Abhidharmadīpa with auto (with commentary) · Verses 481-500
tatra dhātusaṃmoho dvābhyāṃ dharmānvayajñānābhyāṃ nivartyate | satyasaṃmohaścaturbhiḥ duḥkhajñānādibhiḥ | arthasaṃmohaḥ saṃvṛtijñānena | cittasaṃmohaḥ paracittajñānena | jātisaṃmohaḥ kṣayajñānena | punarutpattisaṃmoho 'nutpādajñāneneti daśaiva jñānāni bhagavānavocat | nātibhūyāṃsi nālpīyāṃsīti ||
atra punaḥ
parijñātādyavagamaḥ duḥkhādau kṣayadhī phalam
"dukhaṃ parijñātaṃ samudayo me prahīṇaḥ,................
..............miti vādavipakṣeṇa vā anārambhiṇāṃ saṃsāreṇaiva śuddhiriti vādavipakṣeṇa pratipadākāraḥ | laukikavairāgyamārgamārasaṃjñāvipakṣeṇa vā anātyantikavairāgyagamanavipralambhāt sarvatrābahumānavipakṣeṇa nairyāṇikākāraḥ ||
athākāro nāma ka eṣa dharmaḥ | kiṃ vā tenākāryata iti ? tadubhayaṃ nirdiśyate-
dhīrākāraḥ sadākāryaṃ sākārāstvavalambinaḥ
prajñā khalvākāra ityucyate | na tarhi prajñā sākārā bhavati dvayoḥ prajñayoḥ yaugapadyābhāvāt | tataśca na sarve caitasikāḥ sākārāḥ prāpnuvanti | na khalu brū maḥ prajñāsaṃprayogātsākārā vaikākārā vā | kiṃ tarhi ? svavṛttibhirākaraṇādālambanagrahaṇādityarthaḥ |
kiṃ punastadākāryam ? sadākāryam | yatkiñcid dravyataḥ prajñaptito vā vidyate tadākāryate | cittacaittāstu sākārāḥ viṣayagrāhiṇa ityarthaḥ ||
kiṃ punarjñānaṃ kati smṛtyupasthānāni ?
paricittamatistrīṇi dharmasaṃjñaṃ nirodhadhīḥ /
catvāri smṛtyupasthānānyato 'nyajjñānamiṣyate
paracittajñānaṃ khalu trīṇi vedanācittadharmākhyāni | nirodhajñānaṃ dharmasmṛtyupasthānam | paracittanirodhajñānābhyāmanyāni jñānāni catvāri smṛtyupasthānāni ||
atha katamasya jñānasya kati jñānānyālambanam ?
mārgadharmānvayajñānagocaro navaśo dhiyaḥ
mārgadharmānvayajñānānāṃ pratyekaṃ navajñānānyālambanam | mārgajñānasya tāvatsaṃvṛtijñānaṃ hitvā | dharmajñānasyānvayajñānam | anvayajñānasya dharmajñānam |
duḥkhahetudhiyordve dve
duḥkhasamudayajñānayoḥ saṃvṛtijñānaṃ sāsravaṃ ca paracittajñānamālambanam |
caturṇāṃ daśa
saṃvṛtiparacittakṣayānutpādajñānānāṃ sarvāṇyeva daśajñānānyālambanam |
nāparam ||
nirodhajñānaṃ khalu naiva jñānālambanam ||
punarapi daśadharmān sthāpayitvā kasya jñānasya kati dharmā viṣaya iti vācyam | katham ? taducyate-
pañcadharmāstridhātvāptān mārgarūpān sanātanān /
vyutpattyarthaṃ dvidhā kṛtvā darśayejjñānagocaram
traidhātukān dharmān pratyekaṃ dvidhā kṛtvā saṃprayuktā viprayuktāśca, apratisaṃyuktāṃśca dvidhā kṛtvā saṃyuktaviprayuktabhedenaiva, asaṃskṛtamapi dvidhākṛtvā kuśalāvyākṛtabhedenaivaṃ kṛtvā daśa bhavanti |
tatra tāvatsaṃvṛtijñānasya sarva eva daśadharmā viṣayaḥ | dharmajñānasya pañca ( Jaini_378 ) kāmapratisaṃyuktānāsravāḥ saṃprayuktaviprayuktākuśalaṃ cāsaṃskṛtam | anvayajñānasya sapta rūpārūpyapratisaṃyuktānāsravāḥ saṃprayuktaviprayuktakuśalaṃ cāsaṃskṛtam | paracittajñānasya trayaḥ kāmarūpapratisaṃyuktānāsravāsaṃprayuktā eva | duḥkhasamudayajñānayoḥ ṣaṭkāmarūpārūpyapratisaṃyuktāsaṃprayuktaviprayuktāḥ | nirodhajñānasyaiko 'saṃskṛtameva kuśalam | mārgajñānasya dvāvanāsravaḥ saṃprayukto viprayuktaśca | kṣayānutpādajñānayornava dharmā viṣayo 'saṃskṛtamavyākṛtaṃ muktvā ||
