અભિધર્મદીપ (ટીકા સહિત) · શ્લોક 521-540

પરચિત્તાભિજ્ઞા ત્રીણિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ કાયસ્મૃત્યુપસ્થાનં હિત્વા । ચિત્તચૈત્તાલમ્બના ખલ્વેષા । ઋદ્ધિશ્રોત્રચક્ષુરભિજ્ઞાઃ કાયસ્મૃત્યુપસ્થાનં રૂપાલમ્બનત્વાત્ । ઋદ્ધિઃ ખલુ ચતુર્બાહ્યાયતનાલમ્બના । દિવ્યશ્રોત્રચક્ષુષી યથાક્રમં શબ્દરૂપાયતનાલમ્બને ।
કુશલાદિભેદેન તુ
દિવ્યમવ્યાકૃતં શ્રોત્રં નેત્રં ચાન્યા શુભા મતાઃ ।
દિવ્યશ્રોત્રચક્ષુષી કિલાવ્યાકૃતે । તચ્ચ ન । અભિજ્ઞાનાં વિમુક્તિમાર્ગસ્વભાવ્યાચ્ચક્ષુઃશ્રોત્રવિજ્ઞાનયોશ્ચાવિકલ્પત્વાદ્વિમુક્તિજ્ઞાનાનુત્પત્તિઃ । ચતુર્ષુ ધ્યાનેષુ તુ અસ્તિ પ્રજ્ઞાવિશેષઃ સ્વભૂમિકભૂતફલો યત્સંમુખીભાવાત્સ્વભૂમિકફલમેવ ચક્ષુઃશ્રોત્રં સંમુખીભાવં ગચ્છતિ । યત્તચ્ચક્ષુઃશ્રોત્રવિજ્ઞાનયોરાશ્રયી ભવતિ તસ્માન્ન તદ્વિજ્ઞાને સંપ્રયુક્તા પ્રજ્ઞાભિજ્ઞેતિ ।
કથં પુનરેતયોરભિજ્ઞાશબ્દઃ ? તદુચ્યતે-
અભિજ્ઞાફલતાભિજ્ઞા મનોવિજ્ઞાનપ્રજ્ઞયા

અભિજ્ઞાફલમત્રાભિજ્ઞાશબ્દેનોક્તમ્ । મનોવિજ્ઞાનસંપ્રયુક્તયા તુ પ્રજ્ઞયાભિજાનાતીતિ । સૈવાભિજ્ઞા નિરૂપકત્વાત્ ।
કતિ પુનરાસાં વિદ્યા ?
તિસ્રો વિદ્યા મતાસ્ત્ર્યધ્વસંમોહાદિવ્યુદસ્તયે ।
એકા સ્વભાવતો ઽશૈક્ષી દ્વે ત્વશૈક્ષાશ્રયોદયાત્

પૂર્વનિવાસચ્યુત્યુપપાદાસ્રવક્ષયજ્ઞાનતત્સાક્ષાત્ક્રિયાસ્તિસ્રઃ ખલ્વશૈક્ષ્યો વિદ્યા ઉચ્યન્તે । કસ્માદેતા એવ ? એત એવ તિસ્રો વિદ્યાઃ યસ્માદાભિરવિદ્યાત્રયં વિનિવર્તતે । પૂર્વેનિવાસાભિજ્ઞાજ્ઞયાપૂર્વાન્તસંમોહઃ નિવર્તતે । ચ્યુત્યુપપાદાભિજ્ઞયા ત્વપરાન્તસંમોહો નિવર્તતે । આસ્રવક્ષયાભિજ્ઞયા મધ્યાધ્વસંમોહઃ ।
યદ્યપિ ચ તિસ્રો ઽપ્યશૈક્ષાસ્તથાપિ ઽએકા સ્વભાવતો ઽશૈક્ષી દ્વે ત્વશૈક્ષાશ્રયોદયાત્ઽ; । અન્ત્યા વાશૈક્ષી સ્વભાવતઃ સન્તાનતશ્ચ । આદ્યે દ્વે ત્વશૈક્ષસન્તાનાદશૈક્ષાવિત્યુચ્યન્તે ।
કતિ પુનરાસાં પ્રાતિહાર્યાણિ ?
ઋદ્ધિચિત્તક્ષયાભિજ્ઞા પ્રતિહાર્યત્રયં સ્મૃતમ્ ।
હરતો દ્વે કુશાસ્તૃભ્યો મારેભ્યો હરતે પરમ્

