અભિધર્મદીપ (ટીકા સહિત) · શ્લોક 361-380

સર્વે હ્યેતે સમાના નિવૃતાવ્યાકૃતત્વાદન્તર્મુખપ્રવૃત્તત્વાચ્ચ ।
અવિદ્યાખ્યસ્તુ મૂલત્વાદવિદ્યા સાર્વધાતુકી ।
અવિદ્યા ખલુ સંસારમૂલમ્ । ઉક્તં હિ ભગવતા- "અવિદ્યાપ્રત્યયાઃ સંસ્કારાઃ ।" તથા- "યાઃ કાશ્ચન દુર્ગતયો ઽસ્મિલ્લોકે પરત્ર ચ ।
સર્વાસ્તા અવિદ્યામૂલિકાઃ " ઇતિ ।
તત્ર તાવત્કામાસ્રવઃ એકચત્વારિંશદ્ દ્રવ્યાણિ । રાગપ્રતિઘમાનાઃ પ્રત્યેકં પઞ્ચપ્રકારત્વાત્ પઞ્ચદશ ભવન્તિ । વિચિકિત્સાઃ ચતસ્રઃ । દૃષ્ટયો દ્વાદશ । દશ પર્યવસ્થાનાનિ । ઇત્યેતાન્યેકચત્વારિંશદ્ દ્રવ્યાણ કામાસ્રવ ઇત્યાખ્યાયતે ।
ભવાસ્રવઃ ચતુષ્પઞ્ચાશદ્ દ્રવ્યાણિ । રાગમાનૌ વિંશતિઃ । અષ્ટૌ વિચિકિત્સાઃ । ચતુર્વિંશતિ દૃષ્ટયો ઽવિદ્યાં હિત્વા । દ્વે ચ પર્યવસ્થાને સ્ત્યાનૌદ્ધત્યાખ્યે, પરતન્ત્રત્વાત્ ।
અવિદ્યાસ્રવઃ પઞ્ચદશદ્રવ્યાનિ । તાનિ પિણ્ડેનાષ્ટોત્તરં દ્રવ્યશતમાસ્રવાણાં સ્વભાવઃ ।
તથૌઘયોગા દૃગ્વર્જ્જં તત્પૃથક્ત્વન્તુ પાટવાત્

કામાસ્રવ એવ ખલુ કામૌઘઃ કામયોગશ્ચ । દૃષ્ટી વર્જયિત્વા । દૃષ્ટયસ્તુ પટુત્વાત્પૃથગોઘેષુ યોગેષુ ચ વ્યવસ્થાપ્યન્તે । હરણશ્લેષણકાર્યપ્રધાનભૂતા હિ દૃષ્ટયઃ । યથા હિ સર્વે ક્લેશાઃ દૃષ્ટિવર્જ્યાઃ, અપહરન્તિ શ્લેષયન્તિ ચ ( જૈનિ_299 ) તથૈવૈકાકિન્યો ઽપિ દૃષ્ટય ઇતિ । તદેવં સતિ કામૌઘ એકાન્નત્રિંશત્ દ્રવ્યાણિ । રાગપ્રતિઘમાનાઃ પઞ્ચદશ । વિચિકિત્સાશ્ચતસ્રઃ । દશ પર્યવસ્થાનાનીતિ ।
ભવૌઘો ઽષ્ટાવિંશતિર્દ્રવ્યાણિ । રાગમાના વિંશતિઃ । વિચિકિત્સા અષ્ટૌ । દૃષ્ટ્યોઘઃ ષટ્ત્રિંશદ્ દ્રવ્યાણિ । અવિદ્યૌઘઃ પઞ્ચદશદ્રવ્યાણિ । એવમેવ યોગા દ્રષ્ટવ્યાઃ ॥
સાવિદ્યા દ્વે ઉપાદાને યથાક્તૌ દ્વે તુ દૃઙ્મયે ।
ચતસ્રો ઽપ્યેકમન્ત્યૈકં કુમાર્ગાદિસમાશ્રયાત્

