Abhidharmadīpa with auto (with commentary) · Verses 441-460
mauleṣu khalu caturṣu dhyāneṣu yo mārgaḥ sā sukhāpratipat | sā ca tīkṣṇendriyasya kṣiprābhijñā tatrāyatnavāhitvāt | nairyāṇavatsukhā tatrāyatnavāhitvāt śamathavidarśanayoḥ sāmyāt | tatraiva sā mṛdvindriyasya dhandhābhijñā | anyāsu tu pañcasu bhūmiṣvanāgamyadhyānāntarikārūpyatrayasaṃgṛhītāsvanaṅgaparigṛhītatvāt | śamathavidarśanānyūnatvāt anāgamyadhyānāntarikayorārūpyatraye ( Jaini_356 ) cānāsravo mārgaḥ tīkṣṇendriyasya pratipat, duḥkhā kṣiprābhijñā | mṛdvindriyasya duḥkhā dhandhābhijñā |
kathaṃ punarāryamārgo duḥkho bhavati ? nāsau duḥkhātmakaḥ na duḥkhasaṃprayuktaḥ ? naiṣa doṣaḥ | yatnavāhitvābhisandhervivakṣitatvāt ||
punarapyeṣa mārgo bodhipakṣyaśabdenocyate "saptatriṃśadbodhipakṣyā dharmāḥ | ( Jaini_357 ) catvāri smṛtyupasthānāni catvāri samyakprahāṇāni catvāro ṛddhipādāḥ pañcendriyāṇi pañca balāni saptabodhyaṅgānyaṣṭāṅgo mārgaḥ" iti |
kā punariyaṃ bodhiḥ ?
kṣayajñānaṃ matā bodhistathānutpādadhīrapi /
daśa caikaśca tatpakṣyāḥ saptatriṃśattu nāmataḥ
sā punareṣā bodhiḥ kṣayānutpādajñānarūpāsatī pudgalabhedena tridhā bhidyate | ( Jaini_358 ) tisro bodhayaḥ | buddhapratyekabuddhaśrāvakabodhayaḥ | uttamanirvāṇāṅgabhūtā taddhi tisṛṇāmapi bodhīnāṃ puruṣakāraphalaṃ tatprādhānyatvāt | mṛdumadhyādhimātrāḥ saptatriṃśadbodhipakṣyā dharmāḥ mṛdumadhyādhimātrabhedabhinnā mahāyānam | mṛdumadhyādhimātrabhedabhinnaṃ buddhapratyekabuddhaśrāvakayāna mityucyate |
tasyāḥ punastriprakārāyā bodheranukūladharmāḥ smṛtyupasthānādayaḥ 'saptatriṃśannāmataḥ'; | dravyatastvekādaśa | śraddhādīni pañca balāni prītiprasrabdhyupekṣāsamyaksaṃkalpavākkarmāntāśca ṣaḍiti | ata idamucyate-
sopekṣāprītisaṃkalpaṃ śraddhādīndriyapañcakam /
saprasrabdhirdvirūpotthaṃ nāmabhedastvapekṣayā
balānyatrendriyāṇyeva prajñaiva smṛtyupasthitiḥ /
vīryaṃ samyakpradhānākhyaṃ ṛddhipādā manasthitiḥ
kathaṃ punarekaṃ vīryaṃ caturdhā nirdiśyate ? tadapadiśte-
doṣahāṇamanutpādaṃ guṇotpādaṃ vivardhanam /
sakṛtkaroti yattaddhi sa prahāṇacatuṣṭayam
utpannānāṃ rāgādīnāṃ khalu doṣāṇāṃ prahāṇāyānutpannānāṃ cānutpādāya yadvīryam, guṇānāṃ ca smṛtyupasthānardhipādādīnāmanutpannānāmutpādāya, utpannānāṃ ca sthitaye yadvīryaṃ, tatprayojananiṣpattibhedāccatvāri samyakprahāṇāni bhavanti ||
chandavyāyāmamīmāṃsā cittākṛṣṭāḥ samādhayaḥ /
ṛddhipādāstu catvāro guṇasampattiyonayaḥ
