અભિધર્મદીપ (ટીકા સહિત) · શ્લોક 461-480

ન્યામાવક્રાન્તિતત્પ્રથમતા, વૈરાગ્યતત્પ્રથમતા, ફલપ્રાપ્તિતત્પ્રથમતા, ઇર્ન્દ્રિયાન્તરવિવૃદ્ધિતત્પ્રથમતા તાસુ ખલ્વેતાસુ ચતસૃષુ તત્પ્રથમતાસુ-
અષ્ટાનાં નીરજસ્કાનાં માર્ગાઙ્ગાનાં યથાયથમ્ ।
તાસ્વેકસ્યાધ્વસુ જ્ઞેયૌ લાભાલાભૌ નવાશ્રયૌ

બોધિપક્ષ્યભાવનાપ્રયુક્તસ્યાવેત્યપ્રસાદપ્રતિલમ્ભો ઽવશ્યમ્ભાવીત્યતો વક્તવ્યં કસ્મિન્ સત્યે દૃશ્યમાને કસ્યાવેત્યપ્રસાદસ્ય લાભઃ ? તદિદં નિર્દિશ્યતે-
ત્રિસત્યાધિગમે લાભઃ શીલધર્મપ્રસાદયોઃ ।
માર્ગસત્યેક્ષણે બુદ્ધસઙ્ઘગોચરયોરપિ

દુઃખસત્યમભિસમાગચ્છન્નાર્યકાન્તાનિ ચ શીલાનિ પ્રતિલભતે ધર્મે ચાવેત્યપ્રસાદઃ । કતરસ્મિન્ ધર્મે ? તસ્મિન્નેવ દુઃખસત્યે । ધર્મમાત્રમિદં સર્વં દ્વાદશાયતનમાત્રમિત્યર્થઃ । નાત્ર કશ્ચિદેકઃ સર્વભેદાન્વયી જાતિદ્રવ્યાખ્યો ધર્મી વિદ્યતે । ન ચાત્ર સન્તિ પુરુષજીવપુગ્દલા ભૂતકોટયઃ શશવિષાણકલ્પા નિરાત્માન ઇતિ । એવં સમુદયમભિસમાગચ્છતો દ્વયોરેવ લાભઃ । તદ્વિન્નિરોધં સમાગચ્છતો દ્રષ્ટવ્યમ્ । માર્ગસત્યેક્ષણે તુ બુદ્ધે ભગવતિ પ્રસાદો લભ્યતે તત્સઙ્ઘે ચ । સદ્ભૂતમાર્ગાખ્યાયી ભગવાન્માર્ગજ્ઞો માર્ગદેશિકઃ । યેપિ ચ તં માર્ગં પ્રતિપન્નાઃ શ્રાવકાઃ શૈક્ષાશૈક્ષાઃ પુરુષવૃષભાઃ યે ચ સપ્તસદ્ધર્માદિપ્રદીપપ્રકાશિતબુદ્ધ્યાશયસા(?)ચ બોધિસત્ત્વસિંહાઃ દર્શનમાર્ગગુહાધ્યાસિનઃ તેષુ ચ પ્રસાદો ભવતિ દ્વ્યાકારશ્રદ્ધાસ્વરૂપઃ । સો ઽયં વિસ્તરેણોચ્યતે ॥
બૌદ્ધાત્સઙ્ઘાદૃતે માર્ગાદ્યા શ્રદ્ધા સત્યગોચરા ।
ધર્માવેત્યપ્રસાદોસૌ સંપ્રતીત્યપ્રભાવતઃ

સ પુનર્ધર્મો નિર્વાણં બોધિસત્ત્વસન્તાનિકશ્ચ માર્ગઃ ॥
કઃ પુનરેષ બુદ્ધઃ કો વા તત્પ્રસાદ ઇત્યપદિશ્યતે-
મોહનિદ્રાતમોનાશાદ્ધીનેત્રોન્મીલનાત્ સ્વયમ્ ।
બુદ્ધો યસ્તદ્ગુણે શ્રદ્ધા પ્રસાદઃ સ જિને મતઃ