idamidānīṃ vaktavyam | kaḥ katibhirjñānaiḥ samanvāgataḥ ? sarvastāvatpṛthagjanaḥ saṃvṛtijñānenaiva | ayaṃ tu niyamaḥ-
dṛṅmārge prathame jñāne tribhirjñānaiḥ samanvitaḥ /
dvitīyakṣaṇe tribhiḥ saṃvṛtijñānaduḥkhajñānadharmajñānaiḥ |
caturṣvekaikavṛddhyordhvaṃ virakto 'nyamano dhiyā
ataḥ paraṃ caturṣu cittakṣaṇeṣvekaikaṃ jñānaṃ vardhate | tadyathā duḥkhe 'nvayajñāne 'nvayajñānaṃ vardhate | samudayadharmajñāne samudayajñānam | nirodhadharmajñāne nirodhadharmajñānam | mārgadharmajñāne mārgadharmajñānaṃ vardhate | samudayanirodhamārgānvayajñāneṣu kṣāntiṣu ca nāstyapūrvajñānavṛddhiḥ | sarvatra tu vītarāgasya paracittajñānaṃ vardhata iti vācyam ||
abhidharmadīpe vibhāṣāprabhāyāṃ vṛttau saptamasyādhyāyasya prathamaḥ pādaḥ ||
saptamādhyāye
dvitīyapādaḥ |
idamidānīṃ vaktavyam | kasyāṃ bhūmau kasyāṃ vāvasthāyāṃ kasya vā pudgalasya kati jñānāni bhāvyante ? tadārabhyate-
tridhyānakāmavairāgye paścime muktivartmani /
mauladhyānaprayoge ca jñeyānāgatabhāvanā
bālasya smṛtyupasthānadhyānādyutpādane tathā /
prayogamuktimārgeṣu saṃvṛtyānyamanodhiyaḥ
bālasya khalvādyadhyānatrayavairāgye paścime vimuktimārge mauladhyānaprayogamārge ca smṛtyupasthānādikuśalamūlotpādane ca prayogavimuktimārge ca saṃvṛtijñānasya paracittajñānasya cānāgatabhāvanā veditavyā ||
āryasya tu
kṣāntijñānāni bhāvyante svajātīyāni dṛkpathe /
darśanamārge khalu yadyeva saṃmukhībhūtaṃ bhavati kṣāntirvā jñānaṃ vā tajjātīyamevānāgataṃ bhāvyate | nānyajātīyamanyaviṣayaṃ vā pṛthakkāryatvāt |
sāṃvṛtaṃ cānvayajñāne duḥkhahetusamāhvaye
saṃvṛtijñānaṃ khalu darśanamārge triṣu citteṣu duḥkhasamudayanirodhānvayajñānākhyeṣu bhāvyate | na dharmajñāneṣu, akṛtārthatvādālambanākāraparijayo hi nādyāpi parisamāptaḥ ||
kasmātpunaḥ saṃvṛtijñāna tatra bhāvanāṃ gacchati ? taducyate-
samānapratipakṣatvātteṣu mārgāyitatvataḥ /
yathaivānvayakṣāntijñānāni trīṇi tatprahātavyakleśapratipakṣaḥ, tathā tānyapi saṃvṛtijñānāni pratipakṣaḥ | tairapi tatra mārgāyitaṃ nirvedhabhāgīyāvasthāyām |
ato 'bhisamayātyākhyaṃ tattrisatyāntalābhataḥ
ata eva tadābhisamayāntikaṃ saṃvṛtijñānamityākhyāyate | dharmajñāneṣu khalu tadbhāvanāyāmabhisamayamadhyāni syuriti | taccaitadanutpattidharmakamapi saddharmatayā cintyate |
kasmātpunastadanutpattidharmakameva ? śraddhādharmānusāryāśrayeṇa tadutpattipratibaddhatvāt | darśanamārge ca saṃmukhībhūte tannotpannam | tasmādanutpattikadharmameva bhāvanāṃ gacchati | tatpunaretatsaptabhūmikaṃ kāmāvacaraṃ darśanamārgasamānabhūmikaṃ ca | uktā darśanamārgabhāvanā ||
bhāvanāmārge vaktavyā |
mārgākhye tvanvayajñāne ṣaḍ bhāvyante 'tha sapta vā /
