Abhidharmadīpa with auto (with commentary) · Verses 381-400
daurmanasyena khalvīrṣyākaukṛtyakrodhapradāśopanāhavihiṃsāḥ saṃprayujyante ||
mātsaryaṃ daurmanasyena saumanasyena kasyacit /
prārthyamāno hyaprayacchan parasya jahrīyamāno durmanāyate | kecitpunaḥ vyācakṣate- saumanasyena saṃprayujyate lobhānvayatvena harṣākāravartitvāt |
dvābhyāṃ māyā tathā śāṭhyaṃ mrakṣo middhaṃ tathaiva ca
daurmanasyasaumanasyābhyāṃ māyāśāṭhyamiddhāni saṃprayujyante | kadāciddhi sumanāḥ paraṃ vañcayate | kadāciddurmanāḥ | evaṃ yāvatsvapīti ||
madastu sumanaḥskandhasukhābhyāṃ saṃprayujyate /
tṛtīye dhyāne sukhenādhastātsaumanasyenordhvaṃ copekṣayā | 'tu'śabdasya viśeṣaṇatvādayaṃ viśeṣo labhyate |
āhrīkyamanapatrāpyaṃ styānauddhatye ca pañcabhiḥ
pañcabhirapīndriyaiḥ āhrīkyānapatrāpyastyānauddhatyāni saṃprayujyante | eṣāṃ caturṇāṃ paryavasthānānāmakuśalamahābhūmikatvāt kleśamahābhaumikatvācca ||
idamidānīṃ vaktavyam | ka eṣāṃ kiṃ prahātavyaḥ ? yāni tāvaddaśa paryavasthānāni tebhyaḥ-
āhrīkyamanapatrāpyaṃ styānamiddhaṃ tathoddhavaḥ
..........abhidharmadīpe vibhāṣāprabhāyāṃ vṛttau pañcamādhyāyasya tṛtīyaḥ pādaḥ ||
..........pañcamodhyāyaḥ samāptaḥ ||
ṣaṣṭho 'dhyāyaḥ
prathamaḥ pādaḥ.....
..............rvaudārikam | atastutpūrvam | tato vedanāsmṛtyupasthānaṃ dvābhyāṃ sthūlataraṃ vedanāskandhavat | tataḥ cittasmṛtyupasthānaṃ rūpādiprativijñaptisvābhāvyātsulakṣam | dharmāstu saṃjñācetanādyā saṃprayuktāḥ, prāptyādayaḥ viprayuktāḥ, saṃskṛtāśca paramasūkṣmāstasmādante dharmasmṛtyupasthānam | ata evotpattikramopi tathaiva |
prāyeṇa hi sattvāḥ rūpādyupabhogaratatvāt mokṣavimukhā bhavanti vedanābhinanditvāt, sā cābhinandanā cittasyādāntatvāt | taccādāntatvaṃ rāgādibhiḥ | śraddhādibhiśca dāntatvaṃ bhavati |
catuṣṭvamapi caturviparyāsapratipakṣatvāt | aśucau śucisaṃjñāviparyāsapratipakṣo hi kāyaparīkṣā | duḥkhe sukhasaṃjñāviparyāsapratipakṣo vedanāparīkṣā | anitye nityasaṃjñāviparyāsapratipakṣaścittaparīkṣā, cittasya laghuparivartitvāt | anātmanyātmasaṃjñāviparyāsapratipakṣo dharmaparīkṣā | dharmasmṛtyupasthānasya vaicitryādekātmasaṃjñāviparyāso nivartate | 'ādi'śabdāccaturāhārapañcaskandhapratipakṣatvādyathāyogam ||
sa tadānīṃ yogācāraḥ
samastālambināntyena tānvettyadhruvatādibhiḥ /
sambhinnālambanaṃ hi dharmasmṛtyupasthānaṃ tricatuṣpañcaskandhālambanatvāt | ( Jaini_317 ) pañcaskandhālambanameva tu sāmānyālambanamiti nirdiśyate | tena tu catvāryapi smṛtyupasthānānyabhisamasyānityato duḥkhataḥ śūnyato 'nātmataśceti caturbhirākāraiḥ pratyavekṣate | tataḥ punaryogī kāyaṃ paramāṇusaṃghātakṣaṇasantānabhedena prabhidya paramāṇuśaḥ kṣaṇaśaśca nirīkṣate | kalalādīnāṃ vā bījādyaśucyaṅgāni pṛthaṅmiśrībhūtāni ca yogī rūpāṇi nimitteṣu paśyati | tadūrdhvaṃ tasyānityatvādibhiḥ sāmānyalakṣaṇena yathāyogaṃ sarvadharmakajātīyatvādhimokṣe satyahaṃkāramamakāraviṣkambhanaprahāṇaṃ bhavati | tanprahāṇādrāgādayopi doṣāḥ śrutacintāmayābhyāṃ jñānābhyāṃ viṣkambhyante |
katamena punaratra smṛtyupasthānena kleśātyantakṣayo bhavati ? brūmaḥ |
kleśātyantakṣayo 'ntyena saṃbhinnālambanena vā
saṃsargasmṛtyupasthānena khalu 'saṃbhinnālambanena atyantakleśaprahāṇaṃ kriyate | 'vā'; śabdo vikalpārthaḥ ||
yasmāt-
asaṃbhinnārtha viṣayaṃ trayametad dvidheṣyate /
sāsravānāsravabhedāt | tataḥ punaḥ skandhānanityādinā
tasyaivaṃ paśyataḥ sākṣādudayavyayadarśanam
skandheṣu jāyate paścāccakrabhramarikādivat /
eṣā ca smṛtyupasthānakuśalamūlaniṣṭhā | tasya khalvanityākāramabhyasyataḥ sarvasaṃskāreṣu pratikṣaṇamudayavyayadarśanamutpadyate, 'cakrabhramarikādivadi'ti |
sa pratītyasamutpādaṃ skandhānāṃ pratyavekṣate
tasya pratikṣaṇaṃ utpādavyayaṃ paśyataḥ evaṃ bhavati- kathaṃ caite saṃskārāḥ santānena pravartante nocchidyante | sa pratītyasamutpādaṃ paśyati traiyadhvikānāṃ saṃskārāṇāṃ hetuphalasambandhaniyamāvasthitānām | tataḥ punaḥ pratītyasamutpādam ||
satyeṣu pātayitvataṃ tadā kaścitparīkṣate /
tadanityatvaduḥkhatve samavetya tataḥ punaḥ
ekaikamaṅgaṃ satyeṣu pātayitvānityato duḥkhataśca pratyavekṣya
akartṛkānnirīhāṃśca pratyayādhīnasaṃbhavān /
dṛṣṭvā sarveṣvanātmeti tattvākāraṃ niṣevate
tatra svatantrakartṛvirahitvācchūnyānpaśyati svavaśena vinā sahakāribhiḥ pratyayaiḥ kriyākaraṇāt, parādhīnajanmatvāccānātmānaṃ paśyati 'dṛṣṭvā sarveṣvanātmeti tattvākāraṃ niṣevate'; ||
tadabhyasyataḥ
anadhiṣṭhātṛkatvaṃ ca pāratantryaṃ ca paśyataḥ /
na hyatra kaścitpuruṣo vā parameṣṭhī veśvaraḥ svatantraścaikaśca vidyate, paratantrajanmaprasarā eva sarvasaṃskārāḥ svasāmānyalakṣaṇādhiṣṭhitasvabhāvāḥ, iti parīkṣyamāṇasya
sarvadharmeṣu nairātmye sthirā buddhiḥ pravartate
yathoktam-
"sarvadharmā anātmānaḥ paśyati prajñayā yadā |
tadā nirvidyate duḥkhādeṣa mārgo viśuddhaye || "
atha kasmādiha śūnyākāro na deśitaḥ ? taducyate-
svabhāvenāviśūnyatvād dharmamudrā udāhṛtā /
taduktyā ca taduktatvācchūnyākāro na deśitaḥ
na khalu saṃskārāḥ svabhāvena śūnyāḥ pṛthivyaptejovāyuprabhṛtīnāṃ kāṭhinyādilakṣaṇasya dhṛtyādikriyāyāśca pratyakṣatvāt | rāgādīnāṃ doṣāṇāṃ śraddhādīnāṃ ca guṇānāṃ cittamālyaśuddhikaraṇasāmarthyāt | teṣāṃ ca sāmarthyaṃ yathā dravyāṇāṃ harītakīcitrakadantīprabhṛtīnāṃ rasavīryavipākaprabhāvādidarśanāta sasvabhāvaprabhāvāḥ sarvadharmāḥ dharmamudrāyāśca 'śūnyākāro'; noktaḥ | tasmādihāpi nocyate | athavātaduktyā ca tadukteḥ |'; anātmākāroktyā ca śūnyatāpyuktā bhavati ||
tadevaṃ nairātmye sthiramatiḥ
gotradvārasamūhādīn dhātvādīnāṃ yathāyatham /
svasādhāraṇacihnābhyāṃ sadatopaparīkṣate
dhātvāyatanaskandheṣu svasāmānyalakṣaṇaparicchinneṣu
pratiskandhaṃ tatastasya svābhāvyādiṣu tattvataḥ /
krameṇa jāyate paścātkauśalaṃ sthānasaptake
"rūpaṃ yathābhūtaṃ prajānāti rūpasamudayaṃ rūpanirodhaṃ rūpanirodhagāminīṃ pratipadaṃ rūpasyāsvādaṃ rūpasyādīnavaṃ rūpasya niḥsaraṇamevaṃ yāvadvijñānasya |" uktaṃ hi bhagavatā- 'saptasthāne kuśalo bhikṣuḥ trividhārthopaparīkṣī kṣipramevāsravakṣayaṃ karoti" iti ||
abhidharmadīpe vibhāṣāprabhāyāṃ vṛttau ṣaṣṭhasyādhyāyasya prathamaḥ pādaḥ ||
ṣaṣṭhādhyāye
dvitīyapādaḥ |
tasyedānīṃ yoginaḥ smṛtyupasthānādiṣu kuśalamūleṣu dṛṣṭapūrvaṃ jñeyaṃ satyākāravyavasthānenānucitaśrutacintāmayākārasamudācāranyāyena
nirmathnataḥ krameṇāsya duḥkhasatyabhavāraṇim /
śraddhāvīryasahāyasya tattvajñānānalārthinaḥ
ākārapatitaṃ jñānaṃ tataḥ śamaniyāmakam /
bhāvanāmayamūṣmākhyaṃ jāyate sānuvartakam
tatkhalūṣmagataṃ prakarṣitatvāt ṣoḍaśākāram, pratisatyaṃ caturākāratvāt, sāmānyaṃ dharmasmṛtyupasthānaṃ bhaviṣyasyāryamārgāgnernimittabhūtaṃ dhūmāgnivat | tasmiṃśca labdhe śamaḥ pratyāsannībhavati | atastat 'śamaniyāmakaṃ bhāvanāmayam'; iti | dhyānasaṃvarāśritasamādhibalena dṛḍhībhāvāccittaṃ bhāvayati campakapuṣpatilatailavaditi | 'sānuvartakaṃ'; ca pañcaskandhasvabhāvaṃ nairātmyabuddhiparitoṣāccānuskandhaśaḥ prasāda utpadyate- skandhamātrakamevedaṃ satkāyadṛṣṭervastubhūtaṃ nātrātmāstyātmīyaṃ vā ||
tatastathaiva mūrdhāno mithyādṛṣṭyupaghātinaḥ /
ūṣmabhyo 'dhikasāmarthyādratnaśraddhāvivardhinaḥ
tadūrdhvaṃ tato mūrdhānastathaiva ṣoḍaśākārāḥ | teṣāṃ punarayaṃ viśeṣaḥ | ( Jaini_322 ) mithyādṛṣṭiśaktyupaghātitvam, tadupaghātāt kuśalamūlāni na samucchindanti | ūṣmabhyo 'dhiko viśeṣaḥ ratnatrayaśraddhāvivardhinaśca | teṣu khalvadhimātreṇa buddhādiṣu ratneṣu triṣvākārataḥ prasādo 'bhivardhate, na skandhaśaḥ, prāgevoṣmagateṣu tadbuddhiparitoṣāt | mūrdhasū..............
........netvasminnubhayatrāpi paścimā
vinyāse vivardhane caiva dharmasmṛtyupasthānaṃ pratyutpannaṃ tadeva cānāgataṃ bhāvyate ||
bhāvyate skandhadṛktvādau na tannirvāṇadarśinaḥ /
na khalu skandhoparamadarśinaḥ skandhamatirbhāvyate |
ākārāṃstulyajātīyān sarvatrātra tu nirdiśet
yādṛśāḥ pratyutpannāstādṛśā evānāgatā bhāvyante ||
draṣṭavyānyatarā tābhyaḥ pratyutpannā vivardhane /
catasṛbhyastvanyatamā pratyutpannā vivardhane
anāgatāstu bhāvyante catasro 'pyatra niścayāt /
mokṣe 'ntye saṃmukhībhūtāḥ samagrāḥ khalvanāgatāḥ
nirodhe tu pratyutpannaṃ dharmasmṛtyupasthānaṃ catvāri tvanāgatāni bhāvyante ||
ākārāḥ khalu sarvepi bhāvyante gotralābhataḥ /
gotrāṇi khalu labdhāni nirodhasatyato 'tra ṣoḍaśāpyākārā bhāvyante |
gotralābhe tu vijñeyā sabhāgākārabhāvanā
Original text: Abhidharmadīpa with auto(?)entary Vibhāṣāprabhāvṛtti · Edition: P.S. Jaini. Abhidharmadīpa with Vibhāṣāprabhāvṛtti, Patna 1959 (Tibetan Sanskrit Works Series, 4). · Data entry members of the Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0