અભિધર્મદીપ (ટીકા સહિત) · શ્લોક 441-460

મૌલેષુ ખલુ ચતુર્ષુ ધ્યાનેષુ યો માર્ગઃ સા સુખાપ્રતિપત્ । સા ચ તીક્ષ્ણેન્દ્રિયસ્ય ક્ષિપ્રાભિજ્ઞા તત્રાયત્નવાહિત્વાત્ । નૈર્યાણવત્સુખા તત્રાયત્નવાહિત્વાત્ શમથવિદર્શનયોઃ સામ્યાત્ । તત્રૈવ સા મૃદ્વિન્દ્રિયસ્ય ધન્ધાભિજ્ઞા । અન્યાસુ તુ પઞ્ચસુ ભૂમિષ્વનાગમ્યધ્યાનાન્તરિકારૂપ્યત્રયસંગૃહીતાસ્વનઙ્ગપરિગૃહીતત્વાત્ । શમથવિદર્શનાન્યૂનત્વાત્ અનાગમ્યધ્યાનાન્તરિકયોરારૂપ્યત્રયે ( જૈનિ_356 ) ચાનાસ્રવો માર્ગઃ તીક્ષ્ણેન્દ્રિયસ્ય પ્રતિપત્, દુઃખા ક્ષિપ્રાભિજ્ઞા । મૃદ્વિન્દ્રિયસ્ય દુઃખા ધન્ધાભિજ્ઞા ।
કથં પુનરાર્યમાર્ગો દુઃખો ભવતિ ? નાસૌ દુઃખાત્મકઃ ન દુઃખસંપ્રયુક્તઃ ? નૈષ દોષઃ । યત્નવાહિત્વાભિસન્ધેર્વિવક્ષિતત્વાત્ ॥
પુનરપ્યેષ માર્ગો બોધિપક્ષ્યશબ્દેનોચ્યતે "સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષ્યા ધર્માઃ । ( જૈનિ_357 ) ચત્વારિ સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ ચત્વારિ સમ્યક્પ્રહાણાનિ ચત્વારો ઋદ્ધિપાદાઃ પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ પઞ્ચ બલાનિ સપ્તબોધ્યઙ્ગાન્યષ્ટાઙ્ગો માર્ગઃ" ઇતિ ।
કા પુનરિયં બોધિઃ ?
ક્ષયજ્ઞાનં મતા બોધિસ્તથાનુત્પાદધીરપિ ।
દશ ચૈકશ્ચ તત્પક્ષ્યાઃ સપ્તત્રિંશત્તુ નામતઃ

સા પુનરેષા બોધિઃ ક્ષયાનુત્પાદજ્ઞાનરૂપાસતી પુદ્ગલભેદેન ત્રિધા ભિદ્યતે । ( જૈનિ_358 ) તિસ્રો બોધયઃ । બુદ્ધપ્રત્યેકબુદ્ધશ્રાવકબોધયઃ । ઉત્તમનિર્વાણાઙ્ગભૂતા તદ્ધિ તિસૃણામપિ બોધીનાં પુરુષકારફલં તત્પ્રાધાન્યત્વાત્ । મૃદુમધ્યાધિમાત્રાઃ સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષ્યા ધર્માઃ મૃદુમધ્યાધિમાત્રભેદભિન્ના મહાયાનમ્ । મૃદુમધ્યાધિમાત્રભેદભિન્નં બુદ્ધપ્રત્યેકબુદ્ધશ્રાવકયાન મિત્યુચ્યતે ।
તસ્યાઃ પુનસ્ત્રિપ્રકારાયા બોધેરનુકૂલધર્માઃ સ્મૃત્યુપસ્થાનાદયઃ ઽસપ્તત્રિંશન્નામતઃઽ; । દ્રવ્યતસ્ત્વેકાદશ । શ્રદ્ધાદીનિ પઞ્ચ બલાનિ પ્રીતિપ્રસ્રબ્ધ્યુપેક્ષાસમ્યક્સંકલ્પવાક્કર્માન્તાશ્ચ ષડિતિ । અત ઇદમુચ્યતે-
સોપેક્ષાપ્રીતિસંકલ્પં શ્રદ્ધાદીન્દ્રિયપઞ્ચકમ્ ।
સપ્રસ્રબ્ધિર્દ્વિરૂપોત્થં નામભેદસ્ત્વપેક્ષયા