chandamadhipatiṃ kṛtvā yo niṣpadyate samādhiḥ sa chandasamādhiḥ | kuśalamūlacchandamūlakatvāt samādhyādiguṇaniṣpatteḥ, tasmādasau chandasamādhirityucyate | tatprabhavāḥ sarvā guṇardhayaḥ | evaṃ vīryaṃ cittaṃ mīmāṃsāmadhipatiṃ kṛtvā niṣpannaḥ samādhiḥ sa eṣa cchandavīryacittamīmāṃsāsamādhiścaturvidhaḥ | prahāṇasaṃskāraiḥ cchandavīryasmṛtibuddhiśraddhāprasrabdhicetanopekṣābhiḥ pratyekaṃ samanvāgataḥ sarvaguṇasamṛddhiniṣpādako bhavati chandavīryacittamīmāṃsāparigrahaḥ sāmarthyāt | kuśaladharmacchande hyasati kutastat prāptyārambhaḥ ? ārabdhepi ca vīrye yadi na tatpraguṇameva cittaṃ bhavati na kāryābhiniṣpattirbhavati | yathāraṇīmabhinirmathyāpyantarāyavyuparamo bhavati punaḥ śaityamāpadyate tadvaditi | vīryānuvṛttaye cittamadhipatimiṣyate | tatpravaṇepi citte yadi sūkṣmān samādhyupakleśānnopalakṣya parivarjayati yadi samādhyanuguṇān, guṇāṃstu sāmānyalakṣaṇaśaktikriyānuttamārthāṅgabhūtānupalakṣya, prajñayā nopacinoti tasyānyāyārabdhavīrye trayamapyetanna prayojananiṣpattaye bhavati | evaṃ chandavīryaśraddhāsmṛtibuddhiprasrabdhicetanopekṣākhyānāmaṣṭāṇāṃ prahāṇasaṃskārāṇāṃ samādhiparigrahasāmarthyaṃ yathāyogamavagantavyam ||
proktaṃ bodhitrayeśitvācchraddhādīndriyapañcakam /
kathitaṃ balaśabdena tadevānabhibhūtitaḥ
śraddhāvīryasmṛtisamādhiprajñārūpāṇi khalu pañcendriyāṇi bodhipakṣyeṣu vyavasthāpyante | bodhitrayādhigame śraddhādīnāṃ pañcānāmaiśvaryādhikyāt, sarvabhūmīṣūpalabdheśca | eteṣāṃ cādhimātramadhyamṛdutaratamaviśeṣādarhatprabhṛtīnāṃ vyavasthānaṃ bhavati | tānyeva bodhipakṣyeṣvindriyāṇyuktāni, na cakṣurādīnyājñātavatendriyaparyavasānāni | eṣāmevaiśvaryarddhiliṅgatvāt | ihendrāḥ dvividhāḥ | citteśvarāśca dhaneśvarāaścetyataḥ indraliṅgamindriyamitikṛtvendriyāṇi | ( Jaini_360 ) yathā pṛthivīśvarāṇāṃ paṭṭādīni liṅgāni bhavanti yaiḥ pṛthivīśvaroyamiti prajñāyate | yathā ca pṛthivīśvarāḥ vibhūṣaṇopabhogaiḥ parijñāyante tathā citteśvarāṇāmāryadhanasamṛddhānāṃ ca śraddhādīni viṣkambhitaprahīṇavipakṣāṇi nirmalāni liṅgāni bhavanti |
tatra tāvacchraddhāyāḥ svalakṣaṇaṃ buddhadharmasaṅghān sambhāvayataścittaṃ prasādamupayāti sadbhūtaguṇayogādapetadoṣatvācca, taddharmeṣu ca prasādātmakamevārthitvamutpadyate | pratītyasamutpādādīnāṃ vā yathābhūtapratyavekṣaṇāt karmaphalādiṣu tatra saṃbhāvanā bhavati | tathā ca saṃbhāvayato yaścetasaḥ prasādaḥ sā śraddhā nāma dharmaścittena saṃprayuktaḥ | yathādarśādau dharmasamūhe, dharmāntaramādarśaprasādādayaḥ, evamarūpiṇi cittādidharmasamudayā dharmāntaraṃ śraddhādayaḥ, cittasyāśrayabhāvāt prādhānyāt santānānuvṛtteśca cittavyapadeśaḥ |
vīryaṃ nāma cetasobhyutsāhalakṣaṇaṃ prayojane vārthiśakyatāṃ saṃbhāvya vividhamīryata iti vīryam |