શેષાસ્ત્રૈધાતુકાસ્ત્વન્ત્યે સાત્મભાવપ્રવૃત્તિતઃ ।
તત્ર કામયોગ એવ સહાવિદ્યયા કામોપાદાનં ચતુસ્ત્રિંશદ્ દ્રવ્યાણિ । રાગપ્રતિઘમાનાવિદ્યા વિંશતિઃ । વિચિકિત્સાશ્ચતસ્રઃ । દશપર્યવસ્થાનાનિ ।
ભવયોગ એવ સહાવિદ્યયા આત્મવાદોપાદાનમ્, અષ્ટાત્રિંશદ્ દ્રવ્યાણિ । રાગમાનાવિદ્યાસ્ત્રિંશત્ । વિચિકિત્સા અષ્ટૌ ।
દૃષ્ટિયોગાચ્છીલવ્રતં નિષ્કૃષ્ય દૃષ્ટ્યુપાદાનં ત્રિશદ્ દ્રવ્યાણિ । શીલવ્રતોપાદાનં ષડ્દ્રવ્યાણિ । કસ્માત્પુનરેતદ્ દૃષ્ટિભ્યો નિષ્કૃષ્ટમ્ ? ઽકુમાર્ગાદિસમાશ્રયાત્ ।ઽ; માર્ગપ્રતિદ્વન્દ્વભૂતં હ્યેતદુભયપક્ષવિપ્રલભ્ભકં ચ । ગૃહિણો ઽપિ હ્યનેન વિપ્રલબ્ધાઃ અનશનાદિભિઃ સ્વર્ગમાર્ગસંજ્ઞયા । પ્રવ્રજિતા અપીષ્ટવિષયવિવર્જને શુદ્ધિપ્રત્યાગમનાદિતિ ।
ઽશેષાસ્ત્રૈધાતુકાઃ ।ઽ; દૃષ્ટયો દૃષ્ટ્યુપાદાનમ્ । ત્રૈધાતુકાશ્ચ શીલવ્રતપરામર્શાઃ પરામર્શોપાદાનમ્ । કામાસ્રવસ્તુ એકધાતુકઃ । ભવાસ્રવસ્તુ દ્વિધાતુકઃ । તસ્માદેવ તત્ ઽઅન્ત્યમ્ઽ; દ્વયં સાર્વધાતુકમેવ । ઽઆત્મભાવપ્રવૃત્તિતઃ ।ઽ; આત્મભાવાલમ્બનપ્રવૃત્તં ખલ્વેતદિતિ ।
તે ખલ્વેતે અનુશયાઃ
સંયોજનાદિભિઃ શબ્દૈર્દર્શિતાઃ પઞ્ચધા પુનઃ

સંયોજનબન્ધનાનુશયોપક્લેશપર્યવસ્થાનભેદેન પઞ્ચધા ભિત્ત્વોક્તાઃ ।
નવ સંયોજનાન્યસ્મિન્નીર્ષ્યામાત્સર્યમેવ ચ ।
દ્રવ્યામર્ષણસામાન્યાદ્ દૃશઃ સંયોજનદ્વયમ્

શેષાણ્યનુશયાઃ પઞ્ચ
નવ ખલુ સયોજનાનિ સૂત્ર ઉક્તાનિ- અનુનયપ્રતિઘમાનાવિદ્યાદૃષ્ટિપરામર્શવિચિકિત્સેર્ષ્યામાત્સર્યસંયોજનાનિ ।
તત્રાનુનયસંયોજનં ત્રૈધાતુકો રાગઃ । એવમન્યાનિ યથાયોગં વક્તવ્યાનિ । દૃષ્ટિસંયોજનં તિસ્રો દૃષ્ટયઃ પરામર્શસંયોજનં દ્વે દૃષ્ટી ।
કિં પુનઃ કારણં સંયોજનેષુ તિસ્રો દૃષ્ટયો દૃષ્ટિસંયોજનં પૃથગુક્તમ્ ? દ્વે પુનર્દૃષ્ટી પરામર્શસંયોજનં પૃથગિતિ ? તદુચ્યતે- ઽદ્રવ્યામર્ષણસામાન્યાદ્ દૃશઃ સંયોજનદ્વયમ્ ।ઽ; અષ્ટાદશદ્રવ્યાણિ ખલુ તિસ્રો દૃષ્ટયઃ । અષ્ટાદશૈવ દ્વે પરામર્શદૃષ્ટી । દ્વયોશ્ચ નામસામાન્યમ્ । તસ્માદેતદ્ દ્વયમેકં સંયોજનમુક્તમિતિ ।
પુનરપ્યન્યત્ર ભગવાન્સંયોજનમ્
પઞ્ચધા પઞ્ચધા પુનઃ ।
જગાદાવરભાગીયમૂર્ધ્વભાગીયમેવ ચ