બલાન્યત્રેન્દ્રિયાણ્યેવ પ્રજ્ઞૈવ સ્મૃત્યુપસ્થિતિઃ ।
વીર્યં સમ્યક્પ્રધાનાખ્યં ઋદ્ધિપાદા મનસ્થિતિઃ

કથં પુનરેકં વીર્યં ચતુર્ધા નિર્દિશ્યતે ? તદપદિશ્તે-
દોષહાણમનુત્પાદં ગુણોત્પાદં વિવર્ધનમ્ ।
સકૃત્કરોતિ યત્તદ્ધિ સ પ્રહાણચતુષ્ટયમ્

ઉત્પન્નાનાં રાગાદીનાં ખલુ દોષાણાં પ્રહાણાયાનુત્પન્નાનાં ચાનુત્પાદાય યદ્વીર્યમ્, ગુણાનાં ચ સ્મૃત્યુપસ્થાનર્ધિપાદાદીનામનુત્પન્નાનામુત્પાદાય, ઉત્પન્નાનાં ચ સ્થિતયે યદ્વીર્યં, તત્પ્રયોજનનિષ્પત્તિભેદાચ્ચત્વારિ સમ્યક્પ્રહાણાનિ ભવન્તિ ॥
છન્દવ્યાયામમીમાંસા ચિત્તાકૃષ્ટાઃ સમાધયઃ ।
ઋદ્ધિપાદાસ્તુ ચત્વારો ગુણસમ્પત્તિયોનયઃ

છન્દમધિપતિં કૃત્વા યો નિષ્પદ્યતે સમાધિઃ સ છન્દસમાધિઃ । કુશલમૂલચ્છન્દમૂલકત્વાત્ સમાધ્યાદિગુણનિષ્પત્તેઃ, તસ્માદસૌ છન્દસમાધિરિત્યુચ્યતે । તત્પ્રભવાઃ સર્વા ગુણર્ધયઃ । એવં વીર્યં ચિત્તં મીમાંસામધિપતિં કૃત્વા નિષ્પન્નઃ સમાધિઃ સ એષ ચ્છન્દવીર્યચિત્તમીમાંસાસમાધિશ્ચતુર્વિધઃ । પ્રહાણસંસ્કારૈઃ ચ્છન્દવીર્યસ્મૃતિબુદ્ધિશ્રદ્ધાપ્રસ્રબ્ધિચેતનોપેક્ષાભિઃ પ્રત્યેકં સમન્વાગતઃ સર્વગુણસમૃદ્ધિનિષ્પાદકો ભવતિ છન્દવીર્યચિત્તમીમાંસાપરિગ્રહઃ સામર્થ્યાત્ । કુશલધર્મચ્છન્દે હ્યસતિ કુતસ્તત્ પ્રાપ્ત્યારમ્ભઃ ? આરબ્ધેપિ ચ વીર્યે યદિ ન તત્પ્રગુણમેવ ચિત્તં ભવતિ ન કાર્યાભિનિષ્પત્તિર્ભવતિ । યથારણીમભિનિર્મથ્યાપ્યન્તરાયવ્યુપરમો ભવતિ પુનઃ શૈત્યમાપદ્યતે તદ્વદિતિ । વીર્યાનુવૃત્તયે ચિત્તમધિપતિમિષ્યતે । તત્પ્રવણેપિ ચિત્તે યદિ સૂક્ષ્માન્ સમાધ્યુપક્લેશાન્નોપલક્ષ્ય પરિવર્જયતિ યદિ સમાધ્યનુગુણાન્, ગુણાંસ્તુ સામાન્યલક્ષણશક્તિક્રિયાનુત્તમાર્થાઙ્ગભૂતાનુપલક્ષ્ય, પ્રજ્ઞયા નોપચિનોતિ તસ્યાન્યાયારબ્ધવીર્યે ત્રયમપ્યેતન્ન પ્રયોજનનિષ્પત્તયે ભવતિ । એવં છન્દવીર્યશ્રદ્ધાસ્મૃતિબુદ્ધિપ્રસ્રબ્ધિચેતનોપેક્ષાખ્યાનામષ્ટાણાં પ્રહાણસંસ્કારાણાં સમાધિપરિગ્રહસામર્થ્યં યથાયોગમવગન્તવ્યમ્ ॥
પ્રોક્તં બોધિત્રયેશિત્વાચ્છ્રદ્ધાદીન્દ્રિયપઞ્ચકમ્ ।
કથિતં બલશબ્દેન તદેવાનભિભૂતિતઃ

