અભિધર્મદીપ (ટીકા સહિત) · શ્લોક 501-520

સપ્તમં ષોડશાકારમવિભક્તાકૃતિદ્વયમ્ ।
અષ્ટાકારં દ્વિતીયં તુ નવજ્ઞાનમયં તુ યત્

તથાગતબલં પ્રોક્તં તજ્જ્ઞેયં દ્વાદશાકૃતિ ।
સ્થાનાસ્થાનજ્ઞાનબલં ષોડશભિરાકારૈઃ પ્રવર્તતે । અન્યૈશ્ચ તન્નિર્મુક્તૈરાસ્રવક્ષયજ્ઞાનબલમપિ યદિ સોપાયં ક્ષયં વિવક્ષતિ તદપિ ષોડશાકારમ્ । અથ ક્ષયમાત્રં તત્, ષડ્જ્ઞાનમયૈરાકારૈઃ સર્વત્રગામિનીં પ્રતિપજ્જ્ઞાનબલં સપ્તમં તદપિ તથૈવ ષોડશાકારમ્ । દ્વયં તુ પૂર્વેનિવાસાનુસ્મૃતિચ્યુત્યુપપત્તિજ્ઞાનબલમવિભક્તાકારબલમ્ । દ્વિતીયં તુ કર્મવિપાકજ્ઞાનબલમષ્ટાકારમ્ । યત્તુ સમાધિસમાપત્તિજ્ઞાનબલં તસ્ય નવજ્ઞાનસ્વભાવં તૈરેવ દ્વાદશભિરાકારૈઃ પ્રવર્તતે । અન્યદ્યન્નોક્તં તદભ્યૂહ્યમ્ ।
કિં પુનઃ કિં ગોચરમ્ ?
સર્વગોચરમત્રાદ્યમન્ત્યં શાન્ત્યવલમ્બિ વા

સર્વવિષયં સ્થાનાસ્થાનબલમ્ । આસ્રવક્ષયજ્ઞાનબલં નિર્વાણવિષયં વા ચતુઃસત્યવિષયં વા ॥
દ્વિધા હેતુભવાલમ્બં સપ્તમં સત્યગોચરમ્ ।
કર્મવિપાકજ્ઞાનબલં ભવવિષયમ્ । સર્વત્રગામિની પ્રતિપત્જ્ઞાનબલં ચતુઃસત્યાલમ્બનમ્ ।
અતીતાદ્યદ્ધિ ધાત્વર્થમષ્ટમં સમુદાહૃતમ્

પૂર્વેનિવાસાનુસ્મૃતિજ્ઞાનબલં ઽઅતીતાદ્યદ્ધિઽ; ધાતુગોચરમ્ ॥
નવમં ખલુ રૂપાર્થં સંસ્કૃતાલમ્બ્યતે પરમ્ ।
ચ્યુત્યુપપત્તિજ્ઞાનબલં રૂપાયતનવિષયમ્ અન્યદ્યદવશિષ્ટં તત્સંસ્કૃતધર્મગોચરં દ્રષ્ટવ્યમ્ ।
અત્ર પુનઃ
દ્વ્યપેક્ષો બલશબ્દો ઽયં બલં ત્વપ્રતિઘાતતઃ

પરાભિભવાપેક્ષશ્ચ સર્વાપ્રતિઘાતિત્વેન ચ । યત્ખલુ અપ્રતિહતસામથ્ય તદ્બલમિત્યુચ્યતે । માનસં બલં દશવિધં ભગવતો વ્યાખ્યાતમ્ ॥
કાયિકમપ્યભિધીયતે-
સન્ધૌ સન્ધૌ ચ બુદ્ધસ્ય કાયેનારાયણં બલમ્ ।
સ્પ્રષ્ટવ્યમધિકં તત્તુ દશ હસ્ત્યાદિસપ્તકાત્