આદ્યન્ત્યે દ્વે દૃશૌ કાઙ્ક્ષાકામચ્છન્દો દ્વિરેવ યઃ ।
તત્ર પઞ્ચ સંયોજનાન્યવરભાગીયાનિ । તદ્યથા- સત્કાયદૃષ્ટિઃ શીલવ્રતપરામર્શો વિચિકિત્સા કામચ્છન્દો વ્યાપાદ ઇતિ । એતે હિ કામધાતુહિતત્વાદવરભાગીયા ઇત્યુચ્યન્તે । અવરા હિ કામધાતૂરેતાનિ ચ તદનુગુણાનિ । યસ્માત્
દ્વાભ્યાં કામાનતિક્રાન્તિઃ પુનરાનયનં ત્રિભિઃ

કામચ્છન્દવ્યાપાદાભ્યાં કામધાતું નાતિક્રામતિ । સત્કાયદૃષ્ટ્યાદિભિસ્ત્રિભિરતિક્રાન્તો ઽપિ પુનરાવર્તતે દૌવારિકાનુચરસાધર્મ્યાત્ ।
અન્યે પુનરાહુઃ- ત્રિભિઃ સત્ત્વાવરતાં નાતિક્રામતિ પૃથગ્જનત્વમ્, દ્વાભ્યાં ધાત્વવરતાં કામધાતુમિતિ ।
યદા ખલુ સ્ત્રોતઆપન્નસ્ય પર્યાદાય ત્રિસંયોજનપ્રહાણે ષટ્ ક્લેશાઃ પ્રહીણાઃ કિમર્થં તિસ્રો દૃષ્ટીરપહાય ત્રયમેવાહ સત્કાયદૃષ્ટિં શીલવ્રતપરામર્શં વિચિકિત્સાં ચ ? તદુચ્યતે-
દ્વ્યેકદૃગ્ઘેયકાર્યોક્તેર્દૃષ્ટિહેયમુખગ્રહાત્ ।
સર્વદૃગ્ઘેયભાક્ત્વે ઽપિ ત્રયમેતદુદાહૃતમ્

પ્રવર્તકગ્રહણે ખલુ પ્રવર્ત્યમપિ ગહીતં ભવતિ પ્રદીપાલોકવત્ । તત્ર સત્કાયદૃષ્ટ્યા તત્પ્રવર્તિતાન્તગ્રાહદૃષ્ટિર્ગૃહીતા । શીલવ્રતપરામર્શેણ દૃષ્ટિપરામર્શઃ પ્રવર્તિતઃ । વિચિકિત્સયા મિથ્યાદૃષ્ટિઃ પ્રવર્તિતા । અતો હેતુગ્રહણાત્કાર્યગ્રહણં વેદિતવ્યમ્ ।
અથવા ત્રિવિધા ક્લેશાઃ- એકપ્રકારાઃ, દ્વિપ્રકારાઃ, ચતુષ્પ્રકારાશ્ચ । તત્ર સત્કાયદૃષ્ટ્યા એકપ્રકારા ગૃહીતાઃ । શીલવ્રતપરામર્શેન દ્વિપ્રકારાઃ । વિચિકિત્સયા ચતુષ્પ્રકારાઃ ગૃહીતા ભવન્તીતિ ॥
વયં બ્રૂમઃ-
સર્વાનર્થનિદાનત્વાન્માર્ગપ્રત્યર્થિભાવતઃ ।
તથ્યોહાવિધુરત્વાચ્ચ ત્રિસંયોજનદેશના