ṣoḍaśetu vartamānānvayajñānacitte bhāvanāvartmanyavītarāgasya ṣaḍ bhāvyante | saṃvṛtiparacittakṣayānutpādajñānāni hitvā | vītarāgasya tu saptānāgatāni bhāvyante paracittajñānaṃ vardhayitvā |
ānantaryapathe corddhvaṃ bhāvyate nānyacittadhīḥ
sarāgasyāpi bhāvanāmārge tasmāt ṣoḍaśātkṣaṇādūrdhvaṃ yāvatkāme vīta rāgo bhavati tāvatsarveṣu prayogānantaryavimuktiviśeṣamārgeṣu sapta jñānāni bhāvyante | anyatra paracitakṣayānutpādajñānebhyaḥ ||
prahāṇamuktimārgeṣu vināntyāyā vimuktitaḥ /
bhavāgrapratipakṣatvātsaṃvṛtasya na bhāvanā
dhyānacatuṣṭvārūpyatrayavairāgye pañcasvabhijñāsu, akopyāprativedhe ca vyavakīrṇabhāvite ca dhyāne | śaikṣasya sarveṣvānantaryavimuktimārgeṣu saptaiva jñānāni ............. |
........abhidharmadīpe vibhāṣāprabhāyāṃ vṛttau saptamasyādhyāyasya dvitīyapādaḥ samāptaḥ ||
saptamādhyāye
tṛtīyapādaḥ |.....
.........sthānavastuhetuvipākaprativistarairboddhavyam | tatrātītānāgate pratyutpanne ca tadākṣeptākṣepavaicitryaṃ pratikarmasamādānaṃ ( Jaini_383 ) bhavati | kiciddhi sahasā pratyayavaśātkriyate | kiñcid dṛṣṭacetasā | kiñcitpunaḥ samādāya kriyate tena karmaṇā mayā jīvitavyamiti | tathā dharmo 'yamadharmo veti samādāyāsamādāya karoti | sthānādipravibhāgataśca gāmbhīryaṃ boddhavyam | tatra sthānamāyatyutpattyāyattānāmavakāśakāraṇāt | heturapi yena hetunā kriyate | yathoktam- "vastu sthānādhikaraṇamucyate | sādhikaraṇaṃ vastu sthānam | tadyathā prāṇivadhakarmaṇaḥ svabhāvaḥ | sa ca prāṇī yasya cārthe vadhyate yayā pratyayasāmagryā sarvametadvastu sambhavati | kutaḥ ? sthānahetuvipākānāṃ pṛthagukteḥ | yasya khalvetat sthānaṃ yaccāsya sthānaṃ kriyate yasya tatkarma hetuḥ, yaddhetukaṃ ca tat, ayaṃ cāsya karmaṇo vipāko 'yamanyasya" iti | tadetadaṣṭajñānasvabhāvaṃ nirodhamārgajñāne hitvā ||
dhyānādīnāṃ svabhāvādāvavyāghātavisāri yat /
dhyānādijñānasaṃjñaṃ tannavajñānamayaṃ balam
dhyānavimokṣasamādhisamāpatti jñānabalaṃ khalu yatsaṃkleśavyavadānavyavasthānaviśuddhiṣu nivṛttipakṣe dhyānānāṃ vimokṣāṇāṃ samādhīnāṃ samāpattīnāṃ ca saṃkleśavyavadānavyavasthānaviśuddhiṣu yadbalamavyāhatam | tatra saṃkleśādicatuṣṭayaṃ hānaviśeṣasthitinirvedhabhāgīyaṃ sāsvādaśuddhakānāsravādibhedāt | tadetaddhyānavimokṣasamādhisamāpattijñānabalaṃ navajñānātmakaṃ boddhavyam ||
yatsattvākṣamṛdutvādau paricchede pravartate /
akṣottamāvarajñānabalaṃ tannavadhīmayam
indriyaparāparajñānabalam yatsarvasattvānāṃ śreyaḥprāptiśaktitraividhye jñānamavyāhataṃ tadindriyaparāparajñānabalaṃ navajñānātmakaṃ nirodhajñānaṃ hitvā ||
yatsattvādhirucitraidhe hīnādau sampravartate /
nānādhimuktidhīsaṃjñe balaṃ tacca navātmakam
yatkhalu sarvasattvānāṃ hīnamadhyamottamādhimuktiṣvavyāhataṃ jñānaṃ tacca nānādhimuktijñānabalaṃ navajñānātmakameva nirodhajñānaṃ hitvā ||
yannānādhātvapekṣākhyaṃ sattvārthāya pravartate /
navajñānamayaṃ tadvattannānādhātudhībalam