નારાયણં નામ બલમુચ્યતે । તચ્ચ ભગવતો મર્મણિ મર્મણિ વિદ્યતે । નાગગ્રન્થિશઙ્કલાશઙ્કુસન્ધયશ્ચ યથાક્રમં બુદ્ધપ્રત્યેકબુદ્ધચક્રવર્તિનઃ ।
કિં પ્રમાણં પુનસ્તન્નારાયણં બલમ્ ? યત્ખલુ દશાનામિતરહસ્તીનાં બલં તદેકસ્ય ગન્ધહસ્તિનઃ । એવં દશોત્તરવૃત્ત્યા મહાનગ્નપ્રસ્કન્દિવરાઙ્ગચાનૂરનારાયણાનાં વાચ્યમ્ । ઐરાવણસહસ્રસ્યેત્યન્યે । સ હિ દેવોદ્યાનયાત્રાસમયે ત્રયસ્ત્રિંશચ્છિરસમાત્માનમભિનિર્માયાત્યદ્ભુતવિચિત્રોદ્યાનાયાયમાનાનિ તાવન્ત્યેવ દેવકુલાન્યનેકસહસ્રપરિવારાણિ ભૂર્જપત્રવદાદાય ગચ્છઃયેષ બલસમુદયસ્તસ્ય । એવં તુ વર્ણયન્તિ માનસબલવદનન્તં કાયિકમપિ બલં બુદ્ધાનાં ભગવતામિતિ । તત્પુનઃ કાયિકં બલં સ્પૃષ્ટવ્યાયતનસંગૃહીતમ્ । ગુરુત્વેન બલસંગ્રહો લઘુત્વેન દૌર્બલ્યસ્યેતિ વર્ણયન્તિ ।
સ્વપરાર્થાન્તસમ્પ્રાપ્તેર્વૈશારદ્યચતુષ્ટયમ્ ।
આદ્યન્તબલરૂપે દ્વે દ્વે કર્મ પ્રતિપદ્ધિયોઃ

સૂત્ર ઉક્તમ્- "સમ્યક્સમ્બુદ્ધસ્ય વત મે સત ઇમે ધર્માસ્ત્વયાનભિસમ્બુદ્ધાઃ" ઇતિ વિસ્તરઃ । અત્ર હિ પ્રથમદ્વિતીયાભ્યાં સ્વાર્થસમ્પદ્ભગવતોદ્ભાવિતા । પૂર્વેણ જ્ઞાનસમ્પત્ । દ્વિતીયેન પ્રહાણસમ્પત્ । દ્વાભ્યામન્યાભ્યાં પરાર્થસમ્પદા દર્શિતા વ્યવદાનસંક્લેલોદ્ભાવનાત્ ।
કતરત્પુનર્વૈશારદ્યં કતિ જ્ઞાનાત્મકમ્ ? તદુચ્યતે । સ્થાનાસ્થાનબલરૂપમાદ્યમ્ । આસ્રવક્ષયજ્ઞાનરૂપં દ્વિતીયમ્ । કર્મસ્વકજ્ઞાનબલં તૃતીયમ્ । સર્વત્રગામિનીપ્રતિપત્જ્ઞાનબલં ચતુર્થં વૈશારદ્યમ્ । તદ્યાવજ્જ્ઞાનસ્વભાવાન્યેતાનિ વલાનિ તાવત્સ્વભાવાનિ યથાક્રમં ચત્વારિ વૈશારદ્યાનિ બોદ્ધવ્યાનિ ।
સૂત્ર ઉક્તમ્- "ત્રીણીમાનિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ યાન્યાર્યઃ સેવતે" ઇતિ વિસ્તરઃ । તેષાં પુનરિદં લક્ષણમ્-
શ્રોતૃસમ્પત્ત્રયાપેક્ષા ત્રિવિધા સ્મૃત્યુપસ્થિતિઃ ।
સંસ્મારાહિતસામર્થ્યસંપ્રજન્યસ્વલક્ષણા