સત્કાયદૃષ્ટિઃ ખલુ સર્વાનર્થમલાનાં ક્લેશસ્ય ચ ભવત્રયસ્ય ચ મૂલમ્ । અતસ્તયોત્ખાતયા સર્વાનર્થવૃક્ષસ્યોત્સાદનં ભવતિ । માર્ગસ્ય ચ સદ્ભૂતસ્ય પ્રત્યર્થિભૂતઃ કુમાર્ગાવલમ્બી શીલવ્રતપરામર્શઃ । તેન પ્રહીણેન સન્માર્ગેણ મોક્ષપુરપ્રવેશો ભવતિ । સમ્યગ્દૃષ્ટ્યાદિમાર્ગપ્રતિપત્તિપ્રતિબન્ધભૂતા ચ વિચિકિત્સા । ( જૈનિ_304 ) તયા પ્રહીણયા સમ્યગ્દૃષ્ટિસંકલ્પપુરઃસરો માર્ગો નિર્વિબન્ધઃ પ્રવર્તતે । ઇત્યષ્ટાશીત્યનુશયપ્રહાણે ઽપિ સતિ ત્રયાણામેવ ગ્રહણમ્ ।
વૈભાષાઃ પુનઃ પશ્યન્તિ- મોક્ષાન્તરાયાઃ ત્રયોદ્ભાવનાઃ । યથા ખલુ ત્રયો ઽન્તરાયા માર્ગગમને ભવન્ત્યગન્તુકામતાન્યમાર્ગગ્રહણં માર્ગબહુત્વસંદેહાચ્ચ માર્ગગમનાપ્રતિપત્તિઃ । એવં મોક્ષગમને ત્રયો ઽન્તરાયા ભવન્તિ । સત્કાયદૃષ્ટ્યા મોક્ષાદુત્ત્રાસં ગતસ્યાગન્તુકામતા ભવતિ । શીલવ્રતપરામર્શેનાન્યમાર્ગગ્રહણાત્ માર્ગવિભ્રાન્તિઃ । વિચિકિત્સા માર્ગસંશયે સતિ માર્ગાપ્રતિપત્તિરિત્યેષાં મોક્ષગમનાન્તરાયાણાં પ્રહાણં સ્ત્રોતઆપન્નસ્ય દ્યોતયદ્ભગવાન્ક્લેશત્રયસ્યૈવ ગ્રહણમકાર્ષીદિતિ ॥
યથા ચ પઞ્ચવિધમવરભાગીયં સંયોજનમુક્તવાંસ્તથા પઞ્ચોર્ધ્વભાગીયાનિસંયોજનાન્યાખ્યાતવાન્ સૂત્રે ।
દ્વૌ રૂપારૂપજૌ રાગૌ માનમોહોદ્ધવાસ્ત્રયઃ ।
પઞ્ચ ખલુર્ધ્વભાગીયાનિ સંયોજનાનિ । તદ્યથા- રૂપરાગઃ, આરૂપ્યરાગઃ, ઔદ્ધત્યમ્, માનો ઽવિદ્યા ચ । એષામપ્રહીણાનાં ઊર્ધ્વધાતુદ્વયં નાતિક્રામન્તિ સત્ત્વાઃ । સમાપ્તઃ સંયોજનાધિકારઃ ।
બન્ધનાનીદાનીમુચ્યન્તે । ત્રીણિ બન્ધનાનિ । રાગો બન્ધનં દ્વેષો મોહો ( જૈનિ_305 ) બન્ધનમ્ । એભિસ્ત્રૈધાતુકાઃ સત્ત્વાઃ સંસારચારકે બદ્ધાઃ યથાયોગમ્ । કસ્માત્પુનરેતાનિ બન્ધનાનીત્યુક્તાનિ ? તદુચ્યતે-
ત્રિવેદનાનુશાયિત્વાદ્ દૃઢત્વાદ્બન્ધનત્રયમ્

ત્રિવેદનાવશાત્ખલુ બન્ધનત્રયમુક્તમ્ । તત્ર સુખાયાં વેદનાયાં રાગો ઽનુશેરતે । દુઃખાયાં દ્વેષઃ । અદુઃખાસુખાયાં મોહઃ । એતે ચ ત્રયો મૂલક્લેશાઃ ષડ્વિજ્ઞાનભૌમાઃ પઞ્ચપ્રકારાઃ । તસ્માદેતે દૃઢત્વાદ્ બન્ધનશબ્દેનોક્તાઃ ॥
પુનરન્યે ભગવતા સૂત્રે-
દ્વિપક્ષગ્રન્થનાદ્ ગ્રન્થાશ્ચત્વારઃ સમુદાહૃતાઃ ।
અભિધ્યાખ્યાસ્તથા દ્વેષઃ પરામર્શદ્વયં તથા

