Abhidharmadīpa with auto (with commentary) · Verses 461-480
nyāmāvakrāntitatprathamatā, vairāgyatatprathamatā, phalaprāptitatprathamatā, irndriyāntaravivṛddhitatprathamatā tāsu khalvetāsu catasṛṣu tatprathamatāsu-
aṣṭānāṃ nīrajaskānāṃ mārgāṅgānāṃ yathāyatham /
tāsvekasyādhvasu jñeyau lābhālābhau navāśrayau
bodhipakṣyabhāvanāprayuktasyāvetyaprasādapratilambho 'vaśyambhāvītyato vaktavyaṃ kasmin satye dṛśyamāne kasyāvetyaprasādasya lābhaḥ ? tadidaṃ nirdiśyate-
trisatyādhigame lābhaḥ śīladharmaprasādayoḥ /
mārgasatyekṣaṇe buddhasaṅghagocarayorapi
duḥkhasatyamabhisamāgacchannāryakāntāni ca śīlāni pratilabhate dharme cāvetyaprasādaḥ | katarasmin dharme ? tasminneva duḥkhasatye | dharmamātramidaṃ sarvaṃ dvādaśāyatanamātramityarthaḥ | nātra kaścidekaḥ sarvabhedānvayī jātidravyākhyo dharmī vidyate | na cātra santi puruṣajīvapugdalā bhūtakoṭayaḥ śaśaviṣāṇakalpā nirātmāna iti | evaṃ samudayamabhisamāgacchato dvayoreva lābhaḥ | tadvinnirodhaṃ samāgacchato draṣṭavyam | mārgasatyekṣaṇe tu buddhe bhagavati prasādo labhyate tatsaṅghe ca | sadbhūtamārgākhyāyī bhagavānmārgajño mārgadeśikaḥ | yepi ca taṃ mārgaṃ pratipannāḥ śrāvakāḥ śaikṣāśaikṣāḥ puruṣavṛṣabhāḥ ye ca saptasaddharmādipradīpaprakāśitabuddhyāśayasā(?)ca bodhisattvasiṃhāḥ darśanamārgaguhādhyāsinaḥ teṣu ca prasādo bhavati dvyākāraśraddhāsvarūpaḥ | so 'yaṃ vistareṇocyate ||
bauddhātsaṅghādṛte mārgādyā śraddhā satyagocarā /
dharmāvetyaprasādosau saṃpratītyaprabhāvataḥ
sa punardharmo nirvāṇaṃ bodhisattvasantānikaśca mārgaḥ ||
kaḥ punareṣa buddhaḥ ko vā tatprasāda ityapadiśyate-
mohanidrātamonāśāddhīnetronmīlanāt svayam /
buddho yastadguṇe śraddhā prasādaḥ sa jine mataḥ
dviprakāro hi buddhaśabdasyārtho mukhyo gauṇaśca | tatrādyo buddhakārakā buddhasyāśaikṣā dharmāḥ | gauṇastu tadādhārepi śarīre tatphalabhūteṣu cāṣṭādaśasvāveṇikeṣu buddhaguṇeṣu buddhaśabdasādhutvaṃ pūrvameva pradarśitam ||
śaikṣāśaikṣaguṇāḍhyānāṃ pudgalānāṃ ya ākaraḥ /
tadguṇālambanā śraddhā prasādaḥ saṅkhagocaraḥ
uktaṃ hi sūtre- "kati bhadanta loke dakṣiṇīyāḥ ? dvau gṛhapate śaikṣā aśaikṣāśca | tatrāṣṭādaśa śaikṣāḥ nava śaikṣāḥ |" iti vistaraḥ ||
śīlānāṃ yattu vaimalyaṃ tatprasādastathaiva tu /
kati punareṣāṃ dravyataḥ kati nāmataḥ ?
dravyato dvayamevaitannāmatastu catuṣṭayam
śraddhā ratnatrayālambanabhedena tridhā bhitvāryakāntāni ca śīlānyekadhā kṛtvā tatrāpi vaimalyaprasādoktiḥ | yaddhi nirmalaṃ tat prasannamityucyate ||
idamidānīṃ vācyam | atha kasmātsamanvāgatopi śaikṣaḥ samyagjñānena samyagvimuktyā cāṣṭābhiraṅgaiḥ samanvāgataḥ śaikṣaḥ prātipada ityuktaṃ daśabhirarhan kṣīṇāsrava iti ? taducyate-
śaikṣasya bandhaśeṣatvādvimuktirnāṅgamiṣyate /
śaikṣasya vidyamānāpi anākāritvānnāṅgamucyate | satyāmapi hi tasyāṃ kleśabandhanabaddhaḥ śaikṣo na ca vimokṣo yujyate |
kā punariyaṃ vimuktiḥ katidhā ca ? tadapadiśyate-
mokṣādhimokṣarūpatvānnityānityatvato dvidhā
svarūpabhedādapi dvidhā prakārabhedādapīti | svabhāvabhedāt mokṣādhimokṣasvabhāvā | prakārabhedopi kṣarākṣarabhedāt, sāmayikī kāntākopyabhedādvā rāgavirāgāvidyāvirāgabhedācca ||
atha samyagjñānaṃ katamattaducyate-
pūrvoktaiva hi yā bodhiḥ sā samyagjñānamucyate /
kṣayānutpādajñāne bodhirityuktam | te eva samyagjñānaṃ veditavyam |
katarat punaścittaṃ vimucyate ? kiṃ jātaniruddhamathājātaniruddhamatha jātameva ?