smṛtīndriyaṃ nāma kāyādiṣu prajñayopalakṣiteṣu yā khalvaviparītābhilapanā pratyabhijñānam, yenāvadhārite viṣayasaṃmoṣaścetasi na bhavati sa khalvasaṃmoṣaḥ smṛtīndriyam |
cetasa ekāgralakṣaṇaṃ samādhīndriyam | viṣayagrāhiviṣayiṇo dharmāstadekālambanaṃ cittamekāgramityucyate | vicitraviṣayapradyute hyanavasthite cetasi tattvāvadhāraṇaṃ na bhavati | yathā khalu vidrutajavanāśvārūḍhaḥ puruṣaḥ pratimukhamāgacchatāṃ dṛṣṭapūrvāṇāmapi manuṣyādīnāṃ na śaknoti vyaktimupalakṣayitumevamanekaviṣayapradrute laghuparivartini citte na kāyādiviṣayatattvopalakṣaṇā bhavati | yadā tu susārathineva samādhinaikasmin viṣaye ciraṃ cittamādhāryate tadā dharmatattvamupalakṣayati | tasmāt kuḍya iva raṅgasya śleṣaḥ samādhirālambane cittasyādhāraḥ |
prajñendrisaṃ yat svasāmānyalakṣaṇamupalakṣayati | yacca kāyadīnāṃ tattvamabhimukhavadavasthitaṃ prāptamiva ślaṣṭamiva pṛṣṭha iva ca lakṣayati sopalakṣaṇāt ( Jaini_361 ) prajñendriyam | yadyapi sarvacitteṣu yathāviṣaye pratyupalakṣaṇā vidyate na tu sā yathārthapravṛtteti na sendriyam |
etānyevendriyāṇi śraddhādīni yasmādyoginaḥ kleśasaṃgrāmāvatīrṇasya kleśānīkavijaye pradhānāṅgabhūtāni rājña iva hastyādayastasmādbalānītyucyante |
bodhanārthena nirdiṣṭaṃ śāstrā bodhyaṅgasaptakam /
pratītyā paramārthena prajñetyantamanugrahāt
samānepi bodhipākṣikatve viśeṣeṇaite saptadharmā bodhyaṅgāni bhavanti | bhāvanāmārge khalveteṣāṃ prādhānyaṃ dṛṣṭasatyasthānata eva | dharmopalakṣaṇopalakṣitasvarūpādiṣu guṇadoṣeṣu smṛtipramoṣadoṣāpanayanārthamādau smṛtisaṃbodhyaṅgamuktam |
hlādaḥ prasrabdhiḥ | rāgajādiparidāhaprataptacittaśarīrasya grīṣmārkaprataptasyeva śītodakahradāvagāhanādanāsravajñānasaṃmukhībhāvā dyat kāyacittaprahlādaḥ sa dharmaḥ prasrabdhiḥ |
upekṣā nāma rāgadveṣapakṣapātavipakṣeṇa yathābhūtajñeyamavekṣamānasya yaccittasamatānyatarapakṣābhisaṃskāravipakṣo nirvāṇāśayā sopekṣā bodhyaṅgamityucyate |
atra punaḥ prītyādīni trīṇyapi kṛtāvaśeṣāṇi catvāri pūrvameva vyākhyātāni | teṣāṃ punaḥ saptānāṃ buddhirdharmapravicayalakṣaṇā bodhiśca bodhyaṅgaṃ ca | jñānaṃ hi bodhiḥ jñānaṃ ca prajñā śeṣāṇyaṅgānyeva ||
teṣāmapi ca
prītiprasrabdhyupekṣāṇāmuktāddhetostadaṅgatā /
nirāmiṣaprītiprasrabdhyupekṣābhiḥ prīṇitendriyagrāmaḥ sukhamanudvigno bodhimadhigacchati | ( Jaini_362 ) yāni caiṣāṃ lakṣaṇanirdeśakāraṇānyuktāni tataśca bodhyaṅgatvamiti |
saṃkalpādeścatuṣkasya patho jñeyānukūlyataḥ
aṅgateti vartate | samyaksaṃkalpasamyagvākkarmāntājīvānāṃ samyagdṛṣṭisamyagvyāyāmasamyaksmṛtisamyaksamādhīnāmiva mārgānukūlyādaṅgatvam ||
ayaṃ punarāryamārgasatattvapiṇḍārthaḥ-