તત્ર ગૃહી અભિધ્યયા વિષયેષુ ગ્રથિતસ્તદ્વ્યાઘાતકર્તૃષુ વિવાદમારભમાનો દ્વેષેણાનુબધ્યતે । પ્રવ્રજિતઃ શીલવ્રતપરામર્શગ્રથિતસ્તદપવાદશ્રવણાદિદમેવ સત્યમિતિ સત્યાભિનિવેશપરામર્શેન દૃષ્ટિપરામર્શાખ્યેન બધ્યતે । ઇતિ ચત્વારો ભવન્તિ ॥
ઉક્તાઃ ક્લેશાઃ ।
ઉપક્લેશાસ્તુ વિજ્ઞેયાઃ સંરમ્ભાદ્યા યથોદિતાઃ ।
સર્વે વા ચૈતસાઃ ક્લિષ્ટાઃ સંસ્કારસ્કન્ધસંજ્ઞિતાઃ

યે તાવત્ખલુ ક્લેશા ઉપક્લેશા અપિ તે ચિત્તોપક્લેશનાત્ । ઇહ તુ પર્યવસ્થાનક્લેશમલસંગૃહીતાઃ ક્ષુદ્રકવસ્તુકોદ્દિષ્ટા વેદિતવ્યાઃ । યે ઽપિ ચાન્યે ચૈતસિકાઃ સંસ્કારસ્કન્ધસંગૃહીતાઃ તે ઽપ્યુપક્લેશા ઇત્યાખ્યાયન્તે ॥
કે પુનસ્તે ક્લેશમલાઃ કાનિ વા પર્યવસ્થાનાનિ ? તત્ર તાવત્-
મૂલક્લેશમલાસ્ત્વન્યે ષડુપક્લેશસંજ્ઞિતાઃ ।
ત ઇમે ઉચ્યન્તે-
શાઠ્યોપનાહપ્રદાશમાયામદવિહેઠનાઃ

તત્ર ચિત્તકૌટિલ્યં શાઠ્યં ચિત્તસ્યાનૃજુતા વક્રીભાવઃ । ઉપનાહઃ પ્રતિઘનિષ્યન્દો વૈરાનુબન્ધકૃદ્રન્ધ્રાવધાનતા । સન્તોષ્યમાનસ્યાપ્યધર્મદૃઢગ્રાહિતા પ્રદાશઃ । પરાભિસન્ધાનાય મિથ્યોપદર્શનકારી પરવઞ્ચનામાયા । ચિત્તસ્મયો મદઃ । સતુરૂપકુલબલભોગયૌવનારોગ્યપરિજનસંપત્તિસંરાગજઃ પ્રમાદાસ્પદં વિવિધેન્દ્રિયવિભ્રમોત્પાદજનકઃ । સત્ત્વવ્યાપાદો વિહિંસા વિહેઠનેત્યર્થાન્તરમ્ । ઉક્તાઃ ષટ્ ક્લેશમલાઃ ॥
દશ પર્યવસ્થાનાન્યુચ્યન્તે ।
મ્રર્ક્ષ્યેર્ષ્યાહ્ર્યનપત્રાપ્યસ્ત્યાનમિદ્ધોદ્ધવક્રુધઃ ।
માત્સર્યં કુકૃતત્વં ચ દશધા પર્યવસ્થિતિઃ