શુશ્રૂષકાશુશ્રૂષકાદિભેદાદ્વિનેયાનાં ત્રૈવિધ્યેન વ્યવસ્થાનમ્ । શુશ્રૂષકાદિવર્ગત્રયાભિસન્ધેઃ । સ્વભાવઃ પુનઃ સ્મૃતિવિશિષ્ટસંપ્રજન્યત્રયસ્વભાવાનિ ત્રીણિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ । સ્મૃતિવિશિષ્ટસંપ્રજન્યતો હિ ભગવતઃ શુશ્રૂષમાણાશુશ્રષમાણતદુભયયુક્તેષુ વિનેયસમૂહેષુ નાનન્દો ભવત્યાઘાતો વા ॥
મહાકરુણા પુનઃ
સંવૃતિજ્ઞાનરૂપત્વાદ્દીર્ઘકાલાનુસારતઃ ।
સર્વત્ર સમવૃત્ત્યાદેર્બદ્ધસ્યૈવ મહાકૃપા

યદા શ્રાવકસ્યાપિ કરૂણા વિદ્યતે પ્રત્યેકબુદ્ધસ્યાપિ કસ્માદ્ બુદ્ધસ્યૈવ મહાકૃપેત્યુચ્યતે ? યસ્માદિયં સંવૃતિજ્ઞાનસ્વભાવા શ્રાવકાદીનામદ્વેષસ્વભાવા બુદ્ધસ્ય ચ દીર્ઘકાલાનુગતા સૂક્ષ્માનુગતા સર્વસત્ત્વસમગ્રહપ્રવૃત્તા સર્વત્રાનુગતા ચ દ્વાત્રિંશન્મહાપુરુષલક્ષણવિદ્યોતિતશરીરાધ્યાસિની દશબલપરિગૃહીતા ચ । તસ્માદ્ બુદ્ધસ્યૈવ ભગવતો મહાકૃપેત્યુચ્યતે । ઉક્તા અસાધારણગુણાઃ ॥
શ્રાવકસાધારણા ઉચ્યન્તે-
અરણા પ્રણિધિજ્ઞાનં ચતસ્રઃ પ્રતિસંવિદઃ ।
અર્હત્સાન્તાનિકા હ્યેતે પઞ્ચ તુ પ્રાન્તકોટિકાઃ

ઇતરૈરપિ સામાન્યા અપ્રમાદાદયો ગુણાઃ ।
એષાં યથોપદિષ્ટાનાં શૃણુ વક્ષ્યામિ લક્ષણમ્

તત્ર તાવત્ ।
અરણા સંવૃતિજ્ઞાનં નૃજાન્ત્યધ્યાનનિશ્રયાત્ ।
આર્યસન્તાનિકા જાતા સવસ્તુકમલેક્ષિણી

ઇહ કશ્ચિદર્હન્નકોપ્યધર્મા સર્વક્લેશપ્રહાણાત્પરમામૃતસુખમનુભવત્યેવં ચિત્તમુત્પાદયતિ- કથં નામ પરે ઽપિ ઇમે સન્તાનાલમ્બનાદ્ ક્લેશાન્ નોત્પાદયેયુઃ કથઞ્ચ તમનિષ્ટફલં નાનુભવેયુઃ । ચતુર્થં ધ્યાનં વિવૃદ્ધિકાષ્ઠાગતં સમાપદ્ય તથા કરોતિ યથાસ્ય ચારવિહારગતસ્ય સન્તાને ન કશ્ચિત્ક્લેશમુત્પાદયતિ ।
પ્રણિધિજ્ઞાનમપ્યેવં સર્વધર્માવલમ્બિ તુ ।
અકોપ્યધર્મણો ખ્યાતે તથૈવ પ્રતિસંવિદઃ

પ્રણિધિજ્ઞાનમપિ સંવૃતિજ્ઞાનસ્વભાવં પ્રાન્તકોટિક ચતુર્થધ્યાનલાભાત્, અર્હદ્યદ્યત્પ્રણિધત્તે તત્તજ્જાનીતે પ્રણિધિજ્ઞાનસ્ય સર્વધર્માલમ્બનત્વાત્ ॥
પ્રતિસંવિદઃ ખલ્વપિ
વિવક્ષિતાર્થસમ્બન્ધિનામસંમોહભેદિની ।
આદ્યાન્યા તદભિવ્યઙ્ગ્યા જ્ઞેયા જ્ઞાનવિચારિણી

તૃતીયા શબ્દસંસ્કારા જ્ઞાનસંમોહઘાતિની ।
તુરીયા તુ પ્રબન્ધોક્તિર્ધ્યાનાદ્યુત્પાદનોન્મુખી