શ્રદ્ધાવીર્યસ્મૃતિસમાધિપ્રજ્ઞારૂપાણિ ખલુ પઞ્ચેન્દ્રિયાણિ બોધિપક્ષ્યેષુ વ્યવસ્થાપ્યન્તે । બોધિત્રયાધિગમે શ્રદ્ધાદીનાં પઞ્ચાનામૈશ્વર્યાધિક્યાત્, સર્વભૂમીષૂપલબ્ધેશ્ચ । એતેષાં ચાધિમાત્રમધ્યમૃદુતરતમવિશેષાદર્હત્પ્રભૃતીનાં વ્યવસ્થાનં ભવતિ । તાન્યેવ બોધિપક્ષ્યેષ્વિન્દ્રિયાણ્યુક્તાનિ, ન ચક્ષુરાદીન્યાજ્ઞાતવતેન્દ્રિયપર્યવસાનાનિ । એષામેવૈશ્વર્યર્દ્ધિલિઙ્ગત્વાત્ । ઇહેન્દ્રાઃ દ્વિવિધાઃ । ચિત્તેશ્વરાશ્ચ ધનેશ્વરાઅશ્ચેત્યતઃ ઇન્દ્રલિઙ્ગમિન્દ્રિયમિતિકૃત્વેન્દ્રિયાણિ । ( જૈનિ_360 ) યથા પૃથિવીશ્વરાણાં પટ્ટાદીનિ લિઙ્ગાનિ ભવન્તિ યૈઃ પૃથિવીશ્વરોયમિતિ પ્રજ્ઞાયતે । યથા ચ પૃથિવીશ્વરાઃ વિભૂષણોપભોગૈઃ પરિજ્ઞાયન્તે તથા ચિત્તેશ્વરાણામાર્યધનસમૃદ્ધાનાં ચ શ્રદ્ધાદીનિ વિષ્કમ્ભિતપ્રહીણવિપક્ષાણિ નિર્મલાનિ લિઙ્ગાનિ ભવન્તિ ।
તત્ર તાવચ્છ્રદ્ધાયાઃ સ્વલક્ષણં બુદ્ધધર્મસઙ્ઘાન્ સમ્ભાવયતશ્ચિત્તં પ્રસાદમુપયાતિ સદ્ભૂતગુણયોગાદપેતદોષત્વાચ્ચ, તદ્ધર્મેષુ ચ પ્રસાદાત્મકમેવાર્થિત્વમુત્પદ્યતે । પ્રતીત્યસમુત્પાદાદીનાં વા યથાભૂતપ્રત્યવેક્ષણાત્ કર્મફલાદિષુ તત્ર સંભાવના ભવતિ । તથા ચ સંભાવયતો યશ્ચેતસઃ પ્રસાદઃ સા શ્રદ્ધા નામ ધર્મશ્ચિત્તેન સંપ્રયુક્તઃ । યથાદર્શાદૌ ધર્મસમૂહે, ધર્માન્તરમાદર્શપ્રસાદાદયઃ, એવમરૂપિણિ ચિત્તાદિધર્મસમુદયા ધર્માન્તરં શ્રદ્ધાદયઃ, ચિત્તસ્યાશ્રયભાવાત્ પ્રાધાન્યાત્ સન્તાનાનુવૃત્તેશ્ચ ચિત્તવ્યપદેશઃ ।