એતે હ્યનુબન્ધાદાર્ઢ્યાન્નાનુશયાઃ । ન હ્યેષામનુબન્ધદાર્ઢ્યમસ્ત્યનુશયાસ્તુ દૃઢાનુબન્ધાઃ । તસ્માદેતાનિ કાલાન્તરમાત્રં ચિત્તપર્યવસ્થાપનાત્ પર્યવસ્થાનાનીત્યુચ્યન્તે ।
અવદ્યં છાદયતઃ ચિત્તાપલેપો મ્રક્ષઃ, ચિત્તં મ્રક્ષયતીતિ મ્રક્ષઃ । પરસમ્પત્ત્યમર્ષણમીર્ષ્યા । અકાર્યં કુર્વતઃ સ્વાત્માનમવેક્ષ્યાલજ્જનાહ્રીઃ । ( જૈનિ_309 ) પરમપેક્ષ્યાલજ્જનાનપત્રાપ્યમ્ । કાયાકર્મણ્યતા સ્ત્યાનં તન્દ્રીપર્યાયવચનમ્ । કાયચિત્તાકર્મણ્યતા મિદ્ધં ચિત્તાભિસંક્ષેપઃ સ્વપ્નાખ્યઃ, સ તુ ક્લિષ્ટ એવ પર્યવસ્થાનમ્ । ચિત્તાવ્યુપશાન્તિરૌદ્ધત્યમ્ । પરાપકારનિમિત્તોદ્ભવો ઽપરિત્યાગયોગેન ચણ્ડીભાવઃ ક્રોધઃ । સ્વવસ્તુન્યાગ્રહો માત્સર્યમ્, મત્તો મા સરેદેતદિતિ નિરુક્તિઃ । કુકૃતભાવઃ કૌકૃત્યમ્ । ઇત્યેનાનિ દશ પર્યવસ્થાનાનિ ॥
અથૈષામુપક્લેશમલપર્યવસ્થાનાનાં કઃ કસ્ય રાગાદેર્મૂલક્લેશસ્ય નિષ્યન્દઃ ? તદિદમારભ્યતે ॥
એભ્યો ઽનુનયનિષ્યન્દા આહ્રીક્યૌદ્ધતતાદયઃ ।
ઇમે ખલૂપક્લેશાઃ રાગનિષ્યન્દાઃ । યદુત- અહ્રીક્યૌદ્ધત્યમદમાત્સર્યકુહનાલપનાનૈમિત્તિકતાનૈષ્પેશિકતા લાભેન લાભસ્ય નિશ્ચિકીર્ષતા પાપેચ્છતા મહેચ્છતેચ્છસ્વિતા કામજ્ઞાતિજનપદવિતર્કપાપમિત્રતાદયઃ ।
તત્રાહ્રીક્યાનપત્રાપ્યમદા વ્યાખ્યાતલક્ષણાઃ । લાભસત્કારયશોલોભાદભૂતગુણદર્શનાર્થમીર્યાપથવિકલ્પકૃચ્ચૈત્તવિશેષઃ કુહના । લાભાદ્યર્થમેવ ગુણપ્રિયાલપનકૃલ્લપના । ઉપકરણાર્થિત્વનિમિત્તદર્શનકૃચ્ચૈત્તવિશેષો નૈમિત્તકતા । પરગુણવદ્દોષવચનનિષ્પેષણકૃદેવ ચૈતસિકો નૈષ્પેષિકતા । લબ્ધલાભખ્યાપનેનાન્યલાભનિશ્ચકીર્ષણતા લાભેન લાભસ્ય નિશ્ચિકીર્ષતા । પરૈરભૂતગુણસમ્ભાવનેચ્છા પાપેચ્છતા । લાભસત્કારપરિવારપ્રાર્થના મહેચ્છતા ।
લોભાત્પરૈર્ભૂતગુણસમ્ભાવનેચ્છા ઇચ્છસ્વિતા । કામરાગપ્રતિસંયુક્તો વિતર્કઃ કામવિતર્કઃ । જ્ઞાતિસ્નેહપરીતસ્ય તદાવાહવિવાહકૃષિવણિગ્રાજસેવાદીનાં ગૃહસન્ધારણમુપજીવનોપાયાનાં રાજતસ્કરાદિભયપ્રશમનોપાયાનાં ચ વિતર્કાણાં વિતર્કઃ જ્ઞાતિવિતર્કઃ । પર્યાપ્તજીવિતોપકરણાપરિતુષ્ટસ્ય લોકમિત્રતા, છન્દરાગાપહૃતચેતસસ્તેષાં જનપદાનાં ભૂમિરમણીયતાસુભિક્ષક્ષેમતાપ્રચુરગોરસેક્ષુવિકારગોધૂમશાલ્યાદીનાં વિતર્કણાજ્જનપદવિતર્કઃ શીલદૃષ્ટ્યાચારવિપન્નાનાં રતિકૃતા સંસેવા પાપમિત્રતા ।
મ્રક્ષાનપત્રપાસ્ત્યાનમિદ્ધાદ્યા મોહસંભવાઃ