તત્ર દ્વાદશાઙ્ગપ્રવચનસંગૃહીતેષુ વક્ષ્યમાણાર્થસમ્બન્ધિષુ વિવક્ષિતેષુ નામકાયાદિષુ યદવિવર્ત્યં જ્ઞાનં સા ધર્મપ્રતિસંવિત્ । તદવદ્યોત્યેષુ પૌરૂષેયાપૌરુષેયસમ્બન્ધેષુ પરાર્થસંવૃત્યર્થરાશિષુ યદવિવર્ત્યં જ્ઞાનં સાર્થપ્રતિસંવિત્ । નામકાયાદિવાચક એવ વાક્છબ્દેષ્વરૂપદ્રવ્યલિઙ્ગસંખ્યાસાધનક્રિયાકાલપુરુષો પગ્રહસમ્બન્ધિનિ યદવિવર્ત્યં જ્ઞાનં સા નિરુક્તિપ્રતિસંવિત્ । ધર્માર્થનિરુક્તિષુ ધ્યાનવિમોક્ષસમાધિસમાપત્તિવશિત્વસંપ્રખ્યાને યદવિવર્ત્યં જ્ઞાનં સા પ્રતિભાનપ્રતિસંવિત્ ।
ત એતે ષડ્ગુણાઃ પ્રાન્તકોટિકમિત્યુચ્યન્તે ॥
કા કતિ ભૂમિકાઃ પુનરાસાં પ્રતિસંવિદાં કા વા કતિ જ્ઞાનમયી ? તદવદ્યોત્યતે-
અર્થાખ્યા ખલુ સર્વત્ર ષડ્જ્ઞાનાન્યથવા નવ ।
અર્થપ્રતિસંવિત્ સર્વાસુ ભૂમિષુ કામધાતૌ યાવદ્ભવાગ્રે નવજ્ઞાનસ્વભાવા નિરોધજ્ઞાનં વર્જયિત્વા ષડ્જ્ઞાનાનિ નિર્વાણસ્યૈવ પરમાર્થત્વાત્, પરચિત્તદુઃખસમુદયમાર્ગજ્ઞાનાનિ વર્જયિત્વા ।
પ્રતિભાનાહ્વયાપ્યેવં દશજ્ઞાનમયી ત્વસૌ

પ્રતિભાનપ્રતિસંવિદપિ સર્વાસુ ભૂમિષુ દશજ્ઞાનમયી ।
તત્ર
કામે ધ્યાનેષુ ધર્માખ્યા તદન્યા ત્વાદ્યકામયોઃ ।
ધર્મપ્રતિસંવિત્ કામધાતૌ ચતુર્ષુ ધ્યાનેષુ નિરુક્તિપ્રતિસંવિત્ કામધાતૌ પ્રથમે ચ ધ્યાને ।
સંવૃતિજ્ઞાનમય્યૌ તુ દ્વે એતે પ્રતિસંવિદૌ

ઉભે અપ્યેતે સંવૃતિજ્ઞાનસ્વભાવે ધર્મનિરુક્તિપ્રતિસંવિદાવિતિ ॥
અભિધર્મદીપે વિભાષાપ્રભાયાં વૃત્તૌ સપ્તમસ્યાધ્યાયસ્ય તૃતીયઃ પાદઃ સમાપ્તઃ ॥
સપ્તમાધ્યાયે
ચતુર્થપાદઃ ।
પૃથગ્જનસાધારણાઃ ઇદાનીમભિજ્ઞાદયો ગુણા વક્તવ્યાઃ । ત ઇમ ઉચ્યન્તે-
ઋદ્ધૌ શ્રોત્રે ઽન્યચિત્તે પ્રાગ્ભાવે ચ્યુત્યુદયે ક્ષયે ।
જ્ઞાનસાક્ષાત્ક્રિયાભિજ્ઞા ષડ્વા ધીઃ મુક્તિવર્ત્મનિ