વીર્યં નામ ચેતસોભ્યુત્સાહલક્ષણં પ્રયોજને વાર્થિશક્યતાં સંભાવ્ય વિવિધમીર્યત ઇતિ વીર્યમ્ ।
સ્મૃતીન્દ્રિયં નામ કાયાદિષુ પ્રજ્ઞયોપલક્ષિતેષુ યા ખલ્વવિપરીતાભિલપના પ્રત્યભિજ્ઞાનમ્, યેનાવધારિતે વિષયસંમોષશ્ચેતસિ ન ભવતિ સ ખલ્વસંમોષઃ સ્મૃતીન્દ્રિયમ્ ।
ચેતસ એકાગ્રલક્ષણં સમાધીન્દ્રિયમ્ । વિષયગ્રાહિવિષયિણો ધર્માસ્તદેકાલમ્બનં ચિત્તમેકાગ્રમિત્યુચ્યતે । વિચિત્રવિષયપ્રદ્યુતે હ્યનવસ્થિતે ચેતસિ તત્ત્વાવધારણં ન ભવતિ । યથા ખલુ વિદ્રુતજવનાશ્વારૂઢઃ પુરુષઃ પ્રતિમુખમાગચ્છતાં દૃષ્ટપૂર્વાણામપિ મનુષ્યાદીનાં ન શક્નોતિ વ્યક્તિમુપલક્ષયિતુમેવમનેકવિષયપ્રદ્રુતે લઘુપરિવર્તિનિ ચિત્તે ન કાયાદિવિષયતત્ત્વોપલક્ષણા ભવતિ । યદા તુ સુસારથિનેવ સમાધિનૈકસ્મિન્ વિષયે ચિરં ચિત્તમાધાર્યતે તદા ધર્મતત્ત્વમુપલક્ષયતિ । તસ્માત્ કુડ્ય ઇવ રઙ્ગસ્ય શ્લેષઃ સમાધિરાલમ્બને ચિત્તસ્યાધારઃ ।
પ્રજ્ઞેન્દ્રિસં યત્ સ્વસામાન્યલક્ષણમુપલક્ષયતિ । યચ્ચ કાયદીનાં તત્ત્વમભિમુખવદવસ્થિતં પ્રાપ્તમિવ શ્લષ્ટમિવ પૃષ્ઠ ઇવ ચ લક્ષયતિ સોપલક્ષણાત્ ( જૈનિ_361 ) પ્રજ્ઞેન્દ્રિયમ્ । યદ્યપિ સર્વચિત્તેષુ યથાવિષયે પ્રત્યુપલક્ષણા વિદ્યતે ન તુ સા યથાર્થપ્રવૃત્તેતિ ન સેન્દ્રિયમ્ ।
એતાન્યેવેન્દ્રિયાણિ શ્રદ્ધાદીનિ યસ્માદ્યોગિનઃ ક્લેશસંગ્રામાવતીર્ણસ્ય ક્લેશાનીકવિજયે પ્રધાનાઙ્ગભૂતાનિ રાજ્ઞ ઇવ હસ્ત્યાદયસ્તસ્માદ્બલાનીત્યુચ્યન્તે ।
બોધનાર્થેન નિર્દિષ્ટં શાસ્ત્રા બોધ્યઙ્ગસપ્તકમ્ ।
પ્રતીત્યા પરમાર્થેન પ્રજ્ઞેત્યન્તમનુગ્રહાત્

સમાનેપિ બોધિપાક્ષિકત્વે વિશેષેણૈતે સપ્તધર્મા બોધ્યઙ્ગાનિ ભવન્તિ । ભાવનામાર્ગે ખલ્વેતેષાં પ્રાધાન્યં દૃષ્ટસત્યસ્થાનત એવ । ધર્મોપલક્ષણોપલક્ષિતસ્વરૂપાદિષુ ગુણદોષેષુ સ્મૃતિપ્રમોષદોષાપનયનાર્થમાદૌ સ્મૃતિસંબોધ્યઙ્ગમુક્તમ્ ।
હ્લાદઃ પ્રસ્રબ્ધિઃ । રાગજાદિપરિદાહપ્રતપ્તચિત્તશરીરસ્ય ગ્રીષ્માર્કપ્રતપ્તસ્યેવ શીતોદકહ્રદાવગાહનાદનાસ્રવજ્ઞાનસંમુખીભાવા દ્યત્ કાયચિત્તપ્રહ્લાદઃ સ ધર્મઃ પ્રસ્રબ્ધિઃ ।
ઉપેક્ષા નામ રાગદ્વેષપક્ષપાતવિપક્ષેણ યથાભૂતજ્ઞેયમવેક્ષમાનસ્ય યચ્ચિત્તસમતાન્યતરપક્ષાભિસંસ્કારવિપક્ષો નિર્વાણાશયા સોપેક્ષા બોધ્યઙ્ગમિત્યુચ્યતે ।
અત્ર પુનઃ પ્રીત્યાદીનિ ત્રીણ્યપિ કૃતાવશેષાણિ ચત્વારિ પૂર્વમેવ વ્યાખ્યાતાનિ । તેષાં પુનઃ સપ્તાનાં બુદ્ધિર્ધર્મપ્રવિચયલક્ષણા બોધિશ્ચ બોધ્યઙ્ગં ચ । જ્ઞાનં હિ બોધિઃ જ્ઞાનં ચ પ્રજ્ઞા શેષાણ્યઙ્ગાન્યેવ ॥
તેષામપિ ચ
પ્રીતિપ્રસ્રબ્ધ્યુપેક્ષાણામુક્તાદ્ધેતોસ્તદઙ્ગતા ।
નિરામિષપ્રીતિપ્રસ્રબ્ધ્યુપેક્ષાભિઃ પ્રીણિતેન્દ્રિયગ્રામઃ સુખમનુદ્વિગ્નો બોધિમધિગચ્છતિ । ( જૈનિ_362 ) યાનિ ચૈષાં લક્ષણનિર્દેશકારણાન્યુક્તાનિ તતશ્ચ બોધ્યઙ્ગત્વમિતિ ।
સંકલ્પાદેશ્ચતુષ્કસ્ય પથો જ્ઞેયાનુકૂલ્યતઃ

અઙ્ગતેતિ વર્તતે । સમ્યક્સંકલ્પસમ્યગ્વાક્કર્માન્તાજીવાનાં સમ્યગ્દૃષ્ટિસમ્યગ્વ્યાયામસમ્યક્સ્મૃતિસમ્યક્સમાધીનામિવ માર્ગાનુકૂલ્યાદઙ્ગત્વમ્ ॥
અયં પુનરાર્યમાર્ગસતત્ત્વપિણ્ડાર્થઃ-
વિદ્યાપ્રભઃ શ્લક્ષ્ણવિકલ્પભૂમિઃ શીલાનુયાત્રઃ સ્મૃતિવીર્યમિત્રઃ ।
સમાધિસર્વાધિસુખોપભોગો માર્ગો વિમુક્તિદ્વયધિષ્ણ્યગો ઽયમ્

પ્રાધાન્યં સપ્તવર્ગસ્ય પ્રારમ્ભોષ્મગતાદિષુ ।
અત્ર પુનઃ
યથાક્રમં વિબોદ્ધવ્યં ભાવનાદૃષ્ટિમાર્ગયોઃ

તત્ર સ્મૃત્યુપસ્થાનાન્યાદિકર્મિકાવસ્થાપ્રભાવિતાનિ કાયાદિસ્વભાવોપલક્ષણાત્ । સમ્યક્પ્રહાણાન્યૂષ્મગતેષુ । તત્ર સંસારનિર્વાણયોરાદીનવાનુશંસદર્શને બલવદ્વીર્યાશ્રયણાત્ સંસારપારમુત્તરતિ । મૂર્ધાવસ્થાયામૃદ્ધિપાદાઃ પ્રભાવ્યન્તે તેષુ સમાધિબલલાભાચ્ચિત્તનિગ્રહે સતિ પરિહાણ્યભાવાન્ન કદાચિદ્ ગુણધનદરિદ્રો ભવતિ । ઇન્દ્રિયાણિ ક્ષાન્તિષ્વપાયાત્યન્તનિવૃત્તૌ તદાધિપત્યાત્ । બલાન્યગ્રધર્મેષુ ક્લેશાનવમર્દનીયત્વાત્ । બોધ્યઙ્ગાનાં ભાવનામાર્ગે પ્રાધાન્યં વાસીદણ્ડોપમયા માર્ગભાવનયા નિરવશેષક્લેશપ્રહાણાત્ । નવપ્રકારતયા વા મલપ્રહાણે સતિ બોધેરાસન્નીભાવાત્ । દર્શનમાર્ગે માર્ગાઙ્ગાનિ દર્શનહેયક્લેશપ્રહાણાર્થમાશુ ત્રૈધાતુકાતિક્રમણોત્પાદાત્ । આનુપૂર્વીવ્યતિક્રમસ્તુ દેશનાનુકૂલ્યાત્ ॥
અથ કસ્માચ્ચૈતસિકધર્મધર્મિભૂતં ચિત્તં બોધિપક્ષ્યેષુ ન વ્યવસ્થાપિતમ્ ? ( જૈનિ_363 ) સંજ્ઞાચેતનામનસ્કારચ્છન્દાધિમોક્ષાદયશ્ચ ધર્મા બોધિપક્ષ્યેષુ ન વ્યવસ્થાપ્યન્તે ? તદિદમનુવર્ણ્યતે-
ન ચિત્તં રાજકલ્પત્વાદ્ ગુણદોષાનુવર્તનાત્ ।
રાજસ્થાનીયં ખલુ ચિત્તં તદ્બોધિપક્ષ્યૈર્ધર્મૈર્વિશોધ્ય મોક્ષસુખમુપલભ્યતે । યથૈવ ચ ગુણાનુવર્તિ ચિત્તં તથૈવ દોષાનુવર્તિ । યથોક્તમ્- "ચિત્તસંક્લેશાત્સત્ત્વા સંક્લિષ્યન્તે । ચિત્તવ્યવદાનહેતોશ્ચ વિશુદ્ધ્યન્તે ।" તસ્ય રાગાદયઃ સંક્લેશકરાઃ, શ્રદ્ધાદયો વ્યવદાનાધાયિનસ્તસ્માચ્ચિત્તં ન વ્યવસ્થાપિતમ્ ।
વ્યવહારાનુકૂલ્યત્વાત્ સંજ્ઞા હ્યેતેષુ નેષ્યતે

પ્રાયો હિ વ્યવહારાનુપતિતા સંજ્ઞા બોધિપક્ષ્યાસ્ત્વેકાન્તેન પરમાર્થપક્ષભજમાનાઃ ॥
વિપાકફલનિમ્નત્વાન્માર્ગોક્તેશ્ચ ન ચેતના ।
ચેતના ખલ્વિષ્ટાનિષ્ટવિપાકનિર્વર્તનત્વાત્ માર્ગશબ્દેનાભિધાનાચ્ચ નોચ્યતે ।
નાપ્રાધાન્યાન્મનસ્કારો વિદ્યાવિદ્યાપ્રવર્તનાત્