vidyāprabhaḥ ślakṣṇavikalpabhūmiḥ śīlānuyātraḥ smṛtivīryamitraḥ /
samādhisarvādhisukhopabhogo mārgo vimuktidvayadhiṣṇyago 'yam
prādhānyaṃ saptavargasya prārambhoṣmagatādiṣu /
atra punaḥ
yathākramaṃ viboddhavyaṃ bhāvanādṛṣṭimārgayoḥ
tatra smṛtyupasthānānyādikarmikāvasthāprabhāvitāni kāyādisvabhāvopalakṣaṇāt | samyakprahāṇānyūṣmagateṣu | tatra saṃsāranirvāṇayorādīnavānuśaṃsadarśane balavadvīryāśrayaṇāt saṃsārapāramuttarati | mūrdhāvasthāyāmṛddhipādāḥ prabhāvyante teṣu samādhibalalābhāccittanigrahe sati parihāṇyabhāvānna kadācid guṇadhanadaridro bhavati | indriyāṇi kṣāntiṣvapāyātyantanivṛttau tadādhipatyāt | balānyagradharmeṣu kleśānavamardanīyatvāt | bodhyaṅgānāṃ bhāvanāmārge prādhānyaṃ vāsīdaṇḍopamayā mārgabhāvanayā niravaśeṣakleśaprahāṇāt | navaprakāratayā vā malaprahāṇe sati bodherāsannībhāvāt | darśanamārge mārgāṅgāni darśanaheyakleśaprahāṇārthamāśu traidhātukātikramaṇotpādāt | ānupūrvīvyatikramastu deśanānukūlyāt ||
atha kasmāccaitasikadharmadharmibhūtaṃ cittaṃ bodhipakṣyeṣu na vyavasthāpitam ? ( Jaini_363 ) saṃjñācetanāmanaskāracchandādhimokṣādayaśca dharmā bodhipakṣyeṣu na vyavasthāpyante ? tadidamanuvarṇyate-
na cittaṃ rājakalpatvād guṇadoṣānuvartanāt /
rājasthānīyaṃ khalu cittaṃ tadbodhipakṣyairdharmairviśodhya mokṣasukhamupalabhyate | yathaiva ca guṇānuvarti cittaṃ tathaiva doṣānuvarti | yathoktam- "cittasaṃkleśātsattvā saṃkliṣyante | cittavyavadānahetośca viśuddhyante |" tasya rāgādayaḥ saṃkleśakarāḥ, śraddhādayo vyavadānādhāyinastasmāccittaṃ na vyavasthāpitam |
vyavahārānukūlyatvāt saṃjñā hyeteṣu neṣyate
prāyo hi vyavahārānupatitā saṃjñā bodhipakṣyāstvekāntena paramārthapakṣabhajamānāḥ ||
vipākaphalanimnatvānmārgokteśca na cetanā /
cetanā khalviṣṭāniṣṭavipākanirvartanatvāt mārgaśabdenābhidhānācca nocyate |
nāprādhānyānmanaskāro vidyāvidyāpravartanāt
manaskāropi samyagdṛṣṭeraṅgabhūtatvādapradhānaṃ vidyāvidyāpravartanācca ||
kriyārambhapradhānatvānna cchando vīryabṛṃhaṇāt /
chandaḥ khalu kartukāmatārūpaḥ kriyārambhaḥ prabhāvyate | vīrya cānubṛṃhayati | tadvīryaṃ bodhipratilambhakartavyatāparisamāpterūrdhvaṃ yāvadanuvartate |
nādhimokṣaḥ samāropānna sparśo daurvibhāvyataḥ
prāyeṇa khalvadhimokṣo 'dhimuktamanaskāreṣu vartate | sparśopi trisannipātamātravipratipatterduravadhāravṛttiḥ | tasmānnoktaḥ ||
nāryavaṃśa hryapatrāpyā aviśāradavṛttitaḥ /
catvāraḥ khalvāryavaṃśāḥ hryapatrāpye ca | navapravrajitabhikṣuvadaviśāradavṛttitvānna bodhipakṣyāḥ |
nāpramādaḥ parāṅgatvānnāvihiṃsāviheṭhanāt
