Language

ENहिગુ
Scripture Library

Abhidharmadīpa with auto (with commentary) · Verses 501-520

501

saptamaṃ ṣoḍaśākāramavibhaktākṛtidvayam /
aṣṭākāraṃ dvitīyaṃ tu navajñānamayaṃ tu yat

502

tathāgatabalaṃ proktaṃ tajjñeyaṃ dvādaśākṛti /
sthānāsthānajñānabalaṃ ṣoḍaśabhirākāraiḥ pravartate | anyaiśca tannirmuktairāsravakṣayajñānabalamapi yadi sopāyaṃ kṣayaṃ vivakṣati tadapi ṣoḍaśākāram | atha kṣayamātraṃ tat, ṣaḍjñānamayairākāraiḥ sarvatragāminīṃ pratipajjñānabalaṃ saptamaṃ tadapi tathaiva ṣoḍaśākāram | dvayaṃ tu pūrvenivāsānusmṛticyutyupapattijñānabalamavibhaktākārabalam | dvitīyaṃ tu karmavipākajñānabalamaṣṭākāram | yattu samādhisamāpattijñānabalaṃ tasya navajñānasvabhāvaṃ taireva dvādaśabhirākāraiḥ pravartate | anyadyannoktaṃ tadabhyūhyam |
kiṃ punaḥ kiṃ gocaram ?
sarvagocaramatrādyamantyaṃ śāntyavalambi vā

503

sarvaviṣayaṃ sthānāsthānabalam | āsravakṣayajñānabalaṃ nirvāṇaviṣayaṃ vā catuḥsatyaviṣayaṃ vā ||
dvidhā hetubhavālambaṃ saptamaṃ satyagocaram /
karmavipākajñānabalaṃ bhavaviṣayam | sarvatragāminī pratipatjñānabalaṃ catuḥsatyālambanam |
atītādyaddhi dhātvarthamaṣṭamaṃ samudāhṛtam

504

pūrvenivāsānusmṛtijñānabalaṃ 'atītādyaddhi'; dhātugocaram ||
navamaṃ khalu rūpārthaṃ saṃskṛtālambyate param /
cyutyupapattijñānabalaṃ rūpāyatanaviṣayam anyadyadavaśiṣṭaṃ tatsaṃskṛtadharmagocaraṃ draṣṭavyam |
atra punaḥ
dvyapekṣo balaśabdo 'yaṃ balaṃ tvapratighātataḥ

505

parābhibhavāpekṣaśca sarvāpratighātitvena ca | yatkhalu apratihatasāmathya tadbalamityucyate | mānasaṃ balaṃ daśavidhaṃ bhagavato vyākhyātam ||
kāyikamapyabhidhīyate-
sandhau sandhau ca buddhasya kāyenārāyaṇaṃ balam /
spraṣṭavyamadhikaṃ tattu daśa hastyādisaptakāt

506

nārāyaṇaṃ nāma balamucyate | tacca bhagavato marmaṇi marmaṇi vidyate | nāgagranthiśaṅkalāśaṅkusandhayaśca yathākramaṃ buddhapratyekabuddhacakravartinaḥ |
kiṃ pramāṇaṃ punastannārāyaṇaṃ balam ? yatkhalu daśānāmitarahastīnāṃ balaṃ tadekasya gandhahastinaḥ | evaṃ daśottaravṛttyā mahānagnapraskandivarāṅgacānūranārāyaṇānāṃ vācyam | airāvaṇasahasrasyetyanye | sa hi devodyānayātrāsamaye trayastriṃśacchirasamātmānamabhinirmāyātyadbhutavicitrodyānāyāyamānāni tāvantyeva devakulānyanekasahasraparivārāṇi bhūrjapatravadādāya gacchaḥyeṣa balasamudayastasya | evaṃ tu varṇayanti mānasabalavadanantaṃ kāyikamapi balaṃ buddhānāṃ bhagavatāmiti | tatpunaḥ kāyikaṃ balaṃ spṛṣṭavyāyatanasaṃgṛhītam | gurutvena balasaṃgraho laghutvena daurbalyasyeti varṇayanti |
svaparārthāntasamprāptervaiśāradyacatuṣṭayam /
ādyantabalarūpe dve dve karma pratipaddhiyoḥ