દ્વિપ્રકારો હિ બુદ્ધશબ્દસ્યાર્થો મુખ્યો ગૌણશ્ચ । તત્રાદ્યો બુદ્ધકારકા બુદ્ધસ્યાશૈક્ષા ધર્માઃ । ગૌણસ્તુ તદાધારેપિ શરીરે તત્ફલભૂતેષુ ચાષ્ટાદશસ્વાવેણિકેષુ બુદ્ધગુણેષુ બુદ્ધશબ્દસાધુત્વં પૂર્વમેવ પ્રદર્શિતમ્ ॥
શૈક્ષાશૈક્ષગુણાઢ્યાનાં પુદ્ગલાનાં ય આકરઃ ।
તદ્ગુણાલમ્બના શ્રદ્ધા પ્રસાદઃ સઙ્ખગોચરઃ

ઉક્તં હિ સૂત્રે- "કતિ ભદન્ત લોકે દક્ષિણીયાઃ ? દ્વૌ ગૃહપતે શૈક્ષા અશૈક્ષાશ્ચ । તત્રાષ્ટાદશ શૈક્ષાઃ નવ શૈક્ષાઃ ।" ઇતિ વિસ્તરઃ ॥
શીલાનાં યત્તુ વૈમલ્યં તત્પ્રસાદસ્તથૈવ તુ ।
કતિ પુનરેષાં દ્રવ્યતઃ કતિ નામતઃ ?
દ્રવ્યતો દ્વયમેવૈતન્નામતસ્તુ ચતુષ્ટયમ્

શ્રદ્ધા રત્નત્રયાલમ્બનભેદેન ત્રિધા ભિત્વાર્યકાન્તાનિ ચ શીલાન્યેકધા કૃત્વા તત્રાપિ વૈમલ્યપ્રસાદોક્તિઃ । યદ્ધિ નિર્મલં તત્ પ્રસન્નમિત્યુચ્યતે ॥
ઇદમિદાનીં વાચ્યમ્ । અથ કસ્માત્સમન્વાગતોપિ શૈક્ષઃ સમ્યગ્જ્ઞાનેન સમ્યગ્વિમુક્ત્યા ચાષ્ટાભિરઙ્ગૈઃ સમન્વાગતઃ શૈક્ષઃ પ્રાતિપદ ઇત્યુક્તં દશભિરર્હન્ ક્ષીણાસ્રવ ઇતિ ? તદુચ્યતે-
શૈક્ષસ્ય બન્ધશેષત્વાદ્વિમુક્તિર્નાઙ્ગમિષ્યતે ।
શૈક્ષસ્ય વિદ્યમાનાપિ અનાકારિત્વાન્નાઙ્ગમુચ્યતે । સત્યામપિ હિ તસ્યાં ક્લેશબન્ધનબદ્ધઃ શૈક્ષો ન ચ વિમોક્ષો યુજ્યતે ।
કા પુનરિયં વિમુક્તિઃ કતિધા ચ ? તદપદિશ્યતે-
મોક્ષાધિમોક્ષરૂપત્વાન્નિત્યાનિત્યત્વતો દ્વિધા

સ્વરૂપભેદાદપિ દ્વિધા પ્રકારભેદાદપીતિ । સ્વભાવભેદાત્ મોક્ષાધિમોક્ષસ્વભાવા । પ્રકારભેદોપિ ક્ષરાક્ષરભેદાત્, સામયિકી કાન્તાકોપ્યભેદાદ્વા રાગવિરાગાવિદ્યાવિરાગભેદાચ્ચ ॥
અથ સમ્યગ્જ્ઞાનં કતમત્તદુચ્યતે-
પૂર્વોક્તૈવ હિ યા બોધિઃ સા સમ્યગ્જ્ઞાનમુચ્યતે ।
ક્ષયાનુત્પાદજ્ઞાને બોધિરિત્યુક્તમ્ । તે એવ સમ્યગ્જ્ઞાનં વેદિતવ્યમ્ ।
કતરત્ પુનશ્ચિત્તં વિમુચ્યતે ? કિં જાતનિરુદ્ધમથાજાતનિરુદ્ધમથ જાતમેવ ?
મુચ્યતે ઽનાગતં ચિત્તમશૈક્ષં ક્લેશરોધતઃ