mucyate 'nāgataṃ cittamaśaikṣaṃ kleśarodhataḥ
kaścit khalvāha- anāgataṃ khalu cittamutpādyamānaṃ vimucyate 'dhvavimuktyā sarvameva tvanāgataṃ vimucyate | kleśāvaraṇāt santānavimuktyā | tatpunaraśaikṣameva kleśopakleśaprāptivibandhāpagamāt | yadapi tadrūpārūpyapratisaṃyuktaṃ karmopapattiphalaṃ tadapyarhattvaprāptivibandhakaraṃ tacca sarvaṃ vajropamena prahīyata ityāvaraṇavigamāt sarvamevānāgatamaśaikṣaṃ cittaṃ vimucyate ||
dharmā eva tu paramārthataḥ śikṣante | yasmāt-
dharmavyāpārato loke dharmyapi vyāpṛto mataḥ /
auṣṇyākhyasya dharmasyendhanādidahanavyāpāre satyagnerapi dharmiṇo vyāpāra ucyate | agninā kāṣṭhaṃ dagdhamityagnidahanavyāpāre ca devadattena dagdhosmītyupacaryate | tathā dharmāṇāṃ kleśaprahāṇaśikṣaṇe sati tatsambandhāpekṣayā bhikṣuraśaikṣa ityucyate |
mārgastūpāttakāritro nirasyati tadāvṛtim
'tu'śabdānnirudhyamāna evetyarthaḥ, vartamānasya hi kriyābandhāt sāmarthyopapatteḥ |
atha yeyamasaṃskṛtā vimuktiḥ ye ca trayo dhātavaḥ prahāṇadhātvādayaḥ, te tataḥ kimanye 'thānanye ? brūmaḥ-
vimuktiḥ śāśvatī yaiva sā virāgādayastrayaḥ /
ākhyātā dhātavaḥ sūtre tridhā bhedo hyapekṣayā
prajñaptiviśeṣāpekṣayā khalveṣāṃ traividhyamuktam | katham ?
virāgo rāganirmokṣaḥ prahāṇākhyo 'nyasaṃkṣayaḥ /
nirodhadhāturanyasya sopādānasya vastunaḥ
rāgaprahāṇaṃ khalu virāgadhāturityucyate | tadanyeṣāṃ kleśopakleśānāṃ prahāṇadhātuḥ | tadanyasya sopādānasya vastunaḥ nirodho nirodhadhāturākhyāyate ||
yena vastunā nirvidyate virajyate 'pi tena vastunā ? catuṣkoṭikaḥ praśnaḥ | katham ?
duḥkhahetvavalambinyā yogī nirvidyate dhiyā /
virajyate tu saṃraktastataḥ koṭicatuṣṭayī
duḥkhasamudayakṣāntibhiḥ tajjñānaiśca nirvidyate, nānyaiḥ | virajyate tu yaḥ saṃraktaḥ sa ca sarvairapi duḥkhasamudayanirodhamārgakṣāntijñānairvirajyate yaiḥ kleśān prajahāti | evaṃ catuṣkoṭiko bhavati |
tatra virvidyata evaṃ kāmavītarāgo niyāmamavakrāman duḥkhasamudayadharmakṣāntibhyāṃ taddharmajñānābhyāṃ ca pūrvaprahīṇatvānna kṣāntibhyāṃ jahātyapratipakṣatvānna jñānābhyāmato na virajyate | bhāvanāmārgepi prayogavimuktiviśeṣāt mārgasaṃgṛhītābhyāṃ duḥkhasamudayajñānābhyāṃ na virajyate vimuktatvānnirviddhavastvālambanatvāttu nirvidyate |
dvitīyā koṭiḥ- virajyate evāvītarāgaḥ kāmebhyo niyāmamavakrāmannirodhamārgadharmānvayakṣāntibhiḥ bhāvanāmārge ca nirodhamārgajñānaistraidhātukādvairāgyaṃ gacchanna nirvidyate |
prāmodyavastvālambanatvādubhayam | vītarāgaḥ kāmebhyo niyāmamavakrāman duḥkhasamudayadharmānvayakṣāntibhirbhāvanāmārge ca duḥkhasamudayajñānaistraidhātukādvairāgyaṃ gacchan |
nobhayam- kāmavītarāgo niyāmamavakrāmannirodhamārgadharmajñānakṣāntibhyāṃ taddharmajñānābhyāṃ ca bhāvanāmārge cānantaryamārgetarābhyāṃ nirodhamārgadharmajñānābhyām ||
ya ete trayo dhātavastā eva tisraḥ saṃjñāḥ prahāṇavirāganirodhasaṃjñāḥ | vistareṇa tu
saṃjñā anityasaṃjñādyā daśa tābhyo 'śubhādayaḥ /
tisro mārgavidhirmārgaścatastro 'ntyāstrayī phalam
aśubhasaṃjñā maraṇasaṃjñā sarvaloke 'nabhiratisaṃjñā | mārgaprayogastisṛbhirābhiruktaḥ | catasṛbhiśca mārgo 'nityaduḥkhaśūnyānātmasaṃjñābhiḥ | prahāṇavirāganirodhasaṃjñābhiḥ phalamākhyātamiti ||
kati punarāsāṃ sāsravāḥ katyanāsravāḥ ?