507

sūtra uktam- "samyaksambuddhasya vata me sata ime dharmāstvayānabhisambuddhāḥ" iti vistaraḥ | atra hi prathamadvitīyābhyāṃ svārthasampadbhagavatodbhāvitā | pūrveṇa jñānasampat | dvitīyena prahāṇasampat | dvābhyāmanyābhyāṃ parārthasampadā darśitā vyavadānasaṃklelodbhāvanāt |
kataratpunarvaiśāradyaṃ kati jñānātmakam ? taducyate | sthānāsthānabalarūpamādyam | āsravakṣayajñānarūpaṃ dvitīyam | karmasvakajñānabalaṃ tṛtīyam | sarvatragāminīpratipatjñānabalaṃ caturthaṃ vaiśāradyam | tadyāvajjñānasvabhāvānyetāni valāni tāvatsvabhāvāni yathākramaṃ catvāri vaiśāradyāni boddhavyāni |
sūtra uktam- "trīṇīmāni smṛtyupasthānāni yānyāryaḥ sevate" iti vistaraḥ | teṣāṃ punaridaṃ lakṣaṇam-
śrotṛsampattrayāpekṣā trividhā smṛtyupasthitiḥ /
saṃsmārāhitasāmarthyasaṃprajanyasvalakṣaṇā

508

śuśrūṣakāśuśrūṣakādibhedādvineyānāṃ traividhyena vyavasthānam | śuśrūṣakādivargatrayābhisandheḥ | svabhāvaḥ punaḥ smṛtiviśiṣṭasaṃprajanyatrayasvabhāvāni trīṇi smṛtyupasthānāni | smṛtiviśiṣṭasaṃprajanyato hi bhagavataḥ śuśrūṣamāṇāśuśraṣamāṇatadubhayayukteṣu vineyasamūheṣu nānando bhavatyāghāto vā ||
mahākaruṇā punaḥ
saṃvṛtijñānarūpatvāddīrghakālānusārataḥ /
sarvatra samavṛttyāderbaddhasyaiva mahākṛpā

509

yadā śrāvakasyāpi karūṇā vidyate pratyekabuddhasyāpi kasmād buddhasyaiva mahākṛpetyucyate ? yasmādiyaṃ saṃvṛtijñānasvabhāvā śrāvakādīnāmadveṣasvabhāvā buddhasya ca dīrghakālānugatā sūkṣmānugatā sarvasattvasamagrahapravṛttā sarvatrānugatā ca dvātriṃśanmahāpuruṣalakṣaṇavidyotitaśarīrādhyāsinī daśabalaparigṛhītā ca | tasmād buddhasyaiva bhagavato mahākṛpetyucyate | uktā asādhāraṇaguṇāḥ ||
śrāvakasādhāraṇā ucyante-
araṇā praṇidhijñānaṃ catasraḥ pratisaṃvidaḥ /
arhatsāntānikā hyete pañca tu prāntakoṭikāḥ

510

itarairapi sāmānyā apramādādayo guṇāḥ /
eṣāṃ yathopadiṣṭānāṃ śṛṇu vakṣyāmi lakṣaṇam

511

tatra tāvat |
araṇā saṃvṛtijñānaṃ nṛjāntyadhyānaniśrayāt /
āryasantānikā jātā savastukamalekṣiṇī

512

iha kaścidarhannakopyadharmā sarvakleśaprahāṇātparamāmṛtasukhamanubhavatyevaṃ cittamutpādayati- kathaṃ nāma pare 'pi ime santānālambanād kleśān notpādayeyuḥ kathañca tamaniṣṭaphalaṃ nānubhaveyuḥ | caturthaṃ dhyānaṃ vivṛddhikāṣṭhāgataṃ samāpadya tathā karoti yathāsya cāravihāragatasya santāne na kaścitkleśamutpādayati |
praṇidhijñānamapyevaṃ sarvadharmāvalambi tu /
akopyadharmaṇo khyāte tathaiva pratisaṃvidaḥ

513

praṇidhijñānamapi saṃvṛtijñānasvabhāvaṃ prāntakoṭika caturthadhyānalābhāt, arhadyadyatpraṇidhatte tattajjānīte praṇidhijñānasya sarvadharmālambanatvāt ||
pratisaṃvidaḥ khalvapi
vivakṣitārthasambandhināmasaṃmohabhedinī /
ādyānyā tadabhivyaṅgyā jñeyā jñānavicāriṇī

514

tṛtīyā śabdasaṃskārā jñānasaṃmohaghātinī /
turīyā tu prabandhoktirdhyānādyutpādanonmukhī

515

tatra dvādaśāṅgapravacanasaṃgṛhīteṣu vakṣyamāṇārthasambandhiṣu vivakṣiteṣu nāmakāyādiṣu yadavivartyaṃ jñānaṃ sā dharmapratisaṃvit | tadavadyotyeṣu paurūṣeyāpauruṣeyasambandheṣu parārthasaṃvṛtyartharāśiṣu yadavivartyaṃ jñānaṃ sārthapratisaṃvit | nāmakāyādivācaka eva vākchabdeṣvarūpadravyaliṅgasaṃkhyāsādhanakriyākālapuruṣo pagrahasambandhini yadavivartyaṃ jñānaṃ sā niruktipratisaṃvit | dharmārthaniruktiṣu dhyānavimokṣasamādhisamāpattivaśitvasaṃprakhyāne yadavivartyaṃ jñānaṃ sā pratibhānapratisaṃvit |
ta ete ṣaḍguṇāḥ prāntakoṭikamityucyante ||
kā kati bhūmikāḥ punarāsāṃ pratisaṃvidāṃ kā vā kati jñānamayī ? tadavadyotyate-
arthākhyā khalu sarvatra ṣaḍjñānānyathavā nava /
arthapratisaṃvit sarvāsu bhūmiṣu kāmadhātau yāvadbhavāgre navajñānasvabhāvā nirodhajñānaṃ varjayitvā ṣaḍjñānāni nirvāṇasyaiva paramārthatvāt, paracittaduḥkhasamudayamārgajñānāni varjayitvā |
pratibhānāhvayāpyevaṃ daśajñānamayī tvasau

