Abhidharmadīpa with auto (with commentary) · Verses 361-380
sarve hyete samānā nivṛtāvyākṛtatvādantarmukhapravṛttatvācca |
avidyākhyastu mūlatvādavidyā sārvadhātukī /
avidyā khalu saṃsāramūlam | uktaṃ hi bhagavatā- "avidyāpratyayāḥ saṃskārāḥ |" tathā- "yāḥ kāścana durgatayo 'smilloke paratra ca |
sarvāstā avidyāmūlikāḥ " iti |
tatra tāvatkāmāsravaḥ ekacatvāriṃśad dravyāṇi | rāgapratighamānāḥ pratyekaṃ pañcaprakāratvāt pañcadaśa bhavanti | vicikitsāḥ catasraḥ | dṛṣṭayo dvādaśa | daśa paryavasthānāni | ityetānyekacatvāriṃśad dravyāṇa kāmāsrava ityākhyāyate |
bhavāsravaḥ catuṣpañcāśad dravyāṇi | rāgamānau viṃśatiḥ | aṣṭau vicikitsāḥ | caturviṃśati dṛṣṭayo 'vidyāṃ hitvā | dve ca paryavasthāne styānauddhatyākhye, paratantratvāt |
avidyāsravaḥ pañcadaśadravyāni | tāni piṇḍenāṣṭottaraṃ dravyaśatamāsravāṇāṃ svabhāvaḥ |
tathaughayogā dṛgvarjjaṃ tatpṛthaktvantu pāṭavāt
kāmāsrava eva khalu kāmaughaḥ kāmayogaśca | dṛṣṭī varjayitvā | dṛṣṭayastu paṭutvātpṛthagogheṣu yogeṣu ca vyavasthāpyante | haraṇaśleṣaṇakāryapradhānabhūtā hi dṛṣṭayaḥ | yathā hi sarve kleśāḥ dṛṣṭivarjyāḥ, apaharanti śleṣayanti ca ( Jaini_299 ) tathaivaikākinyo 'pi dṛṣṭaya iti | tadevaṃ sati kāmaugha ekānnatriṃśat dravyāṇi | rāgapratighamānāḥ pañcadaśa | vicikitsāścatasraḥ | daśa paryavasthānānīti |
bhavaugho 'ṣṭāviṃśatirdravyāṇi | rāgamānā viṃśatiḥ | vicikitsā aṣṭau | dṛṣṭyoghaḥ ṣaṭtriṃśad dravyāṇi | avidyaughaḥ pañcadaśadravyāṇi | evameva yogā draṣṭavyāḥ ||
sāvidyā dve upādāne yathāktau dve tu dṛṅmaye /
catasro 'pyekamantyaikaṃ kumārgādisamāśrayāt
śeṣāstraidhātukāstvantye sātmabhāvapravṛttitaḥ /
tatra kāmayoga eva sahāvidyayā kāmopādānaṃ catustriṃśad dravyāṇi | rāgapratighamānāvidyā viṃśatiḥ | vicikitsāścatasraḥ | daśaparyavasthānāni |
bhavayoga eva sahāvidyayā ātmavādopādānam, aṣṭātriṃśad dravyāṇi | rāgamānāvidyāstriṃśat | vicikitsā aṣṭau |
dṛṣṭiyogācchīlavrataṃ niṣkṛṣya dṛṣṭyupādānaṃ triśad dravyāṇi | śīlavratopādānaṃ ṣaḍdravyāṇi | kasmātpunaretad dṛṣṭibhyo niṣkṛṣṭam ? 'kumārgādisamāśrayāt |'; mārgapratidvandvabhūtaṃ hyetadubhayapakṣavipralabhbhakaṃ ca | gṛhiṇo 'pi hyanena vipralabdhāḥ anaśanādibhiḥ svargamārgasaṃjñayā | pravrajitā apīṣṭaviṣayavivarjane śuddhipratyāgamanāditi |