te punaḥ pūrvābhyāsavāsanādhātavaḥ pūrvajanmasu guṇadoṣavidyāśilpakarmābhyāsebhyo yā vāsanāstāḥ khalviha dhātavo viśeṣeṇa boddhavyāḥ | gotrārthenāvasthānāṃ ta evāśayā ityavagantavyāḥ, tadvaśāccaratītyucyate | uktaṃ ca bhagavatā- "dhātuśaḥ sattvāḥ saṃsyandante" iti ||
gatidharmāryabhedaṃ yadvetti pratyayabhedataḥ /
taddhiyo daśa sarvatragāminīpratipadbalam
yatkhalu sattvopapattinirvartakeṣu tatkṣayakareṣu ca dharmeṣu jñānamavyāhataṃ tatsarvatragāminīpratipajjñānabalam | bhavyaviśeṣauṣadhavad draṣṭavyam | mokṣabhavyānāṃ nānādhātūnāṃ sattvānāmanekadhātūnāṃ sarvakleśaprahāṇāyauṣadhaviśeṣavatsāmānyapratipakṣaviśeṣapratipakṣaṃ ca sarvatra jānīte gatihetuṃ cānena dhāturekasantāne yo yadgatacittastadvaśena tadavataraṇabhavyo 'bhavyaśca bhavati tatsarvaṃ yathāvatpratijānātīti sarvākārajñatāpyuktā bhavati | tadetat saphalamārgaprahāṇāddaśajñānātmakaṃ bhavati | kecittu kevalamārgagrahaṇānnavajñānātmakam ||
yat svānyātītajanmekṣisaṃvṛtijñānasaṃjñakam /
prāgjātyānusmṛtijñānabalaṃ tatsaphalaṃ matam
svaparasantā nikānāmatītajanmaparamparāṇāṃ vicitrasukhaduḥkheṣu prāṇiṣvayamamuṣyakarmaṇo vipāko 'yamamuṣyasvapnanimittadhyāyimanasikāracihnārthāvadhāraṇavadanekavidhasambandhāvabodhavaśitvamasya sūcitaṃ bhavati | yathā khalu bhavyārthasūcakān svapnānanekaśo dṛṣṭvā tāṃścārthānabhiniṣpannān prāyaśaḥ sadṛśānapekṣya niścayo bhavati tadvaditi | yathā ca dhyāyināṃ manasikāreṣu dharmacihnānyutpadyante taiśca suvyakto dharmaparicchedo bhavati | tadvatsarvadharmeṣu mudrā bhagavato viditā | kiṃ punastatkarma vipākasambandhamudrāsviti ? tadetadbalaṃ saṃvṛtijñānātmakameva ||
sattvānāṃ cyutisambhūtyorjñānamanyādhvavṛtti yat /
taccyutyutpattibuddhyākhyaṃ balaṃ pūrvavaducyate
divyacakṣurāśrayācca jñānātkarmaphalavaicitryacaritāvataraṇajñānaparapratyayo bhavati | pratyutpannaviṣayamapyevam | taddivyacakṣurāśrayajñānaṃ saha praṇidhijñānenāparānte prabhāvyate | tadetatsaṃvṛtijñānātmakameva ||
āsravakṣayadhīsaṃjñaṃ ṣaḍjñānānyathavā daśa /
ata idānīṃ bhagavato vineyakāryaṃ kimavaśiṣṭam ? āsravakṣayaḥ | tasminyajjñānaṃ yasya yadā yairavataraṇadeśanāvidhibhirakṛcchreṇa saṃpadyate tadbhagavān sarvākāramanena jñānena vetti nānyaḥ kaścit | ato 'syaiva tadbalaṃ nānyasya | tatpunaretat ṣaḍjñānasvabhāvaṃ daśātmakaṃ vā | yadyāsravakṣaye jñānam, ṣaḍbhavanti | ( Jaini_387 ) paracittaduḥkhasamudayamārgajñānāni hitvā | atha sopāye kṣaye jñānaṃ darśanaṃ bhavati, daśajñānāni bhavanti |
ukto daśabalasvabhāvaḥ |
ākāraniyamo vaktavyaḥ | so 'yamucyate-
ṣoḍaśākāramatrādyamanyaiścāpyuttaraṃ bhuvā
Original text: Abhidharmadīpa with auto(?)entary Vibhāṣāprabhāvṛtti · Edition: P.S. Jaini. Abhidharmadīpa with Vibhāṣāprabhāvṛtti, Patna 1959 (Tibetan Sanskrit Works Series, 4). · Data entry members of the Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0