તત્ર ઽમ્રક્ષાનપત્રપાસ્ત્યાનમિદ્ધાઃઽ; । ઽઆદિઽગ્રહણાલ્લયઃ, અમનસિકારોદનાદરતા, દૌર્વચસ્યં તન્દ્રી ભક્તાસમતેત્યેવમાદયઃ ।
તત્ર લયોનામ દોષગુણત્યાગાર્જનં પ્રતિ આત્મપરિભવજશ્ચિત્તસંકોચઃ । કુશલાસમન્વાહાર ઔદાસીન્યયોગેણામનસિકારઃ । ગુણેષુ ગુણવત્સુ ચાબહુમાનવૃત્તિરનાદરતા । ( જૈનિ_311 ) ધર્માનુશાસ્તૃષુ સાસૂયિતપ્રતિમન્ત્રકૃદ્દૌર્વચસ્યમ્ । જૃમ્ભિકોદ્ગમાદક્ષિવર્ત્મસ્તમ્ભનિદ્રાસ્પદઃ ચૈત્તવિશેષઃ સ્ત્યાનાખ્યા તન્દ્રી । કુશલપક્ષાનુકૂલભોજનસમતાપ્રતિવેધશ્ચેતસો ભક્તાસમતા ॥
કૌકૃત્યં વિચિકિત્સોત્થં ક્રોધાદ્યા દ્વેષસમ્ભવાઃ ।
કૌકૃત્યં ખલુ યથોક્તલક્ષણં વિચિકિત્સાસમુત્થિતમ્ । ક્રોધાદ્યા દ્વેષનિષ્યન્દાઃ । ઽઆદિઽશબ્દાદીર્ષ્યાક્ષાન્ત્યુપનાહપ્રદાશસંરમ્ભાદયઃ ।
તત્રેર્ષ્યા પૂર્વોક્તલક્ષણા । સહ્યાસહિષ્ણુતાક્ષાન્તિઃ । રન્ધ્રાવધાનાનિવૃત્તિરુપનાહઃ । સંતોષમાનસ્યાપ્યદૃઢગ્રાહિતા પ્રદાશઃ । પરાન્વિમર્દિષતઃ પાણિપાદૌષ્ઠકપોલશરીરકમ્પયોનિર્ભ્રાન્તમનસઃ ક્ષોભઃ સંરમ્ભઃ । નિમિત્તમાત્રેણ સાતત્યવિહેઠનકૃચ્છૃઙ્ગી । નિસ્તનતો ઽભીક્ષ્ણવિવાદકૃત્યં સ્તમ્ભનતા । કામ્યાન્વિષયાનનુસ્મરતો રતિવિપરીતમનસઃ પ્રવૃત્તિરરતિઃ । ચિત્તાપૈશલ્યમનાર્જવતા । વ્યાપાદાર્થ પ્રયુક્તો વિતર્કો વ્યાપાદવિતર્કઃ । વિહિંસાસંપ્રયુક્તો વિતર્કઃ વિહિંસાવિતર્કઃ ।
પ્રમાદસ્તમ્ભમાર્દ્વ(?)ક્ષ્ય માયાશાઠ્યવિજૃમ્ભિકાઃ