'śeṣāstraidhātukāḥ |'; dṛṣṭayo dṛṣṭyupādānam | traidhātukāśca śīlavrataparāmarśāḥ parāmarśopādānam | kāmāsravastu ekadhātukaḥ | bhavāsravastu dvidhātukaḥ | tasmādeva tat 'antyam'; dvayaṃ sārvadhātukameva | 'ātmabhāvapravṛttitaḥ |'; ātmabhāvālambanapravṛttaṃ khalvetaditi |
te khalvete anuśayāḥ
saṃyojanādibhiḥ śabdairdarśitāḥ pañcadhā punaḥ
saṃyojanabandhanānuśayopakleśaparyavasthānabhedena pañcadhā bhittvoktāḥ |
nava saṃyojanānyasminnīrṣyāmātsaryameva ca /
dravyāmarṣaṇasāmānyād dṛśaḥ saṃyojanadvayam
śeṣāṇyanuśayāḥ pañca
nava khalu sayojanāni sūtra uktāni- anunayapratighamānāvidyādṛṣṭiparāmarśavicikitserṣyāmātsaryasaṃyojanāni |
tatrānunayasaṃyojanaṃ traidhātuko rāgaḥ | evamanyāni yathāyogaṃ vaktavyāni | dṛṣṭisaṃyojanaṃ tisro dṛṣṭayaḥ parāmarśasaṃyojanaṃ dve dṛṣṭī |
kiṃ punaḥ kāraṇaṃ saṃyojaneṣu tisro dṛṣṭayo dṛṣṭisaṃyojanaṃ pṛthaguktam ? dve punardṛṣṭī parāmarśasaṃyojanaṃ pṛthagiti ? taducyate- 'dravyāmarṣaṇasāmānyād dṛśaḥ saṃyojanadvayam |'; aṣṭādaśadravyāṇi khalu tisro dṛṣṭayaḥ | aṣṭādaśaiva dve parāmarśadṛṣṭī | dvayośca nāmasāmānyam | tasmādetad dvayamekaṃ saṃyojanamuktamiti |
punarapyanyatra bhagavānsaṃyojanam
pañcadhā pañcadhā punaḥ /
jagādāvarabhāgīyamūrdhvabhāgīyameva ca
ādyantye dve dṛśau kāṅkṣākāmacchando dvireva yaḥ /
tatra pañca saṃyojanānyavarabhāgīyāni | tadyathā- satkāyadṛṣṭiḥ śīlavrataparāmarśo vicikitsā kāmacchando vyāpāda iti | ete hi kāmadhātuhitatvādavarabhāgīyā ityucyante | avarā hi kāmadhātūretāni ca tadanuguṇāni | yasmāt
dvābhyāṃ kāmānatikrāntiḥ punarānayanaṃ tribhiḥ
kāmacchandavyāpādābhyāṃ kāmadhātuṃ nātikrāmati | satkāyadṛṣṭyādibhistribhiratikrānto 'pi punarāvartate dauvārikānucarasādharmyāt |
anye punarāhuḥ- tribhiḥ sattvāvaratāṃ nātikrāmati pṛthagjanatvam, dvābhyāṃ dhātvavaratāṃ kāmadhātumiti |
yadā khalu strotaāpannasya paryādāya trisaṃyojanaprahāṇe ṣaṭ kleśāḥ prahīṇāḥ kimarthaṃ tisro dṛṣṭīrapahāya trayamevāha satkāyadṛṣṭiṃ śīlavrataparāmarśaṃ vicikitsāṃ ca ? taducyate-
dvyekadṛggheyakāryokterdṛṣṭiheyamukhagrahāt /
sarvadṛggheyabhāktve 'pi trayametadudāhṛtam
pravartakagrahaṇe khalu pravartyamapi gahītaṃ bhavati pradīpālokavat | tatra satkāyadṛṣṭyā tatpravartitāntagrāhadṛṣṭirgṛhītā | śīlavrataparāmarśeṇa dṛṣṭiparāmarśaḥ pravartitaḥ | vicikitsayā mithyādṛṣṭiḥ pravartitā | ato hetugrahaṇātkāryagrahaṇaṃ veditavyam |
