvacaraṃ rūpāvacaraṃ ca | tatra tāvat-
rūpagandharasasparśāḥ kāme nirmāṇamiṣyate /
rūpasparśau matau rūpe sveśarīre 'tha vā bahiḥ

527

kāmāvacaraṃ khalu bāhyamāyatanacatuṣṭayaṃ nirmīyate | nānyadīśvarakartṛtvavādābhyupagamaprasaṃgāt | rūpāvacaraṃ tvāyatanadvayaṃ tatra gandharasābhāvāt | tatpunaretat svaśarīre paraśarīre ca draṣṭavyam | etaccaturvidhaṃ nirmāṇaṃ kāmadhātāvevaṃ rūpadhātau draṣṭavyam | ityaṣṭavidhaṃ nirmāṇam |
kiṃ khalu nirmāṇamabhijñayā nirmīyate ? kiṃ tarhi ?
abhijñāphalacittena tattāni tu caturdaśa /
ādyadhyānaphalaṃ dve tairūrdhvabhūmyekavṛddhitaḥ

528

prathamadhyānaphale khalu nirmāṇacitte kāmāvacaraṃ prathamadhyānabhūmikaṃ ca, dvitīyadhyānaphalāni trīṇi, tṛtīyadhyānaphalāni catvāri, caturthadhyānaphalāni pañca ||
kathaṃ punarnirmāṇacittāni labhyante ?
tallābho dhyānavat jñeyaḥ
yathā khalu dhyānāni vairāgyata upapattitaḥ prayogataśca labhyante tathā nirmāṇacittāni |
kathaṃ punastadutpadyate ?
śuddhakācca svataśca tat /
śuddhakād dhyānādanantaraṃ nirmāṇacittamutpādyate nirmāṇacittādeva vā nānyataḥ | tataḥ khalvapi nirmāṇacittādanantaraṃ śuddhakadhyānaṃ nirmāṇacittaṃ cotpadyate nānyat | sarvasya ca nirmitasya
svabhūmenaiva nirmāṇamadhareṇāpi bhāṣaṇam

529

na khalvanyabhūmikaṃ nirmāṇamanyabhūmikena nirmāṇacittena nirmīyate | bhāṣaṇaṃ tu svabhaumenādharabhaumena ca | kāmadhātuprathamadhyānabhūmiko hi nirmitaḥ svabhūmikenaiva cittena bhāṣate | ūrdhvabhūmikāstu prathamadhyānabhūmikena, tatraiva vijñaptisamutthāpakacittasadbhāvāt ||
kiṃ punarnirmitanirmātroḥ krameṇa vāgbhāṣaṇaṃ bhavatyatha yugapat ? taducyate-
nirmātraiva sahaiteṣāṃ bhāṣaṇaṃ sugatādṛte /
uktaṃ hi
"ekasya bhāṣamāṇasya sarve bhāṣanti nirmitāḥ |
ekasya tūṣṇīṃ bhūtasya sarve tūṣṇīṃ bhavanti te || "
bhagavatastu icchātaḥ pūrvaṃ paścādyugapadvā nirmitā bhāṣante | teṣāṃ punaḥ
ekasya bruvataḥ sarve nirmitā bruvate samam

530

adhiṣṭhāya tu nirmāṇaṃ bhāṣante 'nyena cetasā /
'adhiṣṭhāya tu nirmāṇaṃ'; saṃsthāpyetyarthaḥ | anyena cetasā vijñaptisamutpādakākhyena vācaṃ pravartayatītyato 'pi nāsti nirmāṇāntardhāno doṣaḥ | tatpunaretadadhiṣṭhānaṃ na kevalaṃ jīvata eva | kiṃ tarhi ?
adhiṣṭhānaṃ mṛtasyāpi sthirasyaiva tu vastunaḥ

531

āryamahākāśyapādhiṣṭhānena tadasthiśaṃkalāpasthānaśravaṇāt sthirasyāsthilakṣaṇasya na māṃsarudhirādīnāmasti ||
kiṃ punarekacittenaikaṃ nirmitaṃ nirmiṇotyatha bahūn ?
ajayyekamanekena jayiṇastadviparyayaḥ /
ādyābhinirhārairbahubhirnirmāṇacittairekaṃ sopādānaṃ ca nirmitaṃ nirmiṇoti | ( Jaini_403 ) rjitāyāṃ tvabhijñāyāṃ nirmāturicchayā bahūnapyekacittena nirūpādānamapi ca nirmiṇoti |
tatputaretannirmāṇacittaṃ dvividhaṃ bhāvanāmayamupapattiprātilambhikañca | tatra
avyākṛtamabhijñotthaṃ upapattya tvayaṃ tridhā

532

yatkhalu bhāvanāphalaṃ nirmāṇacittaṃ tadavyākṛtaṃ bhavati | upapattiprātilambhikaṃ tu kuśalādinā triprakāram | tadupapattiphalaṃ daśātiśayayuktam |
arhatāṃ daśadhā tvetadaiśvaryamupapadyate /
sarvāsravakṣayajñānavimuktidvayayogataḥ