કશ્ચિત્ ખલ્વાહ- અનાગતં ખલુ ચિત્તમુત્પાદ્યમાનં વિમુચ્યતે ઽધ્વવિમુક્ત્યા સર્વમેવ ત્વનાગતં વિમુચ્યતે । ક્લેશાવરણાત્ સન્તાનવિમુક્ત્યા । તત્પુનરશૈક્ષમેવ ક્લેશોપક્લેશપ્રાપ્તિવિબન્ધાપગમાત્ । યદપિ તદ્રૂપારૂપ્યપ્રતિસંયુક્તં કર્મોપપત્તિફલં તદપ્યર્હત્ત્વપ્રાપ્તિવિબન્ધકરં તચ્ચ સર્વં વજ્રોપમેન પ્રહીયત ઇત્યાવરણવિગમાત્ સર્વમેવાનાગતમશૈક્ષં ચિત્તં વિમુચ્યતે ॥
ધર્મા એવ તુ પરમાર્થતઃ શિક્ષન્તે । યસ્માત્-
ધર્મવ્યાપારતો લોકે ધર્મ્યપિ વ્યાપૃતો મતઃ ।
ઔષ્ણ્યાખ્યસ્ય ધર્મસ્યેન્ધનાદિદહનવ્યાપારે સત્યગ્નેરપિ ધર્મિણો વ્યાપાર ઉચ્યતે । અગ્નિના કાષ્ઠં દગ્ધમિત્યગ્નિદહનવ્યાપારે ચ દેવદત્તેન દગ્ધોસ્મીત્યુપચર્યતે । તથા ધર્માણાં ક્લેશપ્રહાણશિક્ષણે સતિ તત્સમ્બન્ધાપેક્ષયા ભિક્ષુરશૈક્ષ ઇત્યુચ્યતે ।
માર્ગસ્તૂપાત્તકારિત્રો નિરસ્યતિ તદાવૃતિમ્

ઽતુઽશબ્દાન્નિરુધ્યમાન એવેત્યર્થઃ, વર્તમાનસ્ય હિ ક્રિયાબન્ધાત્ સામર્થ્યોપપત્તેઃ ।
અથ યેયમસંસ્કૃતા વિમુક્તિઃ યે ચ ત્રયો ધાતવઃ પ્રહાણધાત્વાદયઃ, તે તતઃ કિમન્યે ઽથાનન્યે ? બ્રૂમઃ-
વિમુક્તિઃ શાશ્વતી યૈવ સા વિરાગાદયસ્ત્રયઃ ।
આખ્યાતા ધાતવઃ સૂત્રે ત્રિધા ભેદો હ્યપેક્ષયા

પ્રજ્ઞપ્તિવિશેષાપેક્ષયા ખલ્વેષાં ત્રૈવિધ્યમુક્તમ્ । કથમ્ ?
વિરાગો રાગનિર્મોક્ષઃ પ્રહાણાખ્યો ઽન્યસંક્ષયઃ ।
નિરોધધાતુરન્યસ્ય સોપાદાનસ્ય વસ્તુનઃ

રાગપ્રહાણં ખલુ વિરાગધાતુરિત્યુચ્યતે । તદન્યેષાં ક્લેશોપક્લેશાનાં પ્રહાણધાતુઃ । તદન્યસ્ય સોપાદાનસ્ય વસ્તુનઃ નિરોધો નિરોધધાતુરાખ્યાયતે ॥
યેન વસ્તુના નિર્વિદ્યતે વિરજ્યતે ઽપિ તેન વસ્તુના ? ચતુષ્કોટિકઃ પ્રશ્નઃ । કથમ્ ?
દુઃખહેત્વવલમ્બિન્યા યોગી નિર્વિદ્યતે ધિયા ।
વિરજ્યતે તુ સંરક્તસ્તતઃ કોટિચતુષ્ટયી