ઋદ્ધ્યાદેશનાપ્રાતિહાર્યે ખલુ કુશાસ્તૃભ્યઃ કપિલોલૂકાક્ષપાદાદિભ્યો વિનેયજનચિત્તમપહૃત્ય બુદ્ધે ભગવતિ પરમાર્થશાસ્તરિ સંનિયોજયતઃ । અનુશાસનાપ્રતિહાર્યં મારેભ્યો ઽપહૃત્ય સર્વજ્ઞં માર્ગદેશિકે પ્રવરે પ્રતિષ્ઠાપયતિ ॥
કા પુનરિયમૃદ્ધિઃ ?
સમાધી ઋદ્ધિરિત્યુક્તા ફલમૈશ્વર્યષ્ટધા ।
દ્વિધૈતદ્ગતિનિર્માણે ત્રિવિધા ગતિરિષ્યતે

ઋદ્ધિઃ ખલુ સમાધિરૂપા તત્ફલત્વાત્તુ પ્રાતિહાર્યમૃદ્ધિરત્યુક્તં સૂત્રે । અઙ્ગપરિગૃહીતે સમાધૌ સતિ સર્વમેતત્પ્રાતિહાર્ય મૃદ્ધ્યતિ । તસ્માત્સમાધિરેવ ઋદ્ધિઃ । તસ્યાઃ ફલમષ્ટગુણમૈશ્વર્યમણિમાદિ ।
યચ્ચ સૂત્રે ઽપદિષ્ટમેકાનેકયથેચ્છિતરૂપાવસ્થાનાદિસ્તત્પુનરેતમૃદ્ધિફલં દ્વિવિધં ગતિશ્ચ નિર્માણં ચ । ગતિરપિ ત્રિવિધા । તત્ર
મનોમયી ગતિઃ શાસ્તુરિચ્છામાત્રપ્રવૃત્તિતઃ ।
અધિમોક્ષકૃતાન્યેષાં તતો દેહાભિવાહિની

મનોજવાઃખલુ ઋદ્ધિર્બુદ્ધસ્યૈવ । મનસ ઇવ જવસ્તસ્યાઃ । યાવતા કાલેન ચક્ષુર્વિજ્ઞાનં નીલં પ્રતિપદ્યતે યાવતા કાલેન ભગવાઞ્ચ્છરીરેણ સર્વલોકાન્તરાણિ વ્યાપ્નોત્યનન્તર્દ્ધિશરીરા હિ બુદ્ધા ભગબન્તો ઽનાભોગેન યથેચ્છિતાભિપ્રાયસિદ્ધેઃ ભગવતો બુદ્ધસ્ય । શ્રાવકાદીનાં પુનઃ શરીરવાહિની ગતિર્ભવતિ યથા દેવાનાં પક્ષિણાં વા । આધિમોક્ષિકી ચ દૂરમપ્યાસન્નમધિમુચ્યાસ્તગમનં સંપદ્યતે । બાહુપ્રસારણમાત્રેણ સુમેરુમૂર્દ્ધનિ પ્રાદુર્ભવતિ । વ્યાખ્યાતં સમાધિફલમ્ ॥
ગમનં નિર્માણમિદાનીં વક્તવ્મ્ । તદ્દ્વિવિધં કામાવચરં રૂપાવચરં ચ । તત્ર તાવત્-
રૂપગન્ધરસસ્પર્શાઃ કામે નિર્માણમિષ્યતે ।
રૂપસ્પર્શૌ મતૌ રૂપે સ્વેશરીરે ઽથ વા બહિઃ

કામાવચરં ખલુ બાહ્યમાયતનચતુષ્ટયં નિર્મીયતે । નાન્યદીશ્વરકર્તૃત્વવાદાભ્યુપગમપ્રસંગાત્ । રૂપાવચરં ત્વાયતનદ્વયં તત્ર ગન્ધરસાભાવાત્ । તત્પુનરેતત્ સ્વશરીરે પરશરીરે ચ દ્રષ્ટવ્યમ્ । એતચ્ચતુર્વિધં નિર્માણં કામધાતાવેવં રૂપધાતૌ દ્રષ્ટવ્યમ્ । ઇત્યષ્ટવિધં નિર્માણમ્ ।
કિં ખલુ નિર્માણમભિજ્ઞયા નિર્મીયતે ? કિં તર્હિ ?
અભિજ્ઞાફલચિત્તેન તત્તાનિ તુ ચતુર્દશ ।
આદ્યધ્યાનફલં દ્વે તૈરૂર્ધ્વભૂમ્યેકવૃદ્ધિતઃ