athavā trividhā kleśāḥ- ekaprakārāḥ, dviprakārāḥ, catuṣprakārāśca | tatra satkāyadṛṣṭyā ekaprakārā gṛhītāḥ | śīlavrataparāmarśena dviprakārāḥ | vicikitsayā catuṣprakārāḥ gṛhītā bhavantīti ||
vayaṃ brūmaḥ-
sarvānarthanidānatvānmārgapratyarthibhāvataḥ /
tathyohāvidhuratvācca trisaṃyojanadeśanā
satkāyadṛṣṭiḥ khalu sarvānarthamalānāṃ kleśasya ca bhavatrayasya ca mūlam | atastayotkhātayā sarvānarthavṛkṣasyotsādanaṃ bhavati | mārgasya ca sadbhūtasya pratyarthibhūtaḥ kumārgāvalambī śīlavrataparāmarśaḥ | tena prahīṇena sanmārgeṇa mokṣapurapraveśo bhavati | samyagdṛṣṭyādimārgapratipattipratibandhabhūtā ca vicikitsā | ( Jaini_304 ) tayā prahīṇayā samyagdṛṣṭisaṃkalpapuraḥsaro mārgo nirvibandhaḥ pravartate | ityaṣṭāśītyanuśayaprahāṇe 'pi sati trayāṇāmeva grahaṇam |
vaibhāṣāḥ punaḥ paśyanti- mokṣāntarāyāḥ trayodbhāvanāḥ | yathā khalu trayo 'ntarāyā mārgagamane bhavantyagantukāmatānyamārgagrahaṇaṃ mārgabahutvasaṃdehācca mārgagamanāpratipattiḥ | evaṃ mokṣagamane trayo 'ntarāyā bhavanti | satkāyadṛṣṭyā mokṣāduttrāsaṃ gatasyāgantukāmatā bhavati | śīlavrataparāmarśenānyamārgagrahaṇāt mārgavibhrāntiḥ | vicikitsā mārgasaṃśaye sati mārgāpratipattirityeṣāṃ mokṣagamanāntarāyāṇāṃ prahāṇaṃ strotaāpannasya dyotayadbhagavānkleśatrayasyaiva grahaṇamakārṣīditi ||
yathā ca pañcavidhamavarabhāgīyaṃ saṃyojanamuktavāṃstathā pañcordhvabhāgīyānisaṃyojanānyākhyātavān sūtre |
dvau rūpārūpajau rāgau mānamohoddhavāstrayaḥ /
pañca khalurdhvabhāgīyāni saṃyojanāni | tadyathā- rūparāgaḥ, ārūpyarāgaḥ, auddhatyam, māno 'vidyā ca | eṣāmaprahīṇānāṃ ūrdhvadhātudvayaṃ nātikrāmanti sattvāḥ | samāptaḥ saṃyojanādhikāraḥ |
bandhanānīdānīmucyante | trīṇi bandhanāni | rāgo bandhanaṃ dveṣo moho ( Jaini_305 ) bandhanam | ebhistraidhātukāḥ sattvāḥ saṃsāracārake baddhāḥ yathāyogam | kasmātpunaretāni bandhanānītyuktāni ? taducyate-
trivedanānuśāyitvād dṛḍhatvādbandhanatrayam
trivedanāvaśātkhalu bandhanatrayamuktam | tatra sukhāyāṃ vedanāyāṃ rāgo 'nuśerate | duḥkhāyāṃ dveṣaḥ | aduḥkhāsukhāyāṃ mohaḥ | ete ca trayo mūlakleśāḥ ṣaḍvijñānabhaumāḥ pañcaprakārāḥ | tasmādete dṛḍhatvād bandhanaśabdenoktāḥ ||
punaranye bhagavatā sūtre-
dvipakṣagranthanād granthāścatvāraḥ samudāhṛtāḥ /
abhidhyākhyāstathā dveṣaḥ parāmarśadvayaṃ tathā
tatra gṛhī abhidhyayā viṣayeṣu grathitastadvyāghātakartṛṣu vivādamārabhamāno dveṣeṇānubadhyate | pravrajitaḥ śīlavrataparāmarśagrathitastadapavādaśravaṇādidameva satyamiti satyābhiniveśaparāmarśena dṛṣṭiparāmarśākhyena badhyate | iti catvāro bhavanti ||
uktāḥ kleśāḥ |
upakleśāstu vijñeyāḥ saṃrambhādyā yathoditāḥ /
sarve vā caitasāḥ kliṣṭāḥ saṃskāraskandhasaṃjñitāḥ
ye tāvatkhalu kleśā upakleśā api te cittopakleśanāt | iha tu paryavasthānakleśamalasaṃgṛhītāḥ kṣudrakavastukoddiṣṭā veditavyāḥ | ye 'pi cānye caitasikāḥ saṃskāraskandhasaṃgṛhītāḥ te 'pyupakleśā ityākhyāyante ||
ke punaste kleśamalāḥ kāni vā paryavasthānāni ? tatra tāvat-
mūlakleśamalāstvanye ṣaḍupakleśasaṃjñitāḥ /
ta ime ucyante-
śāṭhyopanāhapradāśamāyāmadaviheṭhanāḥ
tatra cittakauṭilyaṃ śāṭhyaṃ cittasyānṛjutā vakrībhāvaḥ | upanāhaḥ pratighaniṣyando vairānubandhakṛdrandhrāvadhānatā | santoṣyamānasyāpyadharmadṛḍhagrāhitā pradāśaḥ | parābhisandhānāya mithyopadarśanakārī paravañcanāmāyā | cittasmayo madaḥ | saturūpakulabalabhogayauvanārogyaparijanasaṃpattisaṃrāgajaḥ pramādāspadaṃ vividhendriyavibhramotpādajanakaḥ | sattvavyāpādo vihiṃsā viheṭhanetyarthāntaram | uktāḥ ṣaṭ kleśamalāḥ ||
daśa paryavasthānānyucyante |
mrarkṣyerṣyāhryanapatrāpyastyānamiddhoddhavakrudhaḥ /
mātsaryaṃ kukṛtatvaṃ ca daśadhā paryavasthitiḥ
ete hyanubandhādārḍhyānnānuśayāḥ | na hyeṣāmanubandhadārḍhyamastyanuśayāstu dṛḍhānubandhāḥ | tasmādetāni kālāntaramātraṃ cittaparyavasthāpanāt paryavasthānānītyucyante |
avadyaṃ chādayataḥ cittāpalepo mrakṣaḥ, cittaṃ mrakṣayatīti mrakṣaḥ | parasampattyamarṣaṇamīrṣyā | akāryaṃ kurvataḥ svātmānamavekṣyālajjanāhrīḥ | ( Jaini_309 ) paramapekṣyālajjanānapatrāpyam | kāyākarmaṇyatā styānaṃ tandrīparyāyavacanam | kāyacittākarmaṇyatā middhaṃ cittābhisaṃkṣepaḥ svapnākhyaḥ, sa tu kliṣṭa eva paryavasthānam | cittāvyupaśāntirauddhatyam | parāpakāranimittodbhavo 'parityāgayogena caṇḍībhāvaḥ krodhaḥ | svavastunyāgraho mātsaryam, matto mā saredetaditi niruktiḥ | kukṛtabhāvaḥ kaukṛtyam | ityenāni daśa paryavasthānāni ||
athaiṣāmupakleśamalaparyavasthānānāṃ kaḥ kasya rāgādermūlakleśasya niṣyandaḥ ? tadidamārabhyate ||
ebhyo 'nunayaniṣyandā āhrīkyauddhatatādayaḥ /
ime khalūpakleśāḥ rāganiṣyandāḥ | yaduta- ahrīkyauddhatyamadamātsaryakuhanālapanānaimittikatānaiṣpeśikatā lābhena lābhasya niścikīrṣatā pāpecchatā mahecchatecchasvitā kāmajñātijanapadavitarkapāpamitratādayaḥ |
tatrāhrīkyānapatrāpyamadā vyākhyātalakṣaṇāḥ | lābhasatkārayaśolobhādabhūtaguṇadarśanārthamīryāpathavikalpakṛccaittaviśeṣaḥ kuhanā | lābhādyarthameva guṇapriyālapanakṛllapanā | upakaraṇārthitvanimittadarśanakṛccaittaviśeṣo naimittakatā | paraguṇavaddoṣavacananiṣpeṣaṇakṛdeva caitasiko naiṣpeṣikatā | labdhalābhakhyāpanenānyalābhaniścakīrṣaṇatā lābhena lābhasya niścikīrṣatā | parairabhūtaguṇasambhāvanecchā pāpecchatā | lābhasatkāraparivāraprārthanā mahecchatā |
lobhātparairbhūtaguṇasambhāvanecchā icchasvitā | kāmarāgapratisaṃyukto vitarkaḥ kāmavitarkaḥ | jñātisnehaparītasya tadāvāhavivāhakṛṣivaṇigrājasevādīnāṃ gṛhasandhāraṇamupajīvanopāyānāṃ rājataskarādibhayapraśamanopāyānāṃ ca vitarkāṇāṃ vitarkaḥ jñātivitarkaḥ | paryāptajīvitopakaraṇāparituṣṭasya lokamitratā, chandarāgāpahṛtacetasasteṣāṃ janapadānāṃ bhūmiramaṇīyatāsubhikṣakṣematāpracuragorasekṣuvikāragodhūmaśālyādīnāṃ vitarkaṇājjanapadavitarkaḥ śīladṛṣṭyācāravipannānāṃ ratikṛtā saṃsevā pāpamitratā |
mrakṣānapatrapāstyānamiddhādyā mohasaṃbhavāḥ
tatra 'mrakṣānapatrapāstyānamiddhāḥ'; | 'ādi'grahaṇāllayaḥ, amanasikārodanādaratā, daurvacasyaṃ tandrī bhaktāsamatetyevamādayaḥ |
tatra layonāma doṣaguṇatyāgārjanaṃ prati ātmaparibhavajaścittasaṃkocaḥ | kuśalāsamanvāhāra audāsīnyayogeṇāmanasikāraḥ | guṇeṣu guṇavatsu cābahumānavṛttiranādaratā | ( Jaini_311 ) dharmānuśāstṛṣu sāsūyitapratimantrakṛddaurvacasyam | jṛmbhikodgamādakṣivartmastambhanidrāspadaḥ caittaviśeṣaḥ styānākhyā tandrī | kuśalapakṣānukūlabhojanasamatāprativedhaścetaso bhaktāsamatā ||
kaukṛtyaṃ vicikitsotthaṃ krodhādyā dveṣasambhavāḥ /
kaukṛtyaṃ khalu yathoktalakṣaṇaṃ vicikitsāsamutthitam | krodhādyā dveṣaniṣyandāḥ | 'ādi'śabdādīrṣyākṣāntyupanāhapradāśasaṃrambhādayaḥ |
tatrerṣyā pūrvoktalakṣaṇā | sahyāsahiṣṇutākṣāntiḥ | randhrāvadhānānivṛttirupanāhaḥ | saṃtoṣamānasyāpyadṛḍhagrāhitā pradāśaḥ | parānvimardiṣataḥ pāṇipādauṣṭhakapolaśarīrakampayonirbhrāntamanasaḥ kṣobhaḥ saṃrambhaḥ | nimittamātreṇa sātatyaviheṭhanakṛcchṛṅgī | nistanato 'bhīkṣṇavivādakṛtyaṃ stambhanatā | kāmyānviṣayānanusmarato rativiparītamanasaḥ pravṛttiraratiḥ | cittāpaiśalyamanārjavatā | vyāpādārtha prayukto vitarko vyāpādavitarkaḥ | vihiṃsāsaṃprayukto vitarkaḥ vihiṃsāvitarkaḥ |
pramādastambhamārdva(?)kṣya māyāśāṭhyavijṛmbhikāḥ
kāyaduṣṭhūlatādyāśca jñeyā vyāmiśrasambhavāḥ /
tatra doṣapravaṇasya guṇānabhisaṃmukhyaṃ pramādaḥ | pūjārheṣvasaṃnatiḥ stambhaḥ | parānurodhātpāpānuvṛttikṛccaitto mārdvakṣyam(?) | parābhisandhānāya mithyopadarśanakṛccaitto māyā | cittakauṭilyaṃ śāṭhyam | kleśasamutthitaḥ kāyasyānamanavinamanakṛccaitto vijambhikā | kleśakṛtā vividhālambanasaṃjñā nānātvasaṃjñāḥ | ativīryabhaktāsamatānirjātakāyavaiṣamyābādhaḥ kāyadauṣṭhulyam | kalyāṇamitrāṇāṃ guṇeṣvananuśikṣā asabhāgānuvartanatā | kleśasamutthā parasampadvitarkaṇā, parodayapratisaṃyukto vitarkaḥ | ityevamādayo vyāmiśrasamutthitā draṣṭavyāḥ |
pradāśo dṛkparāmarśaniṣyandaḥ śaṭhatā dṛśaḥ
pūrvoktalakṣaṇaḥ pradāśaḥ parāmarśaniṣyandaḥ | śāṭhyaṃ dṛṣṭisamutthitamiti ||
atha kaḥ kleśaḥ kayā vedanayā saṃprayujyate ? tadidamārabhyate-
saumanasyena rāgasya saṃprayogaḥ sukhena ca /
rāgaḥ khalu sukhasaumanasyābhyāṃ saṃprayuktaḥ |
dveṣasya daurmanasyena duḥkhena ca nigadyate
saṃyoga iti vartate | pratighaḥ khalu duḥkhadaurmanasyābhyāṃ saṃprayuktaḥ ||
sarvairmohasya
mohasya tu pañcabhirapīndriyaiḥ saṃprayogaḥ |
vittibhyāṃ caitasībhyāmasaddṛśaḥ /
mithyādṛṣṭirhi daurmanasyasaumanasyābhyāṃ saṃprayujyate, pāpakarmaṇāṃ puṇyakarmaṇāṃ ca yathākramam |
kāṅkṣā ca daurmanasyena
sāṃśayito hi niścayākāṅkṣī daurmanasyena saṃbadhyate |
śeṣāṇāṃ sumanastayā
śeṣāstvanuśayāḥ- catasro dṛṣṭayaḥ, mānaśca | harṣākāravṛttitvātsaumanasyena saṃprayuktāḥ ||
upekṣayā tu sarveṣām
sarve 'pyaviśeṣeṇānuśayā upekṣayā saṃprayujyante | pravāhacchedakāle khalu kleśānāmavaśyamupekṣā saṃmukhībhavati |
kāmāptānāmayaṃ vidhiḥ /
kāmāvacarāṇāṃ khalvanuśayānāmeṣa vidhiḥ draṣṭavyaḥ |
ito 'nyadhātujānāṃ tu pratibhūmyantaraṃ svakaiḥ
yasyāṃ yasyāṃ bhūmau yāvantīndriyāṇi santi tatrāpi cāturvijñānakāyikāścāturvijñānakāyikairmanobhūmikā manobhūmikaireva yathāsaṃbhavam ||
uktāḥ kleśānāmindriyasaṃprayogaḥ | upakleśānāmucyate-
īrṣyayā daurmanasyena kaukṛtyasya tathā krudhaḥ /
pradaṣṭeścopanaddheśca vihiṃsāyāstathaiva ca
Original text: Abhidharmadīpa with auto(?)entary Vibhāṣāprabhāvṛtti · Edition: P.S. Jaini. Abhidharmadīpa with Vibhāṣāprabhāvṛtti, Patna 1959 (Tibetan Sanskrit Works Series, 4). · Data entry members of the Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0