Abhidharmadīpa with auto (with commentary) · Verses 341-360
sve trayaḥ kāmadhātvāptā rūpāptāśca trayastrayaḥ /
sve trayo duḥkhasamudayadarśanabhāvanāheyāḥ kāmāptāḥ eta eva | rūpāptāśca eta eva trayaḥ |
rūpāptavatparāvṛtte dvitīye pañcame tathā
parāvṛtte 'pi trayo nirodhamārgadarśanaheyau hitvā | rūpyārūpyāścatvāro nirodhadarśanaheyaṃ muktvā ||
yathā prathame dvitīye pañcame ca,
tṛtīye khalvapi sve ca sāsravārthāvalambinaḥ /
tṛtīye 'pi khalveta eva 'sve ca sāsravārthāvalambinaḥ'; |
parāvṛtte svadhātvāptāḥ saṃskṛtārthāvalambinaḥ
parāvṛtte khalu sarve '; 'rūpyāvacarā asaṃskṛtālambanānmuktvā ||
anyattvādyavadākhyeyaṃ caturthe 'pi tṛtīyavat /
kāmāvacararūpāvacarāḥ pūrvavadākhyātavyāḥ | 'caturthe 'pi tṛtīyavat |'; sve sāsravālambanāstvatrādhikī bhavanti |
ādyavattu parāvṛtte vijñāne nirdiśed budhaḥ
parāvṛtte khalu vijñāne ādyavatkāmāvacarāstrayaḥ, nirodhamārgadṛggheyau hitvā | rūpāvacarāścatvāraḥ, nirodhadarśanaheyaṃ muktvā | aprahātavyadharmālambane vijñāne nirodhamārgadarśanaheyānāsravālambanasaṃprayukte | tatra traidhātukāstrayo 'nuśerate | ālambanālambanaṃ tu duḥkhasamudayamārgadarśanabhāvanāheyeta nikāyenālambate | nirodhadarśanaheyena ca sāsravālambanenālambyate | tatra saṃskṛtālambanāścatvāro nikāyāḥ, nirodhālambanaṃ muktvā | te hi nirvāṇālambane vijñāne nānuśerate, vijñānālambane tu ||
samāptāni ṣoḍaśacittāni | teṣu cānuśayanidaśaḥ kṛtaḥ | adhunā cakṣurindriyādīnāṃ vaktavyaḥ | so 'yamupadiśyate-
bhāvanāpathahātavyo nikāyaḥ sarvagaiḥ saha /
anuśete dvidhātvāpto vyārūpyāścakṣurindriye
cakṣurindriye khalu bhāvanāheyāḥ sarvatragāścānuśayāḥ kāmāvacararūpāvacarā anuśerate | evaṃ yāvatkāyendriye cakṣurdhātau rūpadhātau cakṣurvijñānadhātau yāvadvistareṇa kāyavijñānadhātau yāvadrūpaskandhe vācyam ||
adhunā cakṣurindriyālambane vijñāne vaktavyāḥ-
nikāyāḥ kāmarūpāptāścakṣurindriyagocare /
duḥkhahetudṛgabhyāsaprahātavyāstrayastrayaḥ
ārūpyā bhāvanāheyāḥ sarvagāścānuśerate /
cakṣurindriyālambane khalu vijñāne kāmāvacararūpāvacarāḥ duḥkhasamudayadarśanabhāvanāprahātavyāḥ, ārūpyāvacarāśca bhāvanāprahātavyāḥ, sarvatragāścānuśerate |
parivṛtte tu catvāraḥ samadṛkkṣayavarjitāḥ
cakṣurindriyālambanālambane tu vijñāne catvāro nikāyā anuśerate | nirodhadarśanaheyaṃ hitvā | taddhi cakṣurindriyālambanaṃ vijñānaṃ sarvatra saṃprayuktam | tadapyālambanaṃ sarvatragāṇām | evaṃ trayaḥ parāvṛtte |
dviṣparāvṛtte tu cakṣurindriyaṃ khalvālambanaṃ duḥkhasamudayadharmajñānakṣāntisaṃprayuktasya cittasya | tatpunarālambanaṃ kāmāvacaramārgadarśanaprahātavyam | mithyādṛṣṭivicikitsāvidyātatsaṃprayuktānāṃ vijñānānām | teṣu vijñāneṣvanāsravālambanāḥ saṃprayogataḥ, sāsravālambanāstvālambanato 'nuśerate | evaṃ caturtho nikāyo vardhate mārgadarśanaheyaḥ | tadevaṃ sati kāmāvacarāścatvāraḥ, ārūpyāvacarāścatvāraḥ, sarve 'bhisamasya traidhātukāścatvāro bhavanti |