પ્રથમધ્યાનફલે ખલુ નિર્માણચિત્તે કામાવચરં પ્રથમધ્યાનભૂમિકં ચ, દ્વિતીયધ્યાનફલાનિ ત્રીણિ, તૃતીયધ્યાનફલાનિ ચત્વારિ, ચતુર્થધ્યાનફલાનિ પઞ્ચ ॥
કથં પુનર્નિર્માણચિત્તાનિ લભ્યન્તે ?
તલ્લાભો ધ્યાનવત્ જ્ઞેયઃ
યથા ખલુ ધ્યાનાનિ વૈરાગ્યત ઉપપત્તિતઃ પ્રયોગતશ્ચ લભ્યન્તે તથા નિર્માણચિત્તાનિ ।
કથં પુનસ્તદુત્પદ્યતે ?
શુદ્ધકાચ્ચ સ્વતશ્ચ તત્ ।
શુદ્ધકાદ્ ધ્યાનાદનન્તરં નિર્માણચિત્તમુત્પાદ્યતે નિર્માણચિત્તાદેવ વા નાન્યતઃ । તતઃ ખલ્વપિ નિર્માણચિત્તાદનન્તરં શુદ્ધકધ્યાનં નિર્માણચિત્તં ચોત્પદ્યતે નાન્યત્ । સર્વસ્ય ચ નિર્મિતસ્ય
સ્વભૂમેનૈવ નિર્માણમધરેણાપિ ભાષણમ્

ન ખલ્વન્યભૂમિકં નિર્માણમન્યભૂમિકેન નિર્માણચિત્તેન નિર્મીયતે । ભાષણં તુ સ્વભૌમેનાધરભૌમેન ચ । કામધાતુપ્રથમધ્યાનભૂમિકો હિ નિર્મિતઃ સ્વભૂમિકેનૈવ ચિત્તેન ભાષતે । ઊર્ધ્વભૂમિકાસ્તુ પ્રથમધ્યાનભૂમિકેન, તત્રૈવ વિજ્ઞપ્તિસમુત્થાપકચિત્તસદ્ભાવાત્ ॥
કિં પુનર્નિર્મિતનિર્માત્રોઃ ક્રમેણ વાગ્ભાષણં ભવત્યથ યુગપત્ ? તદુચ્યતે-
નિર્માત્રૈવ સહૈતેષાં ભાષણં સુગતાદૃતે ।
ઉક્તં હિ
"એકસ્ય ભાષમાણસ્ય સર્વે ભાષન્તિ નિર્મિતાઃ ।
એકસ્ય તૂષ્ણીં ભૂતસ્ય સર્વે તૂષ્ણીં ભવન્તિ તે ॥ "
ભગવતસ્તુ ઇચ્છાતઃ પૂર્વં પશ્ચાદ્યુગપદ્વા નિર્મિતા ભાષન્તે । તેષાં પુનઃ
એકસ્ય બ્રુવતઃ સર્વે નિર્મિતા બ્રુવતે સમમ્

અધિષ્ઠાય તુ નિર્માણં ભાષન્તે ઽન્યેન ચેતસા ।
ઽઅધિષ્ઠાય તુ નિર્માણંઽ; સંસ્થાપ્યેત્યર્થઃ । અન્યેન ચેતસા વિજ્ઞપ્તિસમુત્પાદકાખ્યેન વાચં પ્રવર્તયતીત્યતો ઽપિ નાસ્તિ નિર્માણાન્તર્ધાનો દોષઃ । તત્પુનરેતદધિષ્ઠાનં ન કેવલં જીવત એવ । કિં તર્હિ ?
અધિષ્ઠાનં મૃતસ્યાપિ સ્થિરસ્યૈવ તુ વસ્તુનઃ