516

pratibhānapratisaṃvidapi sarvāsu bhūmiṣu daśajñānamayī |
tatra
kāme dhyāneṣu dharmākhyā tadanyā tvādyakāmayoḥ /
dharmapratisaṃvit kāmadhātau caturṣu dhyāneṣu niruktipratisaṃvit kāmadhātau prathame ca dhyāne |
saṃvṛtijñānamayyau tu dve ete pratisaṃvidau

517

ubhe apyete saṃvṛtijñānasvabhāve dharmaniruktipratisaṃvidāviti ||
abhidharmadīpe vibhāṣāprabhāyāṃ vṛttau saptamasyādhyāyasya tṛtīyaḥ pādaḥ samāptaḥ ||
saptamādhyāye
caturthapādaḥ |
pṛthagjanasādhāraṇāḥ idānīmabhijñādayo guṇā vaktavyāḥ | ta ima ucyante-
ṛddhau śrotre 'nyacitte prāgbhāve cyutyudaye kṣaye /
jñānasākṣātkriyābhijñā ṣaḍvā dhīḥ muktivartmani

518

jñānasākṣātkriyā khalu vimuktimārgasaṃgṛhītābhijñetyucyate | keṣāṃ punarguṇānāṃ jñānasākṣātkriyā ? tadapadiśyate | ṛddhipādadivyaśrotracetaḥ- paryāyapūrvenivāsānusmṛticyutyupapādāsravakṣayajñānānāṃ yā jñānasākṣātkriyā sābhijñā | abhijānātītyabhijñāyate vā tayeti abhijñā |
kasmātpunarvimuktimārga evābhijñā śrāmaṇyaphalavat na ānantaryamārgasvabhāvāḥ ? paracittajñānasyānantaryamārgapratiṣedhādarhataścāsravakṣayānantaryamārgatyāge kasyacinnirabhijñatvaprasaṃgāt ||
āsāṃ punaḥ
catasraḥ saṃvṛtijñānaṃ pañca jñānāni cittadhīḥ /
sarvāsravakṣayābhijñā ṣaḍjñānānyathavā daśa

519

cetaḥparyāyāsravakṣayābhijñe hitvā | cetaḥparyāyābhijñā pañcajñānāni dharmānvayamārgasaṃvṛtiparacittajñānāni | āsravakṣayajñānasākṣātkriyābhijñā ṣaḍjñānāni daśa vā paracittaduḥkhasamudayamārgajñānāni hitvāathavā daśe'ti ||
ṣaṣṭhī sarvatra pañcānyā maulīṣu dhyānabhūmiṣu /
āsravakṣayajñānasākṣātkriyā sarvāsu bhūmiṣu | śeṣā maulīṣu catasṛṣu dhyānabhūṣviti |
yatnavairāgyato labhyāḥ svabhūmyadharagocarāḥ

520

sarvāḥ abhijñāḥ yatnato labhyante vairāgyataśca | tatrānucitā yatnataḥ | ucitā vairāgyataḥ | janmāntarābhyastāḥ khalvabhijñā vairāgyato labhyante | vaiśeṣikyo yatnataḥ | 'svabhūmyadharagocarā'ścaitāḥ | ṛddhyā svabhūmiṃ gacchatyadharāṃ ca bhūmim | nirmitanirmāṇamapyevam | divyaśrotrābhijñayāpi svabhūmikamadhobhūmikaṃ ca śabdaṃ śṛṇoti | evaṃ paracittajñānaṃ pūrvenivāsānusmṛtijñānaṃ ca | cyutyupapādābhijñayā ca svādhobhūmiviṣayaṃ rūpaṃ jānāti ||
katamā punarāsāṃ kati smṛtyupasthānāni ?
smṛtyupasthitayastistraścetaḥparyāyadhīrmatā /
ṛddhiśrotrākṣyabhijñāsnu prathamā smṛtyupasthitiḥ

Original text: Abhidharmadīpa with auto(?)entary Vibhāṣāprabhāvṛtti · Edition: P.S. Jaini. Abhidharmadīpa with Vibhāṣāprabhāvṛtti, Patna 1959 (Tibetan Sanskrit Works Series, 4). · Data entry members of the Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0

Esc