ākāśānantyāyatanasya khalu kuśalasya cakṣurindriyamālambanam | tatrārūpyāḥ sarvatragā bhāvanāheyāścānuśerate | tatrāpi sarvatragasaṃprayukte cetasi asarvatragā vardhanta iti trayo bhavanti | duḥkhasamudayālambanajñānakṣāntisaṃprayuktasya ca vijñānasya cakṣurindriyamālambanam | tadārupyamārgadarśanaprahātavyasya mithyādaṣṭyādisaṃprayukttasya vijñānasyālambanam | tatra te 'nāsravālambanāḥ saṃprayogataḥ, sāsravālambanāḥ ālambanataḥ | evamārūpyāvacarā api catvāro nikāyā bhavantīti ||
duḥkhendriye tu kāmāptaḥ svaireva saha sarvagaiḥ /
tadgocare tu vijñāne nikāyā anuśerate
kāmāpannāstrayo rūpāḥ sarvagābhyāsasaṃkṣayāḥ /
paravṛtte tu catvāraḥ kāmāptā anuśerate
trayo rūpabhavādantyādbhāvanāheyasarvagāḥ /
sakalā dviṣparāvṛtteścatvāraścānuśerate
sukhendriye tadālambe citte tadgocare 'pi ca /
kāmādyāptāḥ yathāyogaṃ sarvagāścānuśerate
tatra tāvat | sukhendriyaṃ saptavidham | kāmāvacaraṃ bhāvanāprahātavyam, rūpāvacaraṃ pañcaprakāram, anāsravaṃ ceti | tadetatsamāsato dvādaśavidhasya vijñānasyālambanaṃ bhavati | kāmāvacarasya catuṣprakārasya anyatra nirodhadarśanaheyāt, rūpāvacarasya pañcaprakārasya, ārūpyāvacarasya dviprakārasya mārgadarśanabhāvanāheyasya anāsravasya ca | idaṃ dvādaśavidhaṃ sukhendriyālambanaṃ vijñānam | tatra yathāyogaṃ kāmāvacarāścatvāro nikāyāḥ rūpāvacarāḥ saṃskṛtāvalambanāḥ, ārūpyāvacarau dvau nikāyau, sarvatragāścānuśayā anuśerata iti |
tatpunaḥ sukhendriyālambanaṃ vijñānaṃ yasya cittasyālambanaṃ taccittaṃ sukhendriyā lambanālambanam | tasmin katyanuśayānuśerate ? tatkhalu sukhendriyālambanaṃ ( Jaini_292 ) dvādaśavidhaṃ cittaṃ katamasya vijñānasyālambanam ? tasyaiva ca dvādaśavidhasyārūpyāvacarasya ca bhūyo dviprakārasya duḥkhasamudayadarśana prahātavyasya | idaṃ caturdaśavidhaṃ sukhendriyālambanaṃ vijñānam | tatrārūpyāvacarau duḥkhasamudayadarśanaheyau vardhayitvā kāmāvacarā ārūpyāvacarāśca catvāro nikāyāḥ, rūpāvacarāśca saṃskṛtālambanā anuśayānuśerata iti 'yathāyoga'- vacanāt, 'api'śabdācca draṣṭavyam ||
tridhātusaṃgṛhītāstu sakalā manaindriye /
tadālambini vijñāne sarvasaṃskṛtagocarāḥ
manaindriye khalu sarvatraidhātukāḥ ye 'pi te nirvāṇālambanāste 'pi saṃprayogataḥ | manaindriyālambanaṃ khalu vijñānaṃ saṃskṛtālambanam | atastatra saṃskṛtālambanāste 'nuśayā anuśerate |
saṃskṛtālambanā eva parivṛtte 'nuśerate /
viśeṣo dviḥparāvṛttau vidyate 'tra na kaścana
pūrvanītyā vātra parivṛtte 'nuśayakāryaṃ boddhavyam | dviṣparāvṛtte 'pyatra na kaścidviśeṣa iti draṣṭavyam ||
adhunā ṣoḍaśānāṃ cittānāṃ kasya cittasya samanantaraṃ kati cittānyutpadyanta ityupadiśyate |
duḥkhaṃ darśanaheyādeścittāccittāni kāminaḥ /
bhavatyanantaraṃ ṣaḍ vā tasyorddhvaṃ pañca pañca vā
kāmadhātūpapannasya duḥkhadarśanaheyādeścittādanantaraṃ svabhūmikāni pañca, ṣaṣṭhaṃ ca bhāvanāprahātavyaṃ prathamadhyānasāmantakāt | sa yadā kāmadhātoścyutvā rūpadhātāvupapadyate tasya tatratyāni pañca bhavanti | evamārūpyeṣūpapadyamānasyārūpyāṇi pañca bhavantīti ||
rūpadhātūpapannasya cittāni tu vinirdiśet /
ekaṃ vā pañca vā ṣaḍ vā sapta vā yadi vā daśa
tatra 'ekam'; vītarāgasyoparisāmantakādbhāvanāmayam | 'ṣaḍ'; vītarāgasya kāmāvacaraṃ bhāvanāprahātavyaṃ nirmāṇacittaṃ prathamadhyānaphalam | 'pañca'; svabhaumāni | 'sapta vā'; uparisāmantakādbhāvanāprahātavyaṃ kuśalaṃ sāsravam | 'daśa vā'; rūpebhyaḥ pracyutasya kāmarūpeṣūpapadyamānasyeti ||
ārūpyadhātujātasya cittānīmāni lakṣayet /
svadhātukāni pañcaiva cyutikāle daśānyataḥ
rūpakāmeṣūpapadyamānasya tatratyāni daśa bhavanti | svāni pañca pañcānyataḥ | gatametat ||
idānīṃ vaktavyam | atha yadidaṃ sānuśayaṃ cittamuktaṃ tatkatham ? ityatrābhidhīyate-
sācivyādanuśāyitvāccittaṃ sānuśayaṃ matam /
dvidhā vā kliṣṭamakliṣṭamekadhaivāpadiśyate
dvābhyāṃ khalu prakārābhyāṃ cittaṃ sānuśayamucyate | sācivyabhāvenānuśāyitvena ca | tatra kliṣṭaṃ dvābhyāṃ kāraṇābhyāṃ sānuśayaṃ yadaprahīṇakleśam | akliṣṭaṃ punarekadhā sācivyabhāvanaiveti | tatra kliṣṭaṃ cittamanuśayaiḥ saṃprayuktairaprahīṇaiḥ sānuśayaṃ tadālambanaiścāprahīṇaiḥ |
kathamiha yo 'nuśayo yena cittena saṃprayuktaḥ sa khalvaprahīṇastasmiṃścitte 'nuśete ? yāvaddhi tadanuśayānuprāptiviśeṣeṇa sā cittasantatiravaṣṭabdhā cādhiṣṭhitā ca bhavati, niṣyandaphalasya cānāgatasya tasyāṃ cittasantatau sabhāgaheturutpattaye kṛtāspado bhavati, tāvadasāvanuśayastaśmiṃścetasyanuśeta ityucyate | tasya punaḥ kleśāśīviṣasya prāptidraṃṣṭrāvabhaṅge kṛte vidyamāno 'pi san kleśastasmiṃścetasyanarthānutpādanāt sannapi saṃprayogataḥ nānuśeta ityucyate | ( Jaini_294 ) nityaṃ ca tadālambanato kāritrākaraṇāt, tasminnālambane mārgavidūṣaṇākāradūṣite ālambanato 'pi nānuśeta ityucyate | na tu kadācinmuñjeśīkāvaduddhṛtya śakyate tasmāt kleśaḥ cittātpṛthakkartuṃ nirnāśayituṃ vā svālambanādvā vimukhīkartum | uktaṃ hi- "yo dharmo yasya dharmasyālambanaṃ kadācitsa dharmastasya dharmasya nālambanam ? āha- na kadācit" iti | atastaccittaṃ sahāyabhāvena sānuśayaṃ sahāyabhāvasyāparityāgāt | na tvanuśayabhāvena sānuśayaṃ tatrānarthānutpādanāt |
kataratpunaścittaṃ sānuśayam ? traidhātukaṃ pratyekaṃ pañcaprakāram | punaḥ pratyekaṃ dvidhā bhidyate | sarvatragāsarvatragasāsravā nāsravālambanakliṣṭākliṣṭabhedaiḥ |
tatra duḥkhadarśanaprahātavyaṃ satkāyadṛṣṭisaṃprayuktam | tayā ca satkāyadṛṣṭyā tatsaṃprayuktayā cāvidyayā sahāyabhāvena cānuśayāne ca sānuśayam | śeṣaiḥ svanikāyikaiḥ samudayadarśanaprahātavyaiśca sarvatragairanuśayabhāvenaiva | śeṣarnobhayathā | evaṃ sarvaiḥ duḥkhadarśanaprahātavyaṃḥ samudayadarśanaprahātavyaiśca saṃprayuktaṃ cittaṃ yathāyogamabhyūhitavyam |
nirodhadarśanaprahātavyaṃ mithyādṛṣṭisaṃprayuktam | tathaiva tatsaṃprayuktayā cāvidyayobhayathā | śeṣaiḥ svānikāyikasāsravālambanaiḥ sarvatragaiścānuśayabhāvenaiva | svānikāyikānāsravālambanaistadanyaiśca nobhayathā | evamanyairnirodhadarśanaprahātavyaiḥ mārgadarśanaprahātavyaiśca yathāsaṃbhavaṃ vaktavyam |
bhāvanāprahātavyaṃ rāgasaṃprayuktam | tenaiva tatsaṃprayuktayā cāvidyayobhayathā | śeṣairbhāvanāprahātavyaiḥ sarvatragaiścānuśayairbhāvanairvā | anyairnobhayathā | evamanyadbhāvanāheyasaṃprayuktamapi yathāyogaṃ vācyam |
akliṣṭantu svānikāyikaiḥ sarvatragaiścānuśayabhāvenaiva sānuśayamiti ||
kaḥ punareṣāmanuśayānāṃ pravṛttyanukramaḥ ? taducyate | mohastāvat sarvakleśāgraṇī, tasmātkleśapuroyāyinaḥ |
mohātsatkāyadṛktasyā antagrāhekṣaṇaṃ tataḥ /
kāṅkṣāmithyekṣaṇaṃ tasyāḥ śīlāmarśastato dṛśaḥ
rāgaḥ svadṛśi mānaśva dveṣo 'nyatra pratāyate /
jñeyaḥ pravṛttibāhulyādevameṣāmanukramaḥ
iha tāvad bālasya pañcopādānaskandhātmake duḥkhe saṃmugdhasya phalabhūtān pañcopādānaskandhānajānataḥ satkāyadṛṣṭirūpajāyate | sattvajīvapudgalātmagrāhayogena | tato 'sya tacchāśvatocchedāntagrāhalakṣaṇāntagrāhadṛṣṭiḥ | tasyaivaṃ bhavati- yadi tāvadayaṃ nityo 'vikārī puruṣaḥ kiṃ dharmeṇa yaḥ sukhena nānugṛhyate, duḥkhena vā notpīḍyate | athāyamucchedadharmānityastathāpi kiṃ dharmeṇeti vicārayataḥ kāṅkṣotpadyate | kāṅkṣāpravṛddhyā mithyādarśanamāvahati | tadakāraṇe kāraṇābhiniveśānnihīnaṃ cāgrato grahaṇāt śīlavratadṛṣṭiparāmarśāvākarṣati | tato 'sya 'rāgaḥ svadṛśi mānaśca dveṣo 'nyatra pratāyate |'; tasya khalu mithyādarśanabhūtagrahāvedha śādaśreyasi śreyobuddhyā pravṛttasyānagre cāgryabuddhyabhiniviṣṭasya svapakṣe rāgo bhavati parapakṣe ca dveṣaḥ pravartate | ityataḥ tat 'jñeyaḥ pravṛttibāhulyādevameṣāmanukramaḥ'; ||
vayaṃ tu paśyāmaḥ
sadasanmitrayogāttu tadvṛttyaniyamo mataḥ /
kalyāṇamitrapāpamitrasaṃsargāddhi prāyeṇa śraddhādīnāṃ guṇānāmeṣāṃ ca kleśānāṃ samudācārapravṛttiḥ ācāryāṇāmabhimateti | sa punareṣaḥ-
kleśa utpadyate kaścitsaṃpūrṇaiḥ kāraṇaistribhiḥ
hetuprayogaviṣayabalaiḥ kaścit tribhirutpadyate | kaścid dvābhyāmiti | ( Jaini_296 ) tatra hetubalaṃ sabhāgasarvatragādihetubhāvanāgatotpattaye vartamānaprāptyutsarge meghikādinidarśanāt | prayogabalamapyayoniśo manaskārādisaṃnidhānam | pratyayabalamaparijñātaviṣayābhāsagamanaṃ nidarśanamarhatparihāṇisūtramiti ||
abhidharmadīpe vibhāṣāprabhāyāṃ vṛttau
pañcamasyādhyāyasya dvitīyaḥ pādaḥ ||
pañcamādhyāye
tṛtīyapādaḥ |
atha ya ime bhagavatā traya āsravā ākhyātāḥ- "kāmāsravo bhavāsravo 'vidyāsravaśca |" eṣāṃ kaḥ svabhāvaḥ ? tadidamārabhyate-
vyavidyāḥ sakalāḥ kleśāḥ kāme kāmāsravo mataḥ /
styānauddhatye ca hitvordhvaṃ samānatvādbhavāstravaḥ
Original text: Abhidharmadīpa with auto(?)entary Vibhāṣāprabhāvṛtti · Edition: P.S. Jaini. Abhidharmadīpa with Vibhāṣāprabhāvṛtti, Patna 1959 (Tibetan Sanskrit Works Series, 4). · Data entry members of the Digital Sanskrit Buddhist Canon Input Project · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0