533

yadetatadaṇimādiśaikṣāntaṃ daśavidhamaiśvaryasukhaṃ tadatiśayayuktamarhatāmevopapadyate ||
yadi tarhi trayāṇāmarhatāmetadaiśvaryaṃ samānamasti kastarhi viśeṣaḥ śāstṛśiṣyayoḥ ? tatredamupadiśyate-
aiśvaryapi samānesminyathokte śāstṛśiṣyayoḥ /
antaraṃ sumahacchāsturyattatpūrvamudāhṛtam

534

daśabalādyāveṇikabuddhaguṇacintāyāṃ catuṣpratyayatā nadyuttaraṇe gandhahastya śvaśaśakadṛṣṭāntaiśca viśeṣāntaraṃ boddhavyamiti ||
abhidharmapradīpe vibhāṣāprabhāyāṃ vṛttau saptamasyādhyāyasya caturthaḥ pādaḥ ||
samāptaśca jñānavibhāgo nāma saptamo 'dhyāyaḥ ||
aṣṭamo 'dhyāyaḥ |
prathamaḥ pādaḥ |
vyākhyātā hi vistaraśo vidarśanā | śamatha idānīṃ vaktavyaḥ | sa khalveṣa śamathaścaturthadhyānārūpyasaṃgṛhītaḥ | tatra tu
sāṅgā cittasthitirdhyānaṃ taccaturdhāṅgabhedataḥ /
śamathaḥ khalu sāṅgā kuśalā cittaikāgratā dhyānamityucyate | yasya khalu dharmasyāṅgaparigṛhītato(syo ?) drekāt cittacaittānyālambanāntaraṃ na pratipadyante sa dharmaścaitasikaḥ samādhirityākhyāyate | tadaṅgabhedena caturvidhamiti vakṣyāmaḥ | tasyāṃ punaścittasthitau
dhyānoktirāñjasī tatra bhāktī tatsahabhūṣvapi

535

samādhisvabhāvaṃ khalu paramārthena dhyānam | saparivāraṃ tu gṛhyamāṇaṃ pañcaskandhasbabhāvam | bhaktikalpanayā tatsahabhūṣvapi dharmeṣu tācchabdyam ||
saṃkṣepādiyamākhyātā dhyānajātiścaturvidhā /
prathamaṃ dhyānaṃ dvitīyaṃ tṛtīyaṃ caturthamiti |
dravyabhedānahaṃ tasyāḥ pravakṣyāmi yathāgamam

536

dravyabhedastu dhyānajāteścaturvidhāyāḥ samāpattijāteśca tāvatyā eva samāsena vakṣyāmi ||
tatra tāvat |
sahārūpyacatuṣṭvena samāpattirmatāṣṭadhā /
catuḥ pañceṣu skandheṣu taduktervargavṛttitaḥ

537

pañcaskandheṣu vargībhūteṣu dhyānasamāpattiḥ prajñāpyate | catuḥpañceṣvārūpyasamāpattiriti ||
bhedena tu samāpattidravyāṇi daśa sapta ca /
sāmantakaiḥ sahāṣṭābhirdhyānāntarikayāpi ca

538

aṣṭānāṃ khalu samāpattibhūmīnāmaṣṭānāmeva sāmantakadravyāṇāṃ tatpraveśopāyabhūtāni dhyānāntarikā ca prathamadhyānasaṃgṛhītā | etāni khalu saptadaśa yathāsthaulyaṃ bhidyamānāni saptadaśa bhavantītyata āha-
tadbhedāḥ khalvime 'nyepi vakṣyante śāstracoditāḥ /
anye 'pi khalu samāpattibhedāstadantargatā eva sūtrābhidharmoditā vakṣyante |
buddhabuddhestu te sarve tattvenāyānti gocaram

539

bhagavāneba hi sarvaprathamadhyānasamāpattyādibhedeṣu, anantasvabhāvaprabhāvakriyāphaleṣvaparokṣabuddhivṛttiriti ||
ta ete dhyānārūpyāstriprakārāḥ katham ? tadārabhyate-
tridhā dhyānāni maulāni sāsvādādiprabhedataḥ /
tathaiva traya ārūpyā bhavāgraṃ tu dvidhā matam

540

tatra maulāni tāvad dhyānāni traividhyānyāsvādanāsaṃprayuktaśuddhakānāsravabhedāt | evaṃ trayo maulā ārūpyāḥ | bhavāgraṃ tu nāstyanāsravam | kāmadhātorbhavāgrasya ca bhavamūlatvāt ||
sāmantāni dvidhā sapta prathamaṃ tu tridhā matam /
dhyānāntaraṃ tridhā tadvadakliṣṭaṃ tvadharāśrayam

Original text: Abhidharmadīpa with auto(?)entary Vibhāṣāprabhāvṛtti · Edition: P.S. Jaini. Abhidharmadīpa with Vibhāṣāprabhāvṛtti, Patna 1959 (Tibetan Sanskrit Works Series, 4). · Data entry members of the Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc