Abhidharmadīpa with auto (with commentary) · Verses 421-440
nirvedhabhāgīyānadhikṛtya
etannirvedhabhāgīyaṃ caturdhā bhāvanāmayam /
paramārthadakṣiṇīyabhikṣusaṅghapraveśadvārabhūtatvāt bhāvanāmayaṃ na śrutamayaṃ cintāmayam | kutaḥ punarupapattiprātilambhikaṃ bhaviṣyatītyetacca sandhāya ( Jaini_328 ) bhagavatoktam- "cyutau batemau mohapuruṣāvasmāddharmavinayādyatra nāmānayoḥ mohapuruṣayorūṣmagatamapi nāsti" iti | taccaitatsarvam
ṣaḍbhaumaṃ ṣoḍaśākāraṃ pañcaskandhā vināptibhiḥ
'ṣaḍbhaumaṃ'; darśanamārgavato, 'ṣoḍaśākāraṃ'; darśanamārgavat sānuparivartakaṃ | 'pañcaskandhaṃ vināptibhiḥ |'; prāptayaḥ khalu noṣmāgatādisvabhāvāḥ | tatsvābhāvye ( Jaini_329 ) hi tāsāmāryasyoṣmagatādisaṃmukhībhāvaḥ syāt | na ceṣyate | satyadarśanasamaṅgino dṛṣṭasatyasya vā satyadarśanaprayogasaṃmukhībhāve prayojanābhāvāditi |
āha | ke punaste ṣoḍaśākārāḥ yeṣāṃ bhāvanayā strotaāpanno bhavati ? taducyate | caturbhirākārairanityaduḥkhaśūnyānātmākāraiḥ duḥkhaṃ parīkṣate | tatra bodhisattvādṛte tṛṣṇācaritaḥ prāyo 'nityākāreṇa, kausīdyādhiko duḥkhākāreṇa, ātmīyadṛṣṭicaritaḥ śūnyākāreṇa, ātmadṛṣṭicarito 'nātmākāreṇa |
hetusamudayaprabhavapratyayataḥ samudayam | hetutaḥ ahetudṛṣṭicaritaḥ | samudayataḥ ekakāraṇadṛṣṭicaritaḥ prabhavato nityakāraṇadṛṣṭicaritaḥ | pratyayato 'buddhipūrvakṛtadṛṣṭicaritaḥ |
nirodhaśāntapraṇītaniḥsaraṇato nirodham | ebhiścaturbhirnirodhaḥ | nāsti mokṣa ityevaṃ dṛṣṭicarito nirodhataḥ śarīrādimata ityevaṃ caritaḥ śāntataḥ | viṣayasukhacaritaḥ praṇītataḥ | dhyānādisukhacarito niḥsaraṇataḥ |
mārganyāyapratipannairyāṇikato mārgam | ebhiścaturbhirmārgaḥ | nāsti mokṣamārga ityevaṃ dṛṣṭicarito mārgataḥ | kaṣṭatapobhirityevaṃ dṛṣṭicarito nyāyataḥ | laukikavairāgyamārgacaritaḥ pratipattitaḥ | asakṛllaukikamārgaparihāṇiko nairyāṇikataḥ | ityevamādite(ke?) samaye vyabhicaraṇakāle tvekopi sarvaiḥ ( Jaini_330 ) parīkṣate | rogagaṇḍaśalyāghātākārādibhirna tu tairatyantaprahāṇamityataḥ ṣoḍaśaivāryākārā ityucyante | purastāccaitacchlokānugatamevopadarśayiṣyāmi ||
nirvedhabhāgīyebhyaḥ punaḥ
paścāttu khalunirvedha āryamārgāhvayastataḥ /
sa yasmānniścito vedhastasmānnirvedha ucyate
iti prāgāviṣkṛtametat ||
dharmajñānarucirduḥkhe nirmalaṃ dharmadarśanam /
tatastatraivāvadhṛtiḥ dharmajñānamanantaram
laukikebhyaḥ khalvagradharmebhyo nirāsravā lokottarā dharmamātrekṣaṇadṛṣṭirutpadyate | ( Jaini_332 ) sūtra uktam "laukikāgradharmānantaraṃ samaṃ niyāmamavakrāmati ( Jaini_333 ) yadavakrāntau pṛthagjanabhūmiṃ samatikrāmati" iti | tadanantaraṃ duḥkhe dharmajñānaṃ ( Jaini_334 ) niścayātmakam | kṣāntyā vā saṃyogaprāptiṃ chinatti jñānena visaṃyogaprāptimāvahatīti ( Jaini_335 ) viśeṣaḥ |
evaṃ triṣvapi satyeṣu tathaivānvayadhīrdvidhā /
dvābhyāṃ dharmajñānakṣāntidharmajñānekṣaṇābhyāṃ samanantaraṃ rūpārūpyāvacare duḥkhe 'nvayajñānakṣāntyanvayajñānekṣaṇamutpadyate | evaṃ triṣvapi satyeṣu draṣṭavyam | atra punaḥ
anantyāstatra dṛṅmārgāḥ jñeyāḥ pañcadaśakṣaṇāḥ
antyakṣaṇaṃ muktvā pañcadaśasvabhāvo darśanamārgaḥ yastvasau sthāpitaḥ sa khalu
kṣaṇo 'ntyo bhāvanāmārgāt phalameṣo 'rthasiddhitaḥ
yogācāryasya khalvabhi...............
................... strotāśceti pañcabhavanti ||
atra punarya eṣa pañcamaḥ sa khalu
dhyānāni vyavakīryātaḥ pañcamastvakaniṣṭhagaḥ /
śuddhāvāsopapattiḥ khalu dhyānavyavakiraṇaphalā |
caturdhārūpyagāmyanyo dṛṣṭanirvāyako 'paraḥ
ūrdhvagasyānāgāminaḥ pañcadhā bheda uktaḥ | ārūpyagāmī tu caturdhā nirdiśyate pūrvoktebhyaḥ antarāparinirvāyiṇamapāsya | ityete ṣaḍ bhavanti | dṛṣṭadharmanirvāyakaḥ saptama ihaiva janmani yaḥ parinirvāti ||
punastridhā tridhā kṛtvā trīnato rūpagā nava /
ete khalu rūpopagāḥ pañcānāgāminastrayo bhavanti | antaropapadyaparinirvāyiṇamū(nnū ?)rdhvastrotāśca | ( Jaini_340 ) dvitīyādyā hi trayo 'nāgāminaḥ sarva evopapadya parinirvāyiṇo bhavanti | anupapannānāṃ parinirvāṇāt | teṣāṃ pratyekaṃ tridhā bhedānnavānāgāmino bhavanti | kathamiti ? antarāparinirvāyiṇastāvadutpatata evādūraṃ gatvopapattyāsannībhūtasya ca parinirvāṇabhedāt | upapadyaparinirvāyiṇaḥ upapadya sābhisaṃskārānabhisaṃskārabhedādūrdhvastrotasaḥ plutādibhedāt |
tadviśeṣaḥ punarjñeyaḥ karmakleśākṣabhedataḥ
teṣāṃ punastrayāṇāṃ navānāṃ vā anāgāmināṃ karmakleśendriyabhedādyathāyogaṃ viśeṣo boddhavyaḥ | trayāṇāṃ tāvatkarmataḥ, abhinirvṛtyupapattyaparaparyāyavedanīyakarmopacitatvāt | kleśataḥ mṛdumadhyādhimātrakleśasamudācārāt | indriyato 'dhimātramadhyamṛdvindriyabhedāt ||
yadi tarhi kleśendriyabhedānnavānāgāmino bhavanti, kathaṃ sūtre sapta satpuruṣagatayo deśitāḥ ? tadapadiśyate-
ṣaḍdhordhvastrotasā sārdhaṃ saptadhā sadgatirmatā /
dvau khalvatrānāgāminau tridhā tridhā bhittvā ṣaḍdhā vyavasthāpitau | ( Jaini_342 ) tṛtīyastūrdhvastrotānākulīkaraṇārthamabhedenaivoktaḥ | iti saptadhā deśitā satpuruṣagatiḥ |
kasmāt punaḥ strotaāpannasakṛdāgāminoḥ satpuruṣagatirna deśitā satpuruṣasūtroddeśe lakṣaṇepi sati taducyate-
sati vṛtteranairyāṇāduktaiṣāmeva sadgatiḥ
yasmādanāgāminaḥ satyeva vṛttirbhavati nāsatī | itarayostu kuśalākuśale vṛttiḥ | yasmāccānāgāmī yato gatastatra na punarāgacchati, tau tu gatāgatī kurvāte tasmāttasyaiva sā gatirdeśitā netarayoriti ||
kiṃ punaḥ parāvṛttajanmāpyanāgāmī satpuruṣagatau vyavasthāpitaḥ ? netyāha | yasmāt-
parāvṛttabhavo hyāryo neha dhātvantaropagaḥ /
rūpadhātau hi parāvṛttajanmanaḥ āryasya dhātvantaragamane 'sti saṃbhavaḥ | kāmadhātau tu parāvṛttajanmāryo na dhātvantaraṃ gacchati tatraiva janmani parinirvāṇāt |
yaścaiṣa kāmadhātau parivṛttajanmārya uktaḥ
eṣa cordhvagatiścaiva nākṣamaṃ cārahānibhāk
ūrdhvadhātūpapannaḥ ūrdhvagatirārya ityapi kṛtaṃ dvayorapyanayornāstīndriyasaṃcāro na parihāṇiḥ | janmāntaraparivāsenāryamārgasya santatau dṛḍhataraniveśāt, āśrayaviśeṣalābhādāryasya janmāntare rūpārūpyapraveśendriyasaṃcāraparihāṇayo na santi ||
atha yaduktaṃ dhyānavyavakiraṇāditi tatra katamaddhyānamādau vyavakīryate ?
antyakāmīryate pūrvaṃ siddhirdvikṣaṇamiśraṇāt /
caturthe hi praśrabdhisukhotkaṭaḥ samādhiḥ sarvakarmaṇyo yatastatsaṃmukhībhāvāt, āśrayasyopacaye satyāmṛtābhivṛddhiḥ yena śaknoti dhyānāni vyavakaritum |
kathaṃ punardhyānāni vyakīryante ? ādau tāvadanāsravaṃ pravāhayuktaṃ caturthaṃ dhyānaṃ samāpadyate | tasmādvyutthāya tadeva sāsravaṃ pravāhayuktaṃ samāpadyate | ( Jaini_345 ) punaśca tadutthitaḥ anāsravaṃ tathaiva sa tān pravāhānhrasitvā yāvatkṣaṇa dvaye tiṣṭhatītyeṣa prayogaḥ |
siddhistu kṣaṇadvayamisraṇāt | yadā tu śaknotyekenāsravakṣaṇānantaramekaṃ laukikaṃ saṃmukhīkartum, ekalaukikakṣaṇāntaraṃ caikamanāsravamayatnena, evamanāsravābhyāṃ sāsravasya miśrīkaraṇānniṣpannā bhavati dhyānavyavakiraṇā |
kimarthaṃ punardhyānavyavakiraṇam ? taducyate-
udbhavārthaṃ sukhārthaṃ ca kleśāśaṅkārthameva ca
tribhiḥ kāraṇairdhyānāni vyavakīryante | upapattyarthaṃ sukhavihārārthaṃ kleśaparihāṇibhīrutayā ca | tatra dṛṣṭiprāptaḥ upapattyabhilāṣasamāpattipriyatābhyām | śraddhādhimuktastu pūrvābhyāṃ ca kāraṇābhyāṃ kleśabhīrūtayā ca | ( Jaini_346 ) asamayavimukto 'pyarhan dṛṣṭadharmasukhavihārārtham | samayavimuktaśca kleśabhīrutayā ceti ||
yaccaitadvyavakiraṇamuktam,
tatpāñcavidhyataḥ pañca śuddhāvāsabhuvaḥ smṛtāḥ /
taddhi caturthadhyānavyavakiraṇaṃ pañcaprakāraṃ mṛdumadhyādhimātratara madhimātratamabhedāt | ato hetupāñcavidhyāt phalamapi pañcavidhaṃ bhavati |
etāḥ punaḥ śuddhāvāsabhūmayaḥ
na jātu dṛṣṭapūrvāstāḥ sarvairapi pṛthagjanaiḥ
bhavāgramupādāya brahmalokamindralokaṃ yāvadavīcimupādāya sarvabālapṛthagjanairadṛṣṭapūrvamanyatra śuddhāvāsebhya iti |
abhidharmapradīpe vibhāṣāprabhāyāṃ vṛttau ṣaṣṭhasyādhyāyasya dvitīyaḥ pādaḥ ||
ṣaṣṭhādhyāye
tṛtīyapādaḥ |
yo nirodhasamāpattimaśnute kāyasākṣyasau /
yaḥ khalu nirodhasamāpattilābhyanāgāmī sa kāyasākṣītyucyate | ( Jaini_349 ) nirvāṇasadṛśasya dharmasya kāyena sākṣātkaraṇāt | sa khalu dharmaḥ kāyāśrayeṇopajāyate | tatprāptilābhādapi nirodhalābhītyucyate |
bhavāgrāṣṭāṃśahā yāvadarhattvapratipannakaḥ
prathamadhyānavairāgyādekaprakāramārabhya yāvadbhavāgrāṣṭaprakāraprahāṇādarhattvapratipannakodraṣṭavyaḥ ||
yaścānantaryamārge 'ntye vajraupamyāhvayesthitaḥ /
navamasyāpi bhāvāgrikasya prakārasya prahāṇāyānantaryamārge 'ntye 'ntyaphalapratipannakaḥ evāvagantavyaḥ |
tatphalārthaṃ kṣayajñānaṃ tadekālambanaṃ na vā
tasya vajropamasya samādherbalādutthitaṃ tadbalotthamantyavimuktimārgākhyaṃ tena sahaikālambanaṃ bhavati na vā | kṣayajñānasya catuḥsatyālambanatvāt ||
tadavāpteraśaikṣo 'sāvarhaṃstrailokyasatkṛtaḥ /
sarvakleśavisaṃyuktaḥ śikṣātritayapāragaḥ
sa khalu trayāṇāmāsravāṇāṃ niravaśeṣaprahāṇāttisṛṇāṃ ca śikṣāṇāṃ pāragamanāt sabrahmakasyāpi lokasya pūjāmarhatītyarhannirucyate ||
eṣāṃ punastrayāṇāṃ mārgāṇāṃ katamaḥ sāsravo katamo nirāsravaḥ ? taducyate-
bhāvanākhyo dvidhā mārgaḥ samalāmalabhedataḥ /
darśanākhyastu vijñeyaḥ sarvasyaiva nirāsravaḥ
ānupūrvikayadbhūyovītarāgāvītāvītarāgiṇām /
aśaikṣākhyopi boddhavyo nityamevāmalīmasaḥ
katamatpunaḥ katamāṃ bhūmimatyeti ? tadapadiśyate-
bhavāgraṃ nirmalo 'tyeti........
..........tatra tāvadaśaikṣasya catvāri dhyānāni trīṇyārūpyāṇyanāgamyadhyānāntaraṃ ca | śaikṣasya tu ṣaḍārūpyatrayaṃ hitvā | kiṃ punaratra kāraṇam ?
saviśeṣaṃ yatastyaktvā phalaṃ paramupāśnute /
iha khalu yaḥ phalaviśiṣṭamārgasthaḥ indriyāṇi saṃcarati saphalaṃ phalaviśiṣṭaṃ ca mṛdvindriyamārgaṃ tyaktvā tīkṣṇendriyamārgasaṃgṛhītaṃ phalamātrameva pratilabhate | yaścāśaikṣaḥ ārūpyabhūmiṃ niḥśrityendriyāṇi saṃcarati niyatamanāgāmiphalaviśeṣamārgasthasya na cāstyanāgāmiphalamārūpyabhūmisaṃgṛhītam | ityetat kāraṇam |
yaduktaṃ bhagavatā- "kleśān prahāyeha hi yastu pañcāhāryadharmā paripūrṇaśaikṣaḥ" iti | kiyatā paripūrṇaśaikṣo bhavati ?
śaikṣasya tribhirakṣādyairdvābhyāṃ saṃpūrṇaṃtārhataḥ
śaikṣasya khalu tribhiḥ kāraṇaiḥ paripūrṇatā bhavati | samāpattīndriyaphalaiḥ | tadyathā dṛṣṭiprāptasya kāmasākṣiṇaḥ anyataravaikalyāttu na paripūrṇatā syātprāgeva sarvavaikalyāt | tadyathā kāmāvītarāgasya śraddhādhimuktasyaivaṃ tāvacchaikṣasya |
aśaikṣasya dvābhyāmindriyasamāpattibhyām | tadyathobhayabhāgavimuktasya asamayavimuktasyeti ||
abhidharmadīpe vibhāṣāprabhāyāṃ vṛttau ṣaṣṭhasyādhyāyasya tṛtīyaḥ pādaḥ ||
ṣaṣṭhādhyāye
caturthapādaḥ |
laukikalokottaradarśanabhāvanāśaikṣāśaikṣamārgabhedenānekavidho mārga uktaḥ | sa tu
vijñātavyaḥ samāsena punamārgaścaturvidhaḥ /
ānantaryavimuktyākhyau prārambhotkarṣalakṣaṇau
tatra prayogamārgaḥ kuśalamūlaphalasyārambha ityarthaḥ | tasyānantaramānantaryamārgaḥ yena kleśāñjahāti | vimuktimārgo yaḥ tatpraheyāvaraṇavimukte ( Jaini_355 ) santāne visaṃyogaprāptisahāyotpadyate | viśeṣamārgo yastadūrdhvamanyakuśalamūlaprāptyarthamutkarṣagamanalakṣaṇaḥ ||
punarmārgo bhagavatā mokṣapurapratipādanāt pratipacchabdenoktaḥ "catasraḥ pratipadaḥ | asti pratipatsukhā dhandhābhijñā | asti sukhā kṣiprābhijñā | asti duḥkhā dhandhābhijñā | asti duḥkhā kṣiprābhijñā |" tāsāṃ punarindriyato bhūmitaśca vyavasthānaṃ tadidaṃ pradarśyate-
tīkṣṇendriyasya mauleṣu dhyāneṣu pratipatsukhā /
kṣiprābhijñālpabuddhestu dhandhānyatra viparyayāt
Original text: Abhidharmadīpa with auto(?)entary Vibhāṣāprabhāvṛtti · Edition: P.S. Jaini. Abhidharmadīpa with Vibhāṣāprabhāvṛtti, Patna 1959 (Tibetan Sanskrit Works Series, 4). · Data entry members of the Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0