આર્યમહાકાશ્યપાધિષ્ઠાનેન તદસ્થિશંકલાપસ્થાનશ્રવણાત્ સ્થિરસ્યાસ્થિલક્ષણસ્ય ન માંસરુધિરાદીનામસ્તિ ॥
કિં પુનરેકચિત્તેનૈકં નિર્મિતં નિર્મિણોત્યથ બહૂન્ ?
અજય્યેકમનેકેન જયિણસ્તદ્વિપર્યયઃ ।
આદ્યાભિનિર્હારૈર્બહુભિર્નિર્માણચિત્તૈરેકં સોપાદાનં ચ નિર્મિતં નિર્મિણોતિ । ( જૈનિ_403 ) ર્જિતાયાં ત્વભિજ્ઞાયાં નિર્માતુરિચ્છયા બહૂનપ્યેકચિત્તેન નિરૂપાદાનમપિ ચ નિર્મિણોતિ ।
તત્પુતરેતન્નિર્માણચિત્તં દ્વિવિધં ભાવનામયમુપપત્તિપ્રાતિલમ્ભિકઞ્ચ । તત્ર
અવ્યાકૃતમભિજ્ઞોત્થં ઉપપત્ત્ય ત્વયં ત્રિધા

યત્ખલુ ભાવનાફલં નિર્માણચિત્તં તદવ્યાકૃતં ભવતિ । ઉપપત્તિપ્રાતિલમ્ભિકં તુ કુશલાદિના ત્રિપ્રકારમ્ । તદુપપત્તિફલં દશાતિશયયુક્તમ્ ।
અર્હતાં દશધા ત્વેતદૈશ્વર્યમુપપદ્યતે ।
સર્વાસ્રવક્ષયજ્ઞાનવિમુક્તિદ્વયયોગતઃ

યદેતતદણિમાદિશૈક્ષાન્તં દશવિધમૈશ્વર્યસુખં તદતિશયયુક્તમર્હતામેવોપપદ્યતે ॥
યદિ તર્હિ ત્રયાણામર્હતામેતદૈશ્વર્યં સમાનમસ્તિ કસ્તર્હિ વિશેષઃ શાસ્તૃશિષ્યયોઃ ? તત્રેદમુપદિશ્યતે-
ઐશ્વર્યપિ સમાનેસ્મિન્યથોક્તે શાસ્તૃશિષ્યયોઃ ।
અન્તરં સુમહચ્છાસ્તુર્યત્તત્પૂર્વમુદાહૃતમ્

દશબલાદ્યાવેણિકબુદ્ધગુણચિન્તાયાં ચતુષ્પ્રત્યયતા નદ્યુત્તરણે ગન્ધહસ્ત્ય શ્વશશકદૃષ્ટાન્તૈશ્ચ વિશેષાન્તરં બોદ્ધવ્યમિતિ ॥
અભિધર્મપ્રદીપે વિભાષાપ્રભાયાં વૃત્તૌ સપ્તમસ્યાધ્યાયસ્ય ચતુર્થઃ પાદઃ ॥
સમાપ્તશ્ચ જ્ઞાનવિભાગો નામ સપ્તમો ઽધ્યાયઃ ॥
અષ્ટમો ઽધ્યાયઃ ।
પ્રથમઃ પાદઃ ।
વ્યાખ્યાતા હિ વિસ્તરશો વિદર્શના । શમથ ઇદાનીં વક્તવ્યઃ । સ ખલ્વેષ શમથશ્ચતુર્થધ્યાનારૂપ્યસંગૃહીતઃ । તત્ર તુ
સાઙ્ગા ચિત્તસ્થિતિર્ધ્યાનં તચ્ચતુર્ધાઙ્ગભેદતઃ ।
શમથઃ ખલુ સાઙ્ગા કુશલા ચિત્તૈકાગ્રતા ધ્યાનમિત્યુચ્યતે । યસ્ય ખલુ ધર્મસ્યાઙ્ગપરિગૃહીતતો(સ્યો ?) દ્રેકાત્ ચિત્તચૈત્તાન્યાલમ્બનાન્તરં ન પ્રતિપદ્યન્તે સ ધર્મશ્ચૈતસિકઃ સમાધિરિત્યાખ્યાયતે । તદઙ્ગભેદેન ચતુર્વિધમિતિ વક્ષ્યામઃ । તસ્યાં પુનશ્ચિત્તસ્થિતૌ
ધ્યાનોક્તિરાઞ્જસી તત્ર ભાક્તી તત્સહભૂષ્વપિ