દુઃખસમુદયક્ષાન્તિભિઃ તજ્જ્ઞાનૈશ્ચ નિર્વિદ્યતે, નાન્યૈઃ । વિરજ્યતે તુ યઃ સંરક્તઃ સ ચ સર્વૈરપિ દુઃખસમુદયનિરોધમાર્ગક્ષાન્તિજ્ઞાનૈર્વિરજ્યતે યૈઃ ક્લેશાન્ પ્રજહાતિ । એવં ચતુષ્કોટિકો ભવતિ ।
તત્ર વિર્વિદ્યત એવં કામવીતરાગો નિયામમવક્રામન્ દુઃખસમુદયધર્મક્ષાન્તિભ્યાં તદ્ધર્મજ્ઞાનાભ્યાં ચ પૂર્વપ્રહીણત્વાન્ન ક્ષાન્તિભ્યાં જહાત્યપ્રતિપક્ષત્વાન્ન જ્ઞાનાભ્યામતો ન વિરજ્યતે । ભાવનામાર્ગેપિ પ્રયોગવિમુક્તિવિશેષાત્ માર્ગસંગૃહીતાભ્યાં દુઃખસમુદયજ્ઞાનાભ્યાં ન વિરજ્યતે વિમુક્તત્વાન્નિર્વિદ્ધવસ્ત્વાલમ્બનત્વાત્તુ નિર્વિદ્યતે ।
દ્વિતીયા કોટિઃ- વિરજ્યતે એવાવીતરાગઃ કામેભ્યો નિયામમવક્રામન્નિરોધમાર્ગધર્માન્વયક્ષાન્તિભિઃ ભાવનામાર્ગે ચ નિરોધમાર્ગજ્ઞાનૈસ્ત્રૈધાતુકાદ્વૈરાગ્યં ગચ્છન્ન નિર્વિદ્યતે ।
પ્રામોદ્યવસ્ત્વાલમ્બનત્વાદુભયમ્ । વીતરાગઃ કામેભ્યો નિયામમવક્રામન્ દુઃખસમુદયધર્માન્વયક્ષાન્તિભિર્ભાવનામાર્ગે ચ દુઃખસમુદયજ્ઞાનૈસ્ત્રૈધાતુકાદ્વૈરાગ્યં ગચ્છન્ ।
નોભયમ્- કામવીતરાગો નિયામમવક્રામન્નિરોધમાર્ગધર્મજ્ઞાનક્ષાન્તિભ્યાં તદ્ધર્મજ્ઞાનાભ્યાં ચ ભાવનામાર્ગે ચાનન્તર્યમાર્ગેતરાભ્યાં નિરોધમાર્ગધર્મજ્ઞાનાભ્યામ્ ॥
ય એતે ત્રયો ધાતવસ્તા એવ તિસ્રઃ સંજ્ઞાઃ પ્રહાણવિરાગનિરોધસંજ્ઞાઃ । વિસ્તરેણ તુ
સંજ્ઞા અનિત્યસંજ્ઞાદ્યા દશ તાભ્યો ઽશુભાદયઃ ।
તિસ્રો માર્ગવિધિર્માર્ગશ્ચતસ્ત્રો ઽન્ત્યાસ્ત્રયી ફલમ્

અશુભસંજ્ઞા મરણસંજ્ઞા સર્વલોકે ઽનભિરતિસંજ્ઞા । માર્ગપ્રયોગસ્તિસૃભિરાભિરુક્તઃ । ચતસૃભિશ્ચ માર્ગો ઽનિત્યદુઃખશૂન્યાનાત્મસંજ્ઞાભિઃ । પ્રહાણવિરાગનિરોધસંજ્ઞાભિઃ ફલમાખ્યાતમિતિ ॥
કતિ પુનરાસાં સાસ્રવાઃ કત્યનાસ્રવાઃ ?
ત્રિતય્યશુભસંજ્ઞાદ્યા જ્ઞેયા તત્ખલુ સાસ્રવાઃ ।
સમલા નિર્મલાસ્ત્વન્યા બોધ્યા નવ ભુવો ઽમલાઃ

અશુભા મરણસર્વલોકાનભિરતિસંજ્ઞાસ્તિસ્રઃ સમલાઃ । શેષાસ્તુ સાસ્રવાનાસ્રવાઃ, નવભૂમિકા અનાસ્રવા અવબોદ્ધવ્યાઃ ॥
ભૂમિષ્વેકાદશસ્વન્ત્યા ધ્યાનાદ્યાસૂપલક્ષયેત્ ।
ચતુર્થી પઞ્ચમી ષષ્ઠી વિદ્યાત્ સપ્તસુ ભૂમિષુ