મનસ્કારોપિ સમ્યગ્દૃષ્ટેરઙ્ગભૂતત્વાદપ્રધાનં વિદ્યાવિદ્યાપ્રવર્તનાચ્ચ ॥
ક્રિયારમ્ભપ્રધાનત્વાન્ન ચ્છન્દો વીર્યબૃંહણાત્ ।
છન્દઃ ખલુ કર્તુકામતારૂપઃ ક્રિયારમ્ભઃ પ્રભાવ્યતે । વીર્ય ચાનુબૃંહયતિ । તદ્વીર્યં બોધિપ્રતિલમ્ભકર્તવ્યતાપરિસમાપ્તેરૂર્ધ્વં યાવદનુવર્તતે ।
નાધિમોક્ષઃ સમારોપાન્ન સ્પર્શો દૌર્વિભાવ્યતઃ

પ્રાયેણ ખલ્વધિમોક્ષો ઽધિમુક્તમનસ્કારેષુ વર્તતે । સ્પર્શોપિ ત્રિસન્નિપાતમાત્રવિપ્રતિપત્તેર્દુરવધારવૃત્તિઃ । તસ્માન્નોક્તઃ ॥
નાર્યવંશ હ્ર્યપત્રાપ્યા અવિશારદવૃત્તિતઃ ।
ચત્વારઃ ખલ્વાર્યવંશાઃ હ્ર્યપત્રાપ્યે ચ । નવપ્રવ્રજિતભિક્ષુવદવિશારદવૃત્તિત્વાન્ન બોધિપક્ષ્યાઃ ।
નાપ્રમાદઃ પરાઙ્ગત્વાન્નાવિહિંસાવિહેઠનાત્

વીર્યભાણ્ડાગારિકઃ ખલ્વપ્રમાદઃ । અવિહિંસા ચ વિહેઠનામાત્રપ્રતિપક્ષત્વાન્નોક્તા ॥
સત્ત્વાધિષ્ઠાનવૃત્તિત્વાન્ન મૈત્રીકરુણાદયઃ ।
ધર્માધિષ્ઠાનાઃ ખલુ બોધિપક્ષ્યાઃ મૈત્ર્યાદયસ્ત્વેકાન્તેન સત્ત્વાધિષ્ઠાનાઃ ।
માર્ગાઙ્ગાક્ષૈકદેશત્વાન્નાપ્યવેત્યપ્રસત્તયઃ

અવેત્યપ્રસાદાઃ ખલુ માર્ગાઙ્ગૈકદેશસ્વભાવત્વાદક્ષૈકદેશરૂપત્વાચ્ચ ન પુનર્બોધિપક્ષ્યેષૂક્તાઃ ।
નાદ્વેષઃ શુભમૂલેભ્યઃ સત્ત્વગોચરભાવતઃ ।
સત્ત્વાધિષ્ઠાનપ્રવૃત્તો હિ અદ્વેષઃ । તસ્માન્ન બોધિપક્ષ્યઃ ।
ઔદાસીન્યાન્ન નિર્વાણં દવિષ્ઠ્યાન્ન પરધ્વનિઃ

નિષ્ક્રિયં ખલુ નિર્વાણં ક્રિયાવન્તસ્તુ બોધિપક્ષ્યા ધર્માઃ । પરતો ઘોષઃ ખલ્વપિ બોધિપક્ષ્યાઙ્ગભાવો બોધેર્બહિરઙ્ગભાવાદ્વિપ્રકૃષ્યતે । તસ્માત્ સપ્તત્રિંશદેવ ધર્મા બોધિપક્ષ્યાઃ ॥
કતિ પુનર્બોધિપક્ષ્યાઃ સાસ્રવાઃ કત્યનાસ્રવાઃ ? તદિદં પ્રદર્શ્યતે-
બોધ્યઙ્ગાન્યરજસ્કાનિ બોધેર્નેદિષ્ટભાવતઃ ।
તદન્યાન્યવબોધ્યાનિ સમલાન્યમલાન્યપિ