જ્ઞાનસાક્ષાત્ક્રિયા ખલુ વિમુક્તિમાર્ગસંગૃહીતાભિજ્ઞેત્યુચ્યતે । કેષાં પુનર્ગુણાનાં જ્ઞાનસાક્ષાત્ક્રિયા ? તદપદિશ્યતે । ઋદ્ધિપાદદિવ્યશ્રોત્રચેતઃ- પર્યાયપૂર્વેનિવાસાનુસ્મૃતિચ્યુત્યુપપાદાસ્રવક્ષયજ્ઞાનાનાં યા જ્ઞાનસાક્ષાત્ક્રિયા સાભિજ્ઞા । અભિજાનાતીત્યભિજ્ઞાયતે વા તયેતિ અભિજ્ઞા ।
કસ્માત્પુનર્વિમુક્તિમાર્ગ એવાભિજ્ઞા શ્રામણ્યફલવત્ ન આનન્તર્યમાર્ગસ્વભાવાઃ ? પરચિત્તજ્ઞાનસ્યાનન્તર્યમાર્ગપ્રતિષેધાદર્હતશ્ચાસ્રવક્ષયાનન્તર્યમાર્ગત્યાગે કસ્યચિન્નિરભિજ્ઞત્વપ્રસંગાત્ ॥
આસાં પુનઃ
ચતસ્રઃ સંવૃતિજ્ઞાનં પઞ્ચ જ્ઞાનાનિ ચિત્તધીઃ ।
સર્વાસ્રવક્ષયાભિજ્ઞા ષડ્જ્ઞાનાન્યથવા દશ

ચેતઃપર્યાયાસ્રવક્ષયાભિજ્ઞે હિત્વા । ચેતઃપર્યાયાભિજ્ઞા પઞ્ચજ્ઞાનાનિ ધર્માન્વયમાર્ગસંવૃતિપરચિત્તજ્ઞાનાનિ । આસ્રવક્ષયજ્ઞાનસાક્ષાત્ક્રિયાભિજ્ઞા ષડ્જ્ઞાનાનિ દશ વા પરચિત્તદુઃખસમુદયમાર્ગજ્ઞાનાનિ હિત્વાઅથવા દશેઽતિ ॥
ષષ્ઠી સર્વત્ર પઞ્ચાન્યા મૌલીષુ ધ્યાનભૂમિષુ ।
આસ્રવક્ષયજ્ઞાનસાક્ષાત્ક્રિયા સર્વાસુ ભૂમિષુ । શેષા મૌલીષુ ચતસૃષુ ધ્યાનભૂષ્વિતિ ।
યત્નવૈરાગ્યતો લભ્યાઃ સ્વભૂમ્યધરગોચરાઃ

સર્વાઃ અભિજ્ઞાઃ યત્નતો લભ્યન્તે વૈરાગ્યતશ્ચ । તત્રાનુચિતા યત્નતઃ । ઉચિતા વૈરાગ્યતઃ । જન્માન્તરાભ્યસ્તાઃ ખલ્વભિજ્ઞા વૈરાગ્યતો લભ્યન્તે । વૈશેષિક્યો યત્નતઃ । ઽસ્વભૂમ્યધરગોચરાઽશ્ચૈતાઃ । ઋદ્ધ્યા સ્વભૂમિં ગચ્છત્યધરાં ચ ભૂમિમ્ । નિર્મિતનિર્માણમપ્યેવમ્ । દિવ્યશ્રોત્રાભિજ્ઞયાપિ સ્વભૂમિકમધોભૂમિકં ચ શબ્દં શૃણોતિ । એવં પરચિત્તજ્ઞાનં પૂર્વેનિવાસાનુસ્મૃતિજ્ઞાનં ચ । ચ્યુત્યુપપાદાભિજ્ઞયા ચ સ્વાધોભૂમિવિષયં રૂપં જાનાતિ ॥
કતમા પુનરાસાં કતિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ ?
સ્મૃત્યુપસ્થિતયસ્તિસ્ત્રશ્ચેતઃપર્યાયધીર્મતા ।
ઋદ્ધિશ્રોત્રાક્ષ્યભિજ્ઞાસ્નુ પ્રથમા સ્મૃત્યુપસ્થિતિઃ