tritayyaśubhasaṃjñādyā jñeyā tatkhalu sāsravāḥ /
samalā nirmalāstvanyā bodhyā nava bhuvo 'malāḥ
aśubhā maraṇasarvalokānabhiratisaṃjñāstisraḥ samalāḥ | śeṣāstu sāsravānāsravāḥ, navabhūmikā anāsravā avaboddhavyāḥ ||
bhūmiṣvekādaśasvantyā dhyānādyāsūpalakṣayet /
caturthī pañcamī ṣaṣṭhī vidyāt saptasu bhūmiṣu
abhidharmadīpe vibhāṣāprabhāṇaṃ vṛttau ṣaṣṭhasyādhyāyasya caturthaḥ pādaḥ ||
samāptaśca ṣaṣṭho 'dhyāyaḥ ||
saptamo 'dhyāyaḥ
prathamaḥ pādaḥ |
atrāha | bhagavatoktastriskandho 'yaṃ mārgaḥ | tatra śīlaskandhaḥ karmādhyāye vistareṇa vyākhyātaḥ | samādhiskandho 'ṣṭame 'vyāye vyākhyāyiṣyate | prajñāskandha idānīṃ vyākhyātavyaḥ | so 'yamārabhya-
loko 'yaṃ tattvasaṃmugdho jñeyatattve pramuhyati /
tāni jñānāni vakṣyāmi svarūpādiprapañcataḥ
kāni punastāni kiyanti veti ? taducyate-
jātidravye nirākṛtya pratipakṣādyapekṣayā /
tadbhedo daśadhā prokto dharmajñānādināmabhiḥ
jātyāśrayaṇe khalvekatraprasaṅgo dravyāśrayaṇe hyānantyaṃ taccāśakyaṃ vaktum | tasmādubhayametadupekṣya yayāpekṣyayā daśa bhavanti yacca teṣāṃ svalakṣaṇaṃ sāmānyalakṣaṇaṃ ca tatsarvaṃ vistareṇa vakṣyāmaḥ ||
tatra tāvat-
dharmānvayaviśeṣye dve duḥkhādyaiśca catuṣṭayam /
dve saṃvṛtyanyacittābhyāṃ kṣayeṇājanmanā dvayam
dharmānvayajñāne khalu dharmānvayābhyāmeva viśeṣyete | duḥkhādīni tu catvāri svaviṣayaireva caturbhirāryasatyaiḥ viśeṣyante | saṃvṛtyā paracittena ca saṃvṛtiparacittajñāne viśeṣyete | kṣayeṇāpunarutpattyā ca kṣayānutpādajñānadvayaṃ viśiṣyate |
athavā
pratipakṣaprayogābhyāṃ svabhāvākāragocaraiḥ /
tadvyavasthā niboddhavyā kṛtyenopacayena vā
tatra kāmadhātuvipakṣapratipakṣo dharmajñānam | rūpārūpyāvacaravipakṣapratipakṣo 'nvayajñānam | prayogataḥ paracittajñānaṃ cittaṃ jñāsyāmīti tatprayogāt | svabhāvataḥ saṃvṛtijñānaṃ pipīlikādiṣvapi tadbhāvāt | satyākārairgocaraiścatvāri ( Jaini_375 ) jñānāni | kṛtyataḥ kṣayajñānaṃ kṛtyaparisamāpteḥ | hetūpacayato 'nutpādajñānaṃ sarvairanāsravairjñānaistatsabhāgahetūpacayāt ||
dhātusatyārthacitteṣu jātidhvaṃsāprajanmanoḥ /
saṃmohasya nivṛttyarthaṃ tadbhedo daśadhaiva vā
Original text: Abhidharmadīpa with auto(?)entary Vibhāṣāprabhāvṛtti · Edition: P.S. Jaini. Abhidharmadīpa with Vibhāṣāprabhāvṛtti, Patna 1959 (Tibetan Sanskrit Works Series, 4). · Data entry members of the Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0