સમાધિસ્વભાવં ખલુ પરમાર્થેન ધ્યાનમ્ । સપરિવારં તુ ગૃહ્યમાણં પઞ્ચસ્કન્ધસ્બભાવમ્ । ભક્તિકલ્પનયા તત્સહભૂષ્વપિ ધર્મેષુ તાચ્છબ્દ્યમ્ ॥
સંક્ષેપાદિયમાખ્યાતા ધ્યાનજાતિશ્ચતુર્વિધા ।
પ્રથમં ધ્યાનં દ્વિતીયં તૃતીયં ચતુર્થમિતિ ।
દ્રવ્યભેદાનહં તસ્યાઃ પ્રવક્ષ્યામિ યથાગમમ્

દ્રવ્યભેદસ્તુ ધ્યાનજાતેશ્ચતુર્વિધાયાઃ સમાપત્તિજાતેશ્ચ તાવત્યા એવ સમાસેન વક્ષ્યામિ ॥
તત્ર તાવત્ ।
સહારૂપ્યચતુષ્ટ્વેન સમાપત્તિર્મતાષ્ટધા ।
ચતુઃ પઞ્ચેષુ સ્કન્ધેષુ તદુક્તેર્વર્ગવૃત્તિતઃ

પઞ્ચસ્કન્ધેષુ વર્ગીભૂતેષુ ધ્યાનસમાપત્તિઃ પ્રજ્ઞાપ્યતે । ચતુઃપઞ્ચેષ્વારૂપ્યસમાપત્તિરિતિ ॥
ભેદેન તુ સમાપત્તિદ્રવ્યાણિ દશ સપ્ત ચ ।
સામન્તકૈઃ સહાષ્ટાભિર્ધ્યાનાન્તરિકયાપિ ચ

અષ્ટાનાં ખલુ સમાપત્તિભૂમીનામષ્ટાનામેવ સામન્તકદ્રવ્યાણાં તત્પ્રવેશોપાયભૂતાનિ ધ્યાનાન્તરિકા ચ પ્રથમધ્યાનસંગૃહીતા । એતાનિ ખલુ સપ્તદશ યથાસ્થૌલ્યં ભિદ્યમાનાનિ સપ્તદશ ભવન્તીત્યત આહ-
તદ્ભેદાઃ ખલ્વિમે ઽન્યેપિ વક્ષ્યન્તે શાસ્ત્રચોદિતાઃ ।
અન્યે ઽપિ ખલુ સમાપત્તિભેદાસ્તદન્તર્ગતા એવ સૂત્રાભિધર્મોદિતા વક્ષ્યન્તે ।
બુદ્ધબુદ્ધેસ્તુ તે સર્વે તત્ત્વેનાયાન્તિ ગોચરમ્

ભગવાનેબ હિ સર્વપ્રથમધ્યાનસમાપત્ત્યાદિભેદેષુ, અનન્તસ્વભાવપ્રભાવક્રિયાફલેષ્વપરોક્ષબુદ્ધિવૃત્તિરિતિ ॥
ત એતે ધ્યાનારૂપ્યાસ્ત્રિપ્રકારાઃ કથમ્ ? તદારભ્યતે-
ત્રિધા ધ્યાનાનિ મૌલાનિ સાસ્વાદાદિપ્રભેદતઃ ।
તથૈવ ત્રય આરૂપ્યા ભવાગ્રં તુ દ્વિધા મતમ્

તત્ર મૌલાનિ તાવદ્ ધ્યાનાનિ ત્રૈવિધ્યાન્યાસ્વાદનાસંપ્રયુક્તશુદ્ધકાનાસ્રવભેદાત્ । એવં ત્રયો મૌલા આરૂપ્યાઃ । ભવાગ્રં તુ નાસ્ત્યનાસ્રવમ્ । કામધાતોર્ભવાગ્રસ્ય ચ ભવમૂલત્વાત્ ॥
સામન્તાનિ દ્વિધા સપ્ત પ્રથમં તુ ત્રિધા મતમ્ ।
ધ્યાનાન્તરં ત્રિધા તદ્વદક્લિષ્ટં ત્વધરાશ્રયમ્