અભિધર્મદીપે વિભાષાપ્રભાણં વૃત્તૌ ષષ્ઠસ્યાધ્યાયસ્ય ચતુર્થઃ પાદઃ ॥
સમાપ્તશ્ચ ષષ્ઠો ઽધ્યાયઃ ॥
સપ્તમો ઽધ્યાયઃ
પ્રથમઃ પાદઃ ।
અત્રાહ । ભગવતોક્તસ્ત્રિસ્કન્ધો ઽયં માર્ગઃ । તત્ર શીલસ્કન્ધઃ કર્માધ્યાયે વિસ્તરેણ વ્યાખ્યાતઃ । સમાધિસ્કન્ધો ઽષ્ટમે ઽવ્યાયે વ્યાખ્યાયિષ્યતે । પ્રજ્ઞાસ્કન્ધ ઇદાનીં વ્યાખ્યાતવ્યઃ । સો ઽયમારભ્ય-
લોકો ઽયં તત્ત્વસંમુગ્ધો જ્ઞેયતત્ત્વે પ્રમુહ્યતિ ।
તાનિ જ્ઞાનાનિ વક્ષ્યામિ સ્વરૂપાદિપ્રપઞ્ચતઃ

કાનિ પુનસ્તાનિ કિયન્તિ વેતિ ? તદુચ્યતે-
જાતિદ્રવ્યે નિરાકૃત્ય પ્રતિપક્ષાદ્યપેક્ષયા ।
તદ્ભેદો દશધા પ્રોક્તો ધર્મજ્ઞાનાદિનામભિઃ

જાત્યાશ્રયણે ખલ્વેકત્રપ્રસઙ્ગો દ્રવ્યાશ્રયણે હ્યાનન્ત્યં તચ્ચાશક્યં વક્તુમ્ । તસ્માદુભયમેતદુપેક્ષ્ય યયાપેક્ષ્યયા દશ ભવન્તિ યચ્ચ તેષાં સ્વલક્ષણં સામાન્યલક્ષણં ચ તત્સર્વં વિસ્તરેણ વક્ષ્યામઃ ॥
તત્ર તાવત્-
ધર્માન્વયવિશેષ્યે દ્વે દુઃખાદ્યૈશ્ચ ચતુષ્ટયમ્ ।
દ્વે સંવૃત્યન્યચિત્તાભ્યાં ક્ષયેણાજન્મના દ્વયમ્

ધર્માન્વયજ્ઞાને ખલુ ધર્માન્વયાભ્યામેવ વિશેષ્યેતે । દુઃખાદીનિ તુ ચત્વારિ સ્વવિષયૈરેવ ચતુર્ભિરાર્યસત્યૈઃ વિશેષ્યન્તે । સંવૃત્યા પરચિત્તેન ચ સંવૃતિપરચિત્તજ્ઞાને વિશેષ્યેતે । ક્ષયેણાપુનરુત્પત્ત્યા ચ ક્ષયાનુત્પાદજ્ઞાનદ્વયં વિશિષ્યતે ।
અથવા
પ્રતિપક્ષપ્રયોગાભ્યાં સ્વભાવાકારગોચરૈઃ ।
તદ્વ્યવસ્થા નિબોદ્ધવ્યા કૃત્યેનોપચયેન વા

તત્ર કામધાતુવિપક્ષપ્રતિપક્ષો ધર્મજ્ઞાનમ્ । રૂપારૂપ્યાવચરવિપક્ષપ્રતિપક્ષો ઽન્વયજ્ઞાનમ્ । પ્રયોગતઃ પરચિત્તજ્ઞાનં ચિત્તં જ્ઞાસ્યામીતિ તત્પ્રયોગાત્ । સ્વભાવતઃ સંવૃતિજ્ઞાનં પિપીલિકાદિષ્વપિ તદ્ભાવાત્ । સત્યાકારૈર્ગોચરૈશ્ચત્વારિ ( જૈનિ_375 ) જ્ઞાનાનિ । કૃત્યતઃ ક્ષયજ્ઞાનં કૃત્યપરિસમાપ્તેઃ । હેતૂપચયતો ઽનુત્પાદજ્ઞાનં સર્વૈરનાસ્રવૈર્જ્ઞાનૈસ્તત્સભાગહેતૂપચયાત્ ॥
ધાતુસત્યાર્થચિત્તેષુ જાતિધ્વંસાપ્રજન્મનોઃ ।
સંમોહસ્ય નિવૃત્ત્યર્થં તદ્ભેદો દશધૈવ વા