vīryabhāṇḍāgārikaḥ khalvapramādaḥ | avihiṃsā ca viheṭhanāmātrapratipakṣatvānnoktā ||
sattvādhiṣṭhānavṛttitvānna maitrīkaruṇādayaḥ /
dharmādhiṣṭhānāḥ khalu bodhipakṣyāḥ maitryādayastvekāntena sattvādhiṣṭhānāḥ |
mārgāṅgākṣaikadeśatvānnāpyavetyaprasattayaḥ
avetyaprasādāḥ khalu mārgāṅgaikadeśasvabhāvatvādakṣaikadeśarūpatvācca na punarbodhipakṣyeṣūktāḥ |
nādveṣaḥ śubhamūlebhyaḥ sattvagocarabhāvataḥ /
sattvādhiṣṭhānapravṛtto hi adveṣaḥ | tasmānna bodhipakṣyaḥ |
audāsīnyānna nirvāṇaṃ daviṣṭhyānna paradhvaniḥ
niṣkriyaṃ khalu nirvāṇaṃ kriyāvantastu bodhipakṣyā dharmāḥ | parato ghoṣaḥ khalvapi bodhipakṣyāṅgabhāvo bodherbahiraṅgabhāvādviprakṛṣyate | tasmāt saptatriṃśadeva dharmā bodhipakṣyāḥ ||
kati punarbodhipakṣyāḥ sāsravāḥ katyanāsravāḥ ? tadidaṃ pradarśyate-
bodhyaṅgānyarajaskāni bodhernediṣṭabhāvataḥ /
tadanyānyavabodhyāni samalānyamalānyapi
bodhyaṅgāni khalu bodherāsannatamatvādekāntānāsravāṇi | tadanye tu sāsravānāsravāḥ sarve hi kuśalā dharmā āryamārgāvāhakā nirvāṇāśayāśca | bodhitrayasaṃnikṛṣṭaviprakṛṣṭāṅgabhāvā bodhipakṣyā ityucyante | uktaṃ hi bhagavatā- ( Jaini_365 ) "adhigato me paurāṇo mārgaḥ" iti vacanāt | śāstre tu bodhyaṅgopari ye paṭhyante samyagdṛṣṭyādayo dharmāste 'nāsravā iti ||
kasyāṃ punarbhūmau kiyanto bodhipakṣyā vidyante ?
ādye dhyāne 'khilā maule 'nāgamye prītyapākṛtāḥ /
dvitīye 'pyapasaṃkalpā dvayoścāsmāt dvayādṛte
śīlāṅgebhyaśca tābhyāṃ ca draṣṭavyā triṣvarūpiṣu /
bodhyaṅgebhyaśca sarvebhyo kāme bodhyaṅgavarjitāḥ
tatra tāvanmaule dhyāne sarvepi saptatriṃśadbodhipakṣyā vidyante | anāgamye tu prītivarjitāḥ | tatra prīterabhāvāt | vītarāgāvītarāgasādhāraṇaiṣā bhūmiriti nāsti prītiḥ | dvitīye tu dhyāne saṃkalpavarjitāḥ sarve vidyante | tṛtīyacaturthayostu dhyānayoḥ saṃkalpaprītivarjyāḥ pañcatriṃśat | 'ca'śabdād dhyānāntarepi pañcatriṃśat saṃkalpaprītivarjitāḥ | triṣvārūpyeṣu samyagvākkarmāntājīvaistribhiḥ prītisaṃkalpābhyāṃ ca | bhavāgrepi śīlāṅgatrayaprītisaṃkalpabodhyaṅgavarjitāḥ pañcaviṃśatiḥ | kāmadhātāvapi bodhyaṅgavarjitāstriṃśadvidyanta iti | ye punaranāstravāṇyeva mārgāṅgānīcchanti teṣāṃ tairapi varjitāḥ śeṣā bodhipakṣyā vidyanta iti | gatametat ||
idaṃ tu vaktavyam | bodhipākṣikādhikāre-
yastatprathamatāḥ proktāścatasrastatra kovidaiḥ /
nyāmāvakrāntivairāgyaphalāptyakṣavivṛddhiṣu
Original text: Abhidharmadīpa with auto(?)entary Vibhāṣāprabhāvṛtti · Edition: P.S. Jaini. Abhidharmadīpa with Vibhāṣāprabhāvṛtti, Patna 1959 (Tibetan Sanskrit Works Series, 4). · Data entry members of the Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0