બોધ્યઙ્ગાનિ ખલુ બોધેરાસન્નતમત્વાદેકાન્તાનાસ્રવાણિ । તદન્યે તુ સાસ્રવાનાસ્રવાઃ સર્વે હિ કુશલા ધર્મા આર્યમાર્ગાવાહકા નિર્વાણાશયાશ્ચ । બોધિત્રયસંનિકૃષ્ટવિપ્રકૃષ્ટાઙ્ગભાવા બોધિપક્ષ્યા ઇત્યુચ્યન્તે । ઉક્તં હિ ભગવતા- ( જૈનિ_365 ) "અધિગતો મે પૌરાણો માર્ગઃ" ઇતિ વચનાત્ । શાસ્ત્રે તુ બોધ્યઙ્ગોપરિ યે પઠ્યન્તે સમ્યગ્દૃષ્ટ્યાદયો ધર્માસ્તે ઽનાસ્રવા ઇતિ ॥
કસ્યાં પુનર્ભૂમૌ કિયન્તો બોધિપક્ષ્યા વિદ્યન્તે ?
આદ્યે ધ્યાને ઽખિલા મૌલે ઽનાગમ્યે પ્રીત્યપાકૃતાઃ ।
દ્વિતીયે ઽપ્યપસંકલ્પા દ્વયોશ્ચાસ્માત્ દ્વયાદૃતે

શીલાઙ્ગેભ્યશ્ચ તાભ્યાં ચ દ્રષ્ટવ્યા ત્રિષ્વરૂપિષુ ।
બોધ્યઙ્ગેભ્યશ્ચ સર્વેભ્યો કામે બોધ્યઙ્ગવર્જિતાઃ

તત્ર તાવન્મૌલે ધ્યાને સર્વેપિ સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષ્યા વિદ્યન્તે । અનાગમ્યે તુ પ્રીતિવર્જિતાઃ । તત્ર પ્રીતેરભાવાત્ । વીતરાગાવીતરાગસાધારણૈષા ભૂમિરિતિ નાસ્તિ પ્રીતિઃ । દ્વિતીયે તુ ધ્યાને સંકલ્પવર્જિતાઃ સર્વે વિદ્યન્તે । તૃતીયચતુર્થયોસ્તુ ધ્યાનયોઃ સંકલ્પપ્રીતિવર્જ્યાઃ પઞ્ચત્રિંશત્ । ઽચઽશબ્દાદ્ ધ્યાનાન્તરેપિ પઞ્ચત્રિંશત્ સંકલ્પપ્રીતિવર્જિતાઃ । ત્રિષ્વારૂપ્યેષુ સમ્યગ્વાક્કર્માન્તાજીવૈસ્ત્રિભિઃ પ્રીતિસંકલ્પાભ્યાં ચ । ભવાગ્રેપિ શીલાઙ્ગત્રયપ્રીતિસંકલ્પબોધ્યઙ્ગવર્જિતાઃ પઞ્ચવિંશતિઃ । કામધાતાવપિ બોધ્યઙ્ગવર્જિતાસ્ત્રિંશદ્વિદ્યન્ત ઇતિ । યે પુનરનાસ્ત્રવાણ્યેવ માર્ગાઙ્ગાનીચ્છન્તિ તેષાં તૈરપિ વર્જિતાઃ શેષા બોધિપક્ષ્યા વિદ્યન્ત ઇતિ । ગતમેતત્ ॥
ઇદં તુ વક્તવ્યમ્ । બોધિપાક્ષિકાધિકારે-
યસ્તત્પ્રથમતાઃ પ્રોક્તાશ્ચતસ્રસ્તત્ર કોવિદૈઃ ।
ન્યામાવક્રાન્તિવૈરાગ્યફલાપ્ત્યક્ષવિવૃદ્ધિષુ