કાયદુષ્ઠૂલતાદ્યાશ્ચ જ્ઞેયા વ્યામિશ્રસમ્ભવાઃ ।
તત્ર દોષપ્રવણસ્ય ગુણાનભિસંમુખ્યં પ્રમાદઃ । પૂજાર્હેષ્વસંનતિઃ સ્તમ્ભઃ । પરાનુરોધાત્પાપાનુવૃત્તિકૃચ્ચૈત્તો માર્દ્વક્ષ્યમ્(?) । પરાભિસન્ધાનાય મિથ્યોપદર્શનકૃચ્ચૈત્તો માયા । ચિત્તકૌટિલ્યં શાઠ્યમ્ । ક્લેશસમુત્થિતઃ કાયસ્યાનમનવિનમનકૃચ્ચૈત્તો વિજમ્ભિકા । ક્લેશકૃતા વિવિધાલમ્બનસંજ્ઞા નાનાત્વસંજ્ઞાઃ । અતિવીર્યભક્તાસમતાનિર્જાતકાયવૈષમ્યાબાધઃ કાયદૌષ્ઠુલ્યમ્ । કલ્યાણમિત્રાણાં ગુણેષ્વનનુશિક્ષા અસભાગાનુવર્તનતા । ક્લેશસમુત્થા પરસમ્પદ્વિતર્કણા, પરોદયપ્રતિસંયુક્તો વિતર્કઃ । ઇત્યેવમાદયો વ્યામિશ્રસમુત્થિતા દ્રષ્ટવ્યાઃ ।
પ્રદાશો દૃક્પરામર્શનિષ્યન્દઃ શઠતા દૃશઃ

પૂર્વોક્તલક્ષણઃ પ્રદાશઃ પરામર્શનિષ્યન્દઃ । શાઠ્યં દૃષ્ટિસમુત્થિતમિતિ ॥
અથ કઃ ક્લેશઃ કયા વેદનયા સંપ્રયુજ્યતે ? તદિદમારભ્યતે-
સૌમનસ્યેન રાગસ્ય સંપ્રયોગઃ સુખેન ચ ।
રાગઃ ખલુ સુખસૌમનસ્યાભ્યાં સંપ્રયુક્તઃ ।
દ્વેષસ્ય દૌર્મનસ્યેન દુઃખેન ચ નિગદ્યતે

સંયોગ ઇતિ વર્તતે । પ્રતિઘઃ ખલુ દુઃખદૌર્મનસ્યાભ્યાં સંપ્રયુક્તઃ ॥
સર્વૈર્મોહસ્ય
મોહસ્ય તુ પઞ્ચભિરપીન્દ્રિયૈઃ સંપ્રયોગઃ ।
વિત્તિભ્યાં ચૈતસીભ્યામસદ્દૃશઃ ।
મિથ્યાદૃષ્ટિર્હિ દૌર્મનસ્યસૌમનસ્યાભ્યાં સંપ્રયુજ્યતે, પાપકર્મણાં પુણ્યકર્મણાં ચ યથાક્રમમ્ ।
કાઙ્ક્ષા ચ દૌર્મનસ્યેન
સાંશયિતો હિ નિશ્ચયાકાઙ્ક્ષી દૌર્મનસ્યેન સંબધ્યતે ।
શેષાણાં સુમનસ્તયા

શેષાસ્ત્વનુશયાઃ- ચતસ્રો દૃષ્ટયઃ, માનશ્ચ । હર્ષાકારવૃત્તિત્વાત્સૌમનસ્યેન સંપ્રયુક્તાઃ ॥
ઉપેક્ષયા તુ સર્વેષામ્
સર્વે ઽપ્યવિશેષેણાનુશયા ઉપેક્ષયા સંપ્રયુજ્યન્તે । પ્રવાહચ્છેદકાલે ખલુ ક્લેશાનામવશ્યમુપેક્ષા સંમુખીભવતિ ।
કામાપ્તાનામયં વિધિઃ ।
કામાવચરાણાં ખલ્વનુશયાનામેષ વિધિઃ દ્રષ્ટવ્યઃ ।
ઇતો ઽન્યધાતુજાનાં તુ પ્રતિભૂમ્યન્તરં સ્વકૈઃ

યસ્યાં યસ્યાં ભૂમૌ યાવન્તીન્દ્રિયાણિ સન્તિ તત્રાપિ ચાતુર્વિજ્ઞાનકાયિકાશ્ચાતુર્વિજ્ઞાનકાયિકૈર્મનોભૂમિકા મનોભૂમિકૈરેવ યથાસંભવમ્ ॥
ઉક્તાઃ ક્લેશાનામિન્દ્રિયસંપ્રયોગઃ । ઉપક્લેશાનામુચ્યતે-
ઈર્ષ્યયા દૌર્મનસ્યેન કૌકૃત્યસ્ય તથા ક્રુધઃ ।
પ્રદષ્ટેશ્ચોપનદ્ધેશ્ચ વિહિંસાયાસ